I:n se: okuilin ke:ni:w mono:tsa. Mm, yo:n tein ekin tima:ktoya, sipotsi:n kikuah i:n xiwit kikua, xiwit sah kikuah, a:mo teisá: *dańero**, a:mo teisá: kichi:wa *mal**, neh sayoh nikwa:lkuik *porque** neh ne:chiliah mah nikwa:lkui, nikwa:lkui *porque** ne:chilihkeh mah nikwa:lkui pero ne: ka:ti:n eski okuiltsi:n kihtoh mah nikwa:lkui, nikwa:lkuik, ampó:n, kati:n eski okuiltsi:n, pero nehjó:n okuiltsi:n nehjó:n sipotsi:n, nehjó:n a:mo *dańero**, yo:n kikua xiwtsin sah wa:n motekipanowa yehwa. Ihkó:n dios kika:w motekipanowa, a:mo, a:mo *malo**. Nikwa:lkuik *porque** ne:chilia mah nikwa:lkui kati:n yeski okuiltsi:n mah nikwa:lkui, nikahsi, tein nikahsik nikwa:lkuik, ampó:n, nika:n yetokeh. I:n a:mo te:kua A:mo, a:mo te:kua, nehjó:n a:mo te:kua sayoh i:pa nemi sah, ihkó:n se: sipots..., tikiliah sipotsi:n nemi. Ka:nachi tamameh sipomeh tikini:xmattok. Miak, miak, miak taman, miak sipo nemih, miak sipo nemi, se: kiliah sipo *correo**, ka:sá: se: kahsi *carretera, carrera** sa tsikui:ni, sa tsikui:ni, sipomeh Miak ihkó:n sipomeh, miak, miak *clase** nemih sipomeh, ne: yo:n nikahsik yehwa ne: pos nikwa:lkuik. Kuali 'te:chilwi:s kati:ni ne: sipomeh tiki:ni:xmattok wa:n ke:niwkeh. Miak sipomeh pero ta:tah, miak sipomeh, pero tsikitsitsi:n nehjó:n sipomeh, ihkochtsitsi:n miak nochi sipomeh, ihkochin no: kiliah no: sipo kiliah, toni eskia a:mo *mas**, ta: yehwa i:pa no: kiliah sipo ke yo:n sipo, kiliah sipo *correo**, kuapachsipo, chokoy, no: sipo nohjó:n no: sipo, teisá:, miak taman, miak, miak sipomeh onkakeh nehjó:n para; seki tein te:kuah wa:n seki a:mo te:kuah pos ne: no:, ne: sipotsi:n ne: a:mo te:kua, yo:n sipo *correo** nehjó:n a:mo te:kua, nehjó:n sayoh i:pa nemih sah seki, okseki sipomeh nemih a:mo no: te:kuah sipotsitsi:n no: ke:meh ne:, wa:n *solo** te:kua nehjí:n sipomeh no: tikiniliah, i:n kopachsipo *o** chokoy *o** ta:lchokoy. Yo:n ta:lchokoy no: semi te:kokoh, yo:n no: nemih, no: tikiliah no: sipomeh, no: ihwiyohkeh, pero seki *medi..., dańosos**, te:..., a:mo, a:mo, a:mo kualtsi:n semi, a:mo ke:meh, se: *cualquier** sipo..., ke:meh ne: sipotsi:n kuali se: kikuis se: ima:y wa:n se: kiki:tskihtos pero n' chokoy *fie:roh** wa:n okseki no:, ta:tamameh, *fuertes**, kipiah *veneno**, mm. Wa:n i:n sipo we:i *o* i:pa achi sah. I:pa achi sah, i:pa achi sah, i:pa achi sah, a:mo *mas**, a:mo we:i. Tikihtowa onkakeh seki sipomeh te:kuah, komohko:n te:kuah ke:ni:w se: mopahtia. Pos yehwa ya kiliah, ekin nimitsilihtoya yehwa ya se: kita:lilia ke:meh, ke:meh chokoy, ke:meh kopachsipo, ke:meh nehjí:n ta:lchokoy, ke:meh i:n *avispa**, ke:meh okseki okuilimeh, impo:rtah se: kita:lili:s se: *refinito** oso *alcohol**, se: kita:liliah ihsiwka, se: kixakualowa ihkui:n *fuerte** para mah kitamati:ya ne:n *dolencia** *porque** te:kokoh, tata eliwis, te:kokoh, ta: nehjó:n te:kokoh, tata eliwis wa:n *por eso** yehwa nehjó:n *santo remedio** se: kita:lilia, a:mo onkak teisá: *más**, n' a:mo nikmati neh. Wehka:w a ninemi pero a:mo n' mati teisá: *más, solamente** i:pa 'ta:liliah nohjó:n *solo refinito** *refinito** tikte:kiliah ihkó:n wa:n tikxakualowah ihkó:n wa:n tamati:ya komo te:chkua chokoy, *o** te:kua ta:lchokoy *o** nohjó:n kuopachsipo, nohjó:n no: we..., no: semi *malo** oso n' *avispas** oso *abejarron** kiliah, yo:n *cabrón** ne:n, ke:ni:w *cabrón** kiliah i:n *este** ne:n xi:kohmeh, yehwa x..., abejarrón yehwa ya xipo..., xi:kohmeh. Yo:n semi telte:kokohkeh, seki onkakeh nohjó:n seki kiliah ne:, miak taman yo:n xikohwehwei, wehweikeh seki, seki yo:n a:lsimitmeh, telwehweikeh ta:tah *hasta** i:ihkui:n, yo:n kohkostikeh, kilwiah kuitaxi:kalmia:wameh, no: we:yakeh, no: *igual** tek..., te..., te:tami:sneki, te:kuah telte:kokoh, pero yehwa ya *refino** se: kita:lilia wa:n toni, a:mo teh *modo**, a:mo teh *modo** se: kita:lili:s teisá:, *solo** teisá: kokolis we:i pos *solo inyecciones** no:, pero i:n se: tamati:ya, nehjí:n para n' nohjó:n chokoy *o** teisá: se: kuali *gran rato**, se: kita:lilia teisá: *alcoholtsi:n, alcohol** oso *refinito**, tamati:ya niman Pos te:kokoh, te:kokoh, pos sa, pos sa niman mah se: kita:lilih teisá: *algo**, koma:mo, a:mo i:pa a:mo tamati:yas ihsiw. Pos *porque penetra:rowa** se:, itech se: inakayo ne: *iveneno, por eso** te:kokoh, te:kokoh. A:mo te:kua ika ite:noh pero ika ihwiyo te:kua, ke:meh yo:n kopachsipo, tiki:xmattok kopachsipo, no: tiki:xmattok, pos a:mo te:kua, a:mo teh kipia ite:noh, pero mah se: moohsah ihkó:n niihwiyo pos ye:k, ye:k te:kua, tak kipia *veneno**, wa:n *por eso** ihkó:n *siempre** ti..., moneki teisá: mah se: kita:lili:s, komo iwki sah a:mo ihsiw tamati:yas, mm. Ka:ni nemih sipomeh tein tiki:xmattok. Ompa nika:n *torrancho** nemih, ompa nemih, a:mo kanah wehka wi:tseh, tehwa:n, neh a:mo kanah niow wehka wa:n nika:n neh, neh a:mo ke:man niow niki:sa wehka pero ompaka ne: *rancho** nemih, nochi nemih, tel neli miak sipomeh ompa nemih, tein i:n nimitsilihtok miak sipomeh ompa ne:, ke:meskia ompa towa:n nemih Sayoh *porque** a:mo dios kineki timoahxi:ltiah, *porque** se: *mocuidarowa**, koma:mo se: mokuida:roh te:kua:skeh, no:, nehjí:n *avispas** tein ekin nikwa:lkuik, we:i, we:i *inido** ihkó:n kipiaya, niknekia nikwa:lkuis, nikihtoh nikwa:lkuis, nikne:xtili:s *maestro** 'kua:lkuis *inido** nehjó:n *avispas**, nehjó:n we:i ihkó:n kipia we:i *inido**. Nikwa:lkuisnekia wa:n nikel..., nikelka:w ke a:mo nikwa:lkuik, nikwa:lkuis se: to:nal, yo:n *avispas** we:i, pos se: kohsa, se:, se: mohsa ihkó:n, pero *te:pica:rowa** pero *fieroh**, a:mo, *delicado** nehjó:n. A:mo kinekih mah eliwis se: mo..., motoki ka:mpa yehwa:n yetokeh, nehjó:n *delicados**, pero *ni modo**, iksá: se: *modescuidarowa** ompa se: panowa, pos se: mokua:kui:ltia, pos te:kuih ya. Te:kuah sake:ra o:me e:yi, i:pa sa nipa kuali se: moli:nia ya ma:ski a:mo se: moli:ni:skia se:, se: cholowa *fuerza**, mm wa:n a:mo tikihto:s a:mo iwki nimitsilihtok ta: ihkó:n mela:w, ta: pos i:n, i:pa sanipa se: cholo:s, te:choltia, ta: pos se: tsikui:ni, se: kitaka:wilia koma:mo te:kua:skeh *más**, miakeh, ka:mpa mota:liah, s..., wehwei *nidos** kipiah, wehwei wa:n te:kua:skeh wa:n ne:nke:n te:talo:chtiah. Wa:n sipomeh *este** etok sah xiwit tein kikuah *o** kati:n eski xiwit kikuah Tak kati:n eski xiwit kikuah *cimarromeh**, kati:n eski xiwit kikuah, e:mah, *solo** se: taman sah kikuah *solo** nohjó:n, nohjó:n okuilimeh de i:n xo:no:okuilimeh. Nohjó:n *solo** xono:kowit kikuah, ke:meh a:xka:n no: *tiempos** onkakeh, nehjó:n *solo** kikuah xo:no:kowit, *cuando** tami xo:no:kowit, tami, kitamikuah ya, ento:s ne: panxi:nih, *sea** ohti, *sea** ka:mpa eski paxi:nih, se: kita ohti ihkó:n ompa yo:li:k yowih, ompa yo:li:k yowih. *Pues motatamiliah, kitatamiliah kowit, a:mo teh toni kikuah ok, paxi:ni a de ne:, mahyá: no: we:wehti a ke:meh eskia, *solo** yehwa se: taman sah kikuah wa:n okseki *más**, nohjó:n kopachsipo ka:n kuali se: kahsi, *casi** itech mi:l se: kahsi, no: ompa te:kua miak, chokoy *igual** itech mi:l se: kahsi, kikua mi:lma:it, ompa sah, ompa mosemillarowah nehjón okuilimeh. Ke:mah A:mo tikmati ke:yeh kito:ka:ytiah sipo Sipo, pos i:pa iwki, sipo i:pa ito:ka:y yehwa ya sipo, toni *más** eskia. Pos se: *gusanito** yehwa ya no:, yehwa ya no: sipo ya, kiliah koyo:meh, tehwa:n pos tima:se:walmeh tikiliah sipo, mm. Tikihtowa i:n chokoymeh te:kuah. Ka:nachi taman chokoymeh tikini:xmattok. Chokoymeh te:kuah, chi:chi:lchokoy wa:n se: ista:kchokoy wa:n se me:kohchokoy nehjó:n miakeh wa:n e:yin nohjón chokoymeh wa:n oksé: tein *más**, tein kiliah ta:lchokoy nohjó:n chichintik, chichintik, chichintik, chichintik, nehjón ta:lpan momatis, se: kowit , se: *arconcito**, ompa se: kita, ompa ike:span etok ompa nehjó:n, ompa sah, a:mo se: *mocuida:rowa** komo se: tame:wtok, ompa te:..., ompa te:kua. No: *igual** ka:mpa *pedacito** ika te:kua, yehwa sah ihwiyotsi:n sah, pero *fuertes** nohjó:n, nohjón *más fuerte** semi, te:..., te:kui:ltih nika:n *hasta** to:pits, te:maka, komo se: ima:ko te:kuah, nohjó:n ta:lchokoy tikiliah. No: wa:n okseki pos ne:, ne: ista:kchokoy wa:n me:kohchokoy wa:n oksé: i:s..., chi:chi:ltikchokoy, no: oksé:, *aparte**. E:yi:n nohjó:n chokoymeh tein, tein *casi** mi:lah mota:liah, mi:lah mota, mi:lah nemi, mi:lah mota:liah semi, ompa takuah, [xa], ka:mpa eski oso nehjó:n ka:polin se: kahsi, ompa no: semi mota:liah. Yo:n chi:chi:lchokoy wa:n yo:n me..., me:kohchokoy tikiliah wa:n ista:kchikoy wa:n oksé: tein ta:lchokoy tikiliah, oksé:, nehjó:n oksé, *más** eliwis, yeh a:mo nemi, yeh ne:pa kowtsi:ntan mota:lia, Ta:ka:n se: orco... se: torco, se: orco:ntik. Titame:wah wa:n a:mo *timocuida:rohkeh** ompa etok, se: moistiohsa ihkó:n wa:n kuali a, yehwa ya, semi te:kokoh te:kua, yehwa nehjón chokoymeh, na:wi taman komoke nehjón chokoymeh, na:wi. Wa:n wehwei:n. A:mo wehwei:n, a:mo pos se:, se: nehjó:n chokoymeh se:, se: achi, achichi:n sah, a:mo telwehwei:n. Sanoke nehjó:n kow..., nohjó:n ta:lchokoy no: parecido ke:meh sipo, ta:lchokoy no: *parecido** ke:meh sipo, ke:meh yo:n tikiliah, ne: ke:meh yo:n se: sipo *cualquier**, ihkó;n sah no:, no: mahyá: sipo pero yeh, yeh chokoy, ta:lchokoy, chi:chi:ltik, yo:n semi te:kokoh te:kua, nohjó:n a:mo se: taxi:ko:sneki. Te:kui:ltih toto:nik nehjó:n, *fuerte** semi, na:wi nehjó:n chokoymeh, tein wehwei:n, yehwa:n na:wi:n. Wa:n okseki chokoymeh tein tikihtowa nemih mi:lah, yo:n a:mo semi te:kokoh te:kuah. A:mo semi telte:kokoh te:kuah *porque** tehwa:n *cuando** ne: semi tipi:pil tikatkah, ne: pos mi..., sa...., talkepachowa:yah ne:ka *tiempo**, ke:meh ne:, ke:meh teh *timuchacho** wa:n se: pi:pil se: ma:wiltihtiw Tikuiah se: wa:n ika timokua:motayah ihkó:n, ika se: mokua:mo:ta, sayoh, i:pa sayoh para se: kineki sah. *porque** a:mo semi telte:kokohkeh te:kuah, ke:meh yehwa wa:n kopachsipo a:mo no: semi eliwis te:kokoh, pero komo se: kipia pahti *o** se: kita:lia ihsiwka *refino** wa:n te:ka:wa ihsiwka. Pero ne: ta:lchokoy ne we..., *fieroh**, nohjó:n te:kui:ltia toto:nik, *hasta** mo:stika se: kimachilihtok ka:mpa te:kua, nohjó:n te:kokoh. Pero pos *ni modo** iksá se: *modescuida:rowa**, se: tame:wa ta:lpan, se: ma:tame:wa, ihkó:n se: ma:tame:wa pos ne: *troncocito** , se: ki:má: *tronco**, ompa se: mokui:ltia ya wa:n *te:pica:rowa** ya ika i..., ika ihwiyotsi:n sah, ika tepitsi:n ihkó:n ihihwiyotsi:n, se: kah..., te:kua ke:meh, ke:meh i:pa chokoy te:kua wa:n pos te:kokoh, wehka:wa *hasta** mo:stika todavia se: kimachilia ka:mpa te:kuah, no: semi *fuerte**, nohjó:n *fuerte**, mm. Ta:lcholoy no: we:i moskaltia. Yehwa i:n nimitsilia, ke:meh se: sipo sah, ihkui:ntsi:n sah de we:i, a:mo we:i, se:, se:, a:mo we:i, pero ke:meh nehjó:n ke:meh sipo sah, a:mo , amo semi *parecido** ke:meh chokoymeh, chokoymeh ata kipiah mahyá, ku..., kualtia impah, pero ne:n ta:lchokoy ke:meh *parecido** ke:meh sipo ke:meh kopachsipo, ihkó:ni, ihko:ni, sayoh ne: chichi:ltik. mah a:mo moli:nia, a:mo *como quiera** moli:nia, yetok ka:mpa etok, pero yehwa kimati, a:mo, a:mo, a:mo para se: kima:tokas, komo se: kima:toka niman te:kua, *fuerte** nehjó:n semi *fuerte**. Wa:n i:n tikihtowa seko sah etok, a:mo wel nenemi. Nehnemi, nehnemi pero pos yeh, yeh kimati ke:ní:w *moservi:rowa, mismo hora**, a:mo se: kimati, motsakua ya ompa no: *cuando** kimati, kipia *ganas** de ya:s, kikua:s teisá:, pos nehnemi tak yowi, pero a:mo eliwis tikahsis ka:sá:, se: koma:pan, tikahsis ka:sá: i:pa *solo** etok itech se: kowit itsi:ntan ompa iksá: etok, ta:mi iksá: itech se: kowtsi:n no: mota:lia, tak nehnemi, nehnemi yo:lik pero, pero nehjó:n a:mo eliwis se: kahsi, a:mo ke:meh chokoymeh, okseki chokoymeh, seki chokoy..., chokoymeh se: kinahsi ka:sá: itech yo:n kapolin kasá: ima:ko oso *cuando tiempo** de takelpacho:lis. mi:lma:pan nochi, nochi mo:chiwah miak ompa yehwa:n, nohjó:n kuapachsipo, nehjón nochi nemih, yehwa:n nemih, kuali nemih, pero nehjó:n ta:lchikoy, nehjó:n amo *como quiera** nemi a:mo *como quiera** tikihtas ne:kui::n ka:sá:, tikitas nepa etok paniá:n nohjón *solo** ite:noh se: kowit ompa etok ompa, *quietesito** etok, pero a:mo para xkoli:ni, yehwa kimati, mm. Xa: tikmati ke:yeh kinto:ka:itiah chokoymeh. A:mo n' mati tak, a:mo n' mati i:pa ihkó:n sah kiniliah, kiliah koyo:meh borreguillo ata tikiliah pero tehwa:n ne: pos ihkó:n tiki:smattkeh chokoymeh pos wehka:w ihkó:n tota:tahwa:n ihkó:n kito:ka:itihkeh chokoymeh, ihkó:n *hasta** a:man tiki:xmatih a:mo t'matih de ke:yeh xa:, a:mo t'matih ke:yeh pero ihkó:n i:pa ito:ka:y de wehka:w a ta pos iwki kino:tskeh ista:kchokoy wa:n me:kohchokoy wa:n se: chi:chi:lchokoy. Mn, yo:n me:kohchokoy semi yehwa:n, e:yi: yo:n chokoymeh, semi, nehjó:n nemih, ke:meh kopachsipo nemi, yo:n nemih nemih, ka:mpa se: kahsis, mi:lah oso itech se: kowit se: kahsis, se: xiwit se: mokui:ltihtiki:sa wa:n se: mokui:ltia, yo:n kopachsipo nemi no:. Ka:mpa se: mokui:lti:s, se: kowit, se: ochpa:was a..., ka:sá: ompa kipia, ompa se: moke:skui:ltia ihkó:n pos ihwa:k se: kimati ompa se: panowa, ma:ski paniá:n de se: itilmah pero tikpia de se: te:..., kipia de te:kui *iveneno** wa:n te:kokoh. Ento:s se: *pues de vuelta** se:. se: ne:nke:n se: ohtoka, se: *ratito** ihkó:n, pero ka:n ne:si, toni *ne:chpasaroh**, se: kimaka *vuelta** se: kitati toni, toni yo:n, ompa yetok nohjó:n kopachsipo, ompa etok, se: kipanowia *o** ta:mo chokoy ompa yetok ke nehjó:n, ut..., te:kua nohjó:n, paniá:n de se: itilmah te:..., se: moahxi:ltia, te:kua, te..., *fuerte** niihwiyo ihwiyo sah te:matoka pero *fu..., fuerte**, e:mah. Wa:n seki:n *este** kihtowah no: *bueno** i:n tahto:l chokoy, seki tokni:wan kihtowah kipiah chokoy, tika:kaki ke:ni:w yo:n. A:mo nikaki neh, nikakini yo:n kiliah kuechkochchokoy yehwa yo:n nikakini nika:n ikechkochi:ka:n nika:n kipia *parecido** ke:meh chokoy ihkó:n, ihkatok itsontsi:n wa:n ento:s, ento:s *este bueno** nehjó:n komo ke yo:n taxo:xah *o** teisá kipiah miak talnamiki:lis, komoke a:mo ye:kkuali *gentes**, ihkó:n, ihkó:n nohjó:n wa:n ke:ni:w teh tikakia. Ke:ni:w yo:n, a..., *este** ke:meh toni kixo:xah. Pos teisá: ta:ka:n kiitakeh nohjó:n *plátano** kiahsikeh, kipanowihkeh *o** kitatoh, mitskalpano:toh wa:n a:mo, a:mo oksi a, aya:mo oksi wa:n nikua:skia ne: *cabrón** wa:n a:mo, a:mo ne:chwa:ntik pos kixo:xak a wa:n a:mo oksi ok, *después** a:mo oksi ok, a:mo kualtia ok, mm, yo:n no: ihkó:n kiliah kixo:xah. Teisá: ihkó:n nochi teisá: *planta** tama:mo kual..., komo kixo:xak pos a:mo kualtia, a:mo kualtia. A:mo, a:mo *servirowa** ok, *servirowa** pero oksi pero semi ko..., ke:meh welia sah oksi, ke:meh welia sah, a:mo kualsti:n oksi ke:meh, ke:meh es..., ke:meh moneki, yo:n kixo:xah miak pi:pil ampó:n nemih seki taxo:xah pos yo:n a:mo no: kuali, nohjó:n a:mo kualtsi:n, a:mo n' mati teh ke:ni:w tikihto:s, pero n' mati ihko:ni, mm. A:mo tikmati ke:yeh yo:n kipia chokoy, ke:ni:w yo:n mochi:wa. Tak ihkó:n dios kinka:wa, ihkó:n dios kinka:wa *por eso**, a:mo a:kah kichihchi:wa nio:n, nio:n se: *persona** kichi:wa se: *cristiano**, nohjó:n sayoh dios tak kitio:chi:wa wa:n nemi se: pi..., nemi se: cris..., se: pili, se: *cristiano** nemi wa:n kipia nehjón nika:n ikechkochii:ka:n *parecido** ke:meh chokoy *porque** chokoy kin..., i..., ni..., nihwiyo chokoy, ihkó:n *empinadito**, ihkó:n *empinadito** chokoy, tiki:x..., kimattokeh, ka:n nimitskaya:wa. Wa:n ihkó:n nika:n no: kipia nika:n ne:n pili, se: *cualquiera** nika:n no: kipia se: *empinadito** , ihkui:n se:, yehwa ya kechkochchokoy yehwa no: taxo:xa, nehjó:n, komo teisá: kiitak se: *platanito o** teisá: se: tsapot kiitak wa:n a:mo kwa:ntikeh, kixi:xa wa:n a:mo oksi ok. Ke:meh weli a sah, a:mo, ke:meh weli a sah, ma:wilchi:wa ya, sakie:ra para tapialmeh ya, ke:mah ohkó:n. Wa:n yo:n *este** inkechchokoy de ke se: pili wa:n kipia a:mo ke:man poliwi. A:mo poliwi wa:n ka:ni pos, ihkó:n dios kitio:chi:wak, ihkó:n dios kitio:chi:wak, nochi n', nochi talna:miki:lis tein tehwa:n tikpiah nochi dios kitio:chi:wa ke:meh nika:n, nika:n tama..., i:n kuali tamatkeh, kuali tamati, *porque** ihkó:n dios kika:wa komo eskia *tonto** a:mo, a:mo ihkó:n eskia, a:mo, a:mo, no: eskia ke:meh tehwa:n, tehwa:n *titontitos**, a:mo titamatih, kita ka:mpa etok ekintsi:n yeh, a:mo tekiti wa:n mose:wia ya kuali, ka:n mah tehwa:n 'takua:ka:n ke:meh ekin 'takua:toh, a:mo 'takua:skeh ne:, ne: tani, e:mah *a ver** ne:. ihkó:n dios te:ka:wa, nochi personas *cada** se: tapial *o cristiano o cris..., ** ihkó:n dios te:chka:wak, *cada quien** dios *cuando** dios te:chtio:chi:wa taltikpak totahtsi:n dios, [...]}solamente tikwa:lkuih *tosigno cada** toni *cada**, ke:ni:w eski, toni tikchi:waskeh, ta:ka:n eski *malo**, ta:ka:n eski tachtekkeh *o** teisá: *criminal**. I:pa kua:lkui ihwi..., ihkuiliwtiwi:ts toni kichi:waki, a:mo, a:mo sayoh *porque** sayoh kichi:wa, ma:ski yeh a:mo kinekiskia pero ihkó:n onkakeh talna:miki:lis, ihkó:n ihkuiliwtiwa:lah toni kichi:was wa:n kichi:wa ma:ski a:mo kinekiskia, ka:n *modo**, ihkó:n, ihkó:n *porque** ihkó:n kihtoh tota:tahwa:n, te:chilwihkeh Ta: nehjó:n *abuelo** tamatia kuali no:, tamattoya, ne:chtapowiaya miak *cosas** ke:ni:w nehjó:n *pasa:rowa** wa:n eski *deveras** Pero pos neli nohjó:n *cosas**, ihkó:n tipanowah *porque** dios ihkó:n kitio:chi:wa ya, nehjín pili ihkó:n dios, teh ihkó:n 'chi:watih wa:n ihkó:n eski titeki..., eski titekitikeh pos eski 'tekitikeh, eski we:i *trabajador o** eski *maestro** pos ma:ski a:mo ehko ya, a:mo kinekiskia oksé: *persona**, se: *envidioso** a:mo eski *maestro**, kalakis de *maestro porque** dios ihkó:n kitio:chi:wak. Ke:mah, *cada quien** dios kita..., kimaka talna:miki:lis todios toni, toni kichi:was wa:n seki ma:ski miak tekitih tokni:wa:n, tekitih wa:n tekitih wa:n a:mo *kiaventajarowah**, a:mo teh kichi:wah nio:n teh kine:xtiah *porque** ihkó:n dios kinka:wak, a:mo, a:mo, a:mo komo ke ki:sa *totrabajo**, a:mo teyi, a:mo *servirowa**, sayoh tikmalgasta:rowah tomi:n wa:n a:mo, a:mo techse..., a:mo te:chpale:wia para *algo teisá: timokowili:skeh kie:ra se:, *bueno** pos ma:ski a:mo, pos kie:ra tocha:nchi:n, mochi:wa se: tokali se:, *ojalá** weliskia tikowaskia se: *cacho de terrenito** pero tiksentiliah totomi:ntsi:n pero onkak ne *ti..., ticristianos**, pos a:mo tikue:n..., a:mo tikue:ntahchi:wah, *al contrario** komo onkak pos *ticas..., tikma:lchi:wah totrabajos**, *tikabandona:rowah ma:ski tikpiaskiah pero koma:mo tikue:ntahchi:wah sayoh mah *cantina** tika:watih, nochi *cantina, cantina** pos *cantinero** kie:was pos ta: yeh a:mo, a:mo, ika nehjó:n etok para *canti** kie:was *cantinero** tomi:n pero tehwa:n ya timo..., tehwa:n ya te:chyowi *mal** ke:meh yo:n *to..., topariente**, yo:n Pedro González tikitakeh, tikitak. *Pobrecito** ka:wte:wkeh we:i *ri..., rico** ka:wte:wkeh, ka:wilihkeh se: *estajo** de ta:l, ka:wilihkeh nehjó:n miak, kika:wilihkeh ta:l ompa ne:, o:me al..., se: kuali tepa:nkal kika:wilihkeh ne:pa tani Tepopolah ka:wilihkeh se: a:lmo:n. tahko de ta:l kuali ta:l, kuali ka:wilihkeh wa:n ise:lti. Ke:meskia xo:koyo:t nehjó:n se: pilitsi:n ihkó:n xna:palohto, ihkó:n ka:wte:wkeh pero 'kita motatamilih ika *ivicio**. Tatamih, tatamih, tatamih *hasta por fin, después** mikiko ka:mpa welia sah, kuali a:mo se: mokui..., ma:ski dios kitayo:kolihka *suerte**. *Pobre seńora** kimakaka ya miak nohjó:n, nohjó:n a:mo ke:n kitaya, sayoh *porque** iwa:n mota:lih nohjó:n na:nahsti:n, kiki..., *cuando** mikik na:nahtsi:n kika:wilihte:w nohjó:n ta:l, kimakak kuali kali, kimakak se:, ke:meh se: o:me almo:n de ta:l nika:n, ompa ne: ka:mpa ka:wilih. Kimakak se: kuali tepa:nkal, kimakak ne: se: *lado** nohjó:n Tepopolah, kimakak se: kuali ta:l, kipiaya, kipiaya kua:kuehmeh, *vacas**, kitayo:kolihte:wka ya, *regaladamente** kitayo:kolih, meh, ne: yo:n. Ika nochi *serv..., ika *timoservi:ros**, ˇuta! pero nio:n tepitsi:n a:mo *kiservi:roh** *al contrario, kiabandona:roh, kiabandonaroh, puro cantina** wa:n tatamik, *al fin de cuenta** ke:meh welik nekik, ke: a:mo, a:mo kipiaya nio:n sikie:ra itasa:l ok, ohti mikik, kochi, *casi** ohti mikik *después, después** ohti mikik *porque** a:mo *mocuida:roh** wa:n *suerte** kipiaya ya pos kitayo:kolihte:wkeh miak ta:l pero *kiaband..., puro cantina, puro cantina**, kipia ya tomi:n, *puro cantina**. Onkaya, nikitaya wi:tseh de Reyes kua:lkuiah *pescados**, kinamakah *pescados** nehjó:n, ne: *cantina**, kikowa, ke:meh kipiaya tomi:n, kimakatoyah tomi:n ka:mpa kinamakatoya ta:l. Kikuia tomi:n, kikuia, kikuia yo:n *pescados**, kikowa se: *monto:n de pescados**, ki:xtia wa:n ki:xta:wa, "meh" kilia *cantinero** "meh, ampo:n ne:chmanili:ka:n, a:mpo:n 'ne:chwa:ntiskeh", pos *cantinero de la mera** yeh kwelita. Ento:s ke nohjó:n, nohjó:n ki..., *regalo** kimakaya *cantinero**, ampo:n ne: 'chihchi:waka:n wa:n nane:chwa:ntiskeh se:, se: *pescadito** sikie:ra para yeh *bueno** ya, a:mo kipolowa itapalo:l, pos se: yeh, se: mokue..., se: yeh se: *moabandona:rowa**, tatami, tatami, kita ke:meh tatamik, tiki:xmatik, a:mo tiki:xmatik, *pobre cristiano** moka:wak *mal, hasta** ohti mikik *después** ay dios *sin que** icha:n wa:n kuali kali kipiaya, yehwa nimitsilia, *suerte** dios te:chtayo:kolia pero koma:mo *tosuerte**, a:mo tikue:ntahchi:wkeh tehwa:n pos se: kia:wilchi:wa, se: miki iwki, *o** ke:meh se: itskuinti se: miki se: ta..., ke:meh a:mo se:, a:mo se: *servi:rowa nio:n teyi ok nio:n no: a:kah te:tasohta ok, pos si, ka:n teh se: kipia ok tomi:n ok wa:n kika:wte:wkeh kuali, kuali ka:wte:wkeh, ay dios a, ke:meh eskia *rico** ka:wte:wkeh. Kuali kali kimakakeh, se: tepankal kika:wilihkeh, se: we:i tepa:nkal kika:wilihkeh wa:n kika:wilihkeh nohjó:n o:me almó:n ta:l ne:pa kaltsi:ntan, we:i ta:l, ompa yetoyah *vacas** ompa kimpiaya *vacas** wa:n ne: Tepopolah. Kuali ta:k ka:wilihkeh, kita *pobre seńora**, nisen..., ento:s *niseńora** mikik, mikik yahki pos, yahki yeh kaw..., yeh moka:w *reino ** ya no:. Pero moka:wa ya pero a:mo kiservi:roh, tatamik, kitamikuah *puro** ichti *cantina** wa:n tatamik *al final de cuenta** mikik ohti ke:meh se: tapial, ka:n *mocuida:roh** wa:n *suerte** kipiaya *suerte** pos ka:n ya, ihkó:n se: yeh eskia se: kihtowa ay dios semi kuali a pero tak a:mo *isuerte** ihko:ni sah ta:k ka:n, ihkó:n dios te:chmaka, pos se: *isuerte** koma:mo se:, komo i:pa se: *isuerte** de se: *abandonado** eski, kimakaka ya totahtsi:n dios *isuerte** ke:meskia yeh kipiaya *isuerte** pero a:mpo kipiak *suerte** para *kicuida:ros**, para moye:kta:li:s. Mejor kinamakak nochi wa:n tatamik, *después** mikik, *sin** ke teyi ok mikik, *sin** ke, *ya mero** nio:no:, *sin** ke itasa:l kipia ya ok *pobrecito**, a:mo se: mokuida:rowa. Te:chili moto:ka:y. Pedro Santos Castańeda.