I:n okuilin ke:ni:w ke:ni:w mono:tsa. I:n yehwa yo:n kilia kowtahxiwa:n, ke:mah, i:n mono:tsa kowtahxiwa:n, kowtah nehjó:n se: kahsi, a:mo se: kahsi kaltsi:ntan *cerca** se: kahsi kowtah, se: nemi, se: kahsi ompa. Ya:lwa niahka ne:pa se:ki nota:kawa:n, nota:ke:walwa:n ompa nikinitato wa:n ompa nik..., ompa nikwa:lkuik. Ka:nach tamameh i:n tikiliah kowtahxiwa:n onkakeh. Yo:n neh niki:xmati ke:meh e:yi tamameh, seki:n *medianos**, wehwei *algo** wa:n seki *más** wehwei:n wehwei, wehwei kiliah kowtahxiwa:n, ihkó:n moketsa ihkó:n, ihkó:n ta:tachia ihkó:n, *hasta** se: kimowilia pané: te:tech tsikui:nisneki *verdes** seki *verdes**, o:me *verdes** wa:n yo:n oksé: *color** nohjó:n xa:katik achi, *gris casi** nohjó:n, neh nio:n pats..., I:pa o:me taman tapal sah onkak, xoxoktik wa:n yo:n tikilia xa:katik E:mah, e:mah yehwa, xoxoktik, e:mah xa:katik, yehwa nohjó:n tiki:xmattokeh. Wa:n i:n *este** te:kuah no: A:mo te:kuah, a:mo te:kua, yo:n kuali se: kikuis ika ima:y, a:mo te:kuah, kitamiktia komo kikuah *caballo**. komo kikuah *caballo**, pero ke:meh we:i ite:noh *caballo** wa:n mota:lia itech mi:l *o** ka:sá: xiwtah, e..., xiwtah, mah ompa, kikui:ka, ke:meh *caballo** no: nemi ka:mpa eski *porque** kui:ka, kui:ka de *arriero**, kwi:ka *arriero**, ne:pa kilpi:ti wa:n kuiti *carga** ne:kui:n pos ampó:n, se: ki..., xiwtah, we:i *yerboso**, ompa mokalakia, ta:ka:n ompa yetok nohjó:n kowtahxiwa:n, pos *caballo** ke:meh we:i ite:noh, te:wa:n kikua ihkó:n wa:n komo kikua *caballo** ika miki a, yo:n *venenoso** ne: para *caballo, mm. Kimiktiah ne:n tokni:wan yehwa i:n okuilin de ke kipahwia *caballo** Kimiktia, kimiktia *caballo** Kimi..., miki *caballo** ika miki a, nehjó:n *veneno** para * caballo** Komo kikua pero komo a:mo kikua pos a:mo, a:mo se: kinektok, *bueno**, ihkó:n *pasa:rowa** nohjó:n Wa:n i:n ka:ni ne:n se: kahsi, i:pa itech xiwit sah. Itech xiwit onkak, itech xiwit, nemi, itech xiwit, ke:mah, kowtah se: yowi, i:pa se: kita kowtah ompa nemih yo:n, *porque** yo:n *cimarromeh** no: a:mo nemih *cerca** kaltsi:ntan. Kowtahxiwa:n A:mo tikmati ke:yeh mono:tsa kowtahxiwa:n. A:mo tak, a:mo, a:mo n' mati, i:pa sayoh ni wehka:w nikakia nota:tahwa:n kiliah kowtahxiwa:n, ihko:ni kilia:yah, kowtahxiwa:n, *kowtahcaballo** kiliah. *porque cuando** okseki:n, de yehwa *mismo** yehwa nohjó:n *porque** ihkó:n ma:ihihkak wa:n ihkó:n te:i:ita, ihkó:n, pané: te:i:ita ihkó:n se:, *hasta** se: kimowili:s, se: kimowilia pero pané: tsikui:ni te:tech, pero kiliah kowtahkaba:yoh, *mismo** yehwa ne:, *mismo** yehwa, mm. Wa:n kowtahkaba:yoh ka:nachi tamameh yeh tikini:xmattok Yehwa nikilia se: we:i *más** wa:n se: *mediano**, yehwa ya tein *verdes**, nochi, *verd**, nochi *verdes**. *Ver...,** wa:n yo:n se:, yo:n xa:ko..., xa:katik, *gris**, nohjó:n a:mo ti:ltik nio:n no: ke:meh yo:n *gris** Wa:n i:pa achi sah *o** kachi wehwei:n I:pa achi sah, nehjó:n i:pa achi sah, i:pa achi sah, i:pa ka:mpa, ke:man yeski nohjó:n i:pa achichi sah. A:mo moskaltiah, i:pa iwki sah nohjó:n. Ka:tin okachi we:i i:n tikilia kowtahxiwa:n oso ne: tein we:i tikilia kowtahkabayoh Tein we:i kowtahxiwa:n, *más** tepitsi:n we:i, se: tepitsi:n we:i *más** pero a:mo semi sanke:n wehweikeh, de a:mo semi kiowi. Ne: ke:meh tahko *taza** de yo:n *más** we:itsi:n, tahko de yo:n *más** we:itsi:n, ke:mah a:mo semi we:i, a:mo semi sanke:n we:i, a:mo waehweikeh mochi:wah wehwei, ta: tsikitsitsi:n. Wa:n ne:n kowtahkabayoh a:mo tikmati ke:yeh ihkó:n kito:ka:ytiah. A:mo, *mismo** yehwa nehjí:n, *mismo** yehwa, sayoh ke yehwa:n onkakeh wehweikeh, ke:meh, ke:meh tapialmeh tikiniliah tapialmeh, ke:meh *caballos o mulas o burritos o** oso no: *be..., bestia mular, macho** kiliah tapialmeh. No: iwki a i:n kiniliah, no: i:n pos no: kiliah kowtahkabayoh, i:n tikiliah no: kowtahkabayoh okseki no: kiliah no: kowtahcabayoh pero yeh okachi *más** wehwei:n yehwa i:n *verde** o:me, se: *medio regular** wa:n se: *más** we:itsi:n. Pero a:mo semi sanke:n wehwei, *apen...,** ti..., pia..., *apenitas, apenitas**, ihkó:n kiniliah nehjí:n *porque** pos i:pa kowtahkabayoh kiniliah *porque** ihkó:n kini:xmatih, mm. Ento:s kuali tikihto:skeh ke onkak o:me taman, i:n tein tikilia kowtahxiwa:n wa:n yehwa ya oksé: tikihtowa xoxoktik, kowtahkabayoh *Exactamente**, kowtahkaba:yoh, e:mah, kowtahxiwa:n, kowtahkabayoh. Pos yehwa ya *mismo** no: *igual** kuali tikili:skeh kowtahkabayoh oksé: *porque** kachi *más** we:i wa:n kachi mahyá: tamattok, wehwei i:xtololowa:n wa:n ihkó:n moketsa, ihkó:n. I:hkó:n wiwixkatok, ihkó:n te..., ihkó:n te..., te:ita, ihkó:n te:ita, *más** we:i, *más** we:itsi:n. Yo:n *casi** nio:n no: mota semi *porque** mahyá: *puro huesito** yo:n mahyá: nochi omit sah nohjó:n wa:n oksé:, pos no: *igual** pero *mas** we:itsi:n wa:n ihkó:n moketsa, ihkó:n moi:xketsa, ihkó:n, ihkó:n, ihkó:n te:ita, ihkó:n. te:ita ox se: kiita, se: kima..., pané: se: kimati xa: te:ch..., tsikui:nis nehjó:n kowtahxiwa:n kiliah, i:n sa:liw..., kowtahkabayoh, oksé: kowtahxiwa:n, mm. Te:chili moto:ka:y. Pedro Santos Castañeda.