*Este**..., a:xka:n xite:chtapowi, tikihtowa ke tehwa:tsi:n no: iksá: tikinchipa:wa ne:n nekpisi:lmeh. Tiknekiskiah xite:chtapowi nochi, keni:w n' tipe:..., keni:w n' tikpe:waltia, nochi hasta ke:man..., ke:man nejo:n tiki:xtia ya nekti. Nochi yo:n kihtowah ke kinxelowah, *este** nochi ke:m..., n' tein tikmattos ke se: kichi:wa. Wa:n ke..., te:pale:wia mah a:mo kanah ya:ka:n okuiltsittsi:n *porque** kihtowah ke iksá: mikih oso yowih. Yehwa yo:n tiknekiskiah xite:chtapowi. Ke:mah, *este** name:chtapowi:ti nejí:n okuiltsitsi:n keni:w se: kinchipa:wa. Yo:n no: se: kinchipa:wa *pero** ika miak nechmachka:yo:t, a:mo no: semi eliwis sah. Ta: yo:n no: etok sah keni:w se: kinin..., keni:w se: kinixelowa wa:n keni:w se kinki:xtilia ne:n tsope:lik. *Porque** yo:n tsope:lik tehwa:n tikihtowah no: xeliwtok, no: etok sah ka:nika n ti..., ka:nikawi:ni n' kipia wa:n ka:nikawi:n ne:n kipia tein moxelowah no:. *Porque** yo:n moxelowah no: taman, tikihto:skeh, *Primero** mah name:chili keni:w yowi tein ekinika pe:wa *cuando** se: kinchipa:wa. Ke:meh ne: se ki:..., ke:meh a:man nikisentilia neh *o** nikixelowa ke:meh a:man, para se: xiwtika nikin..., sepa nikinchipa:wati. Ke:meh weli moxelowa *o** ke:meh weli niki:xtil..., ni..., niki:xtilia sayoh nekti sah. *Pero** yo:n semi no: ika miak nehmachka:yo:t, *porque** a:mo tikihto:tih semi eliwis sah. a:mo iwki ki:sa neh nikito:ti, no pos nikuiti a ne: wa:n nik..., nikixtapa:na wa:n niki:xtilih n' toni niki:xtilih wa:n ne:wí:n niketsati a. *Primero** kita se: kikuiti ne:n ko:ntsi:n wa:n se: kimahmahka:waltia ya ika miak nehmachka:yo:t, *porque** mah nimitsili ke:yeh ika miak nehmachka:yo:t a:mo eliwis, *a veces**, se: sepatika tapa:ni n' ko:mit ka:mpa pepechiwtok wa:n...wa:n entó:s para a:mo pasa:rowa yo:n, kite..., para a:mo mochi:wa yo:n mah se: kikuiti ne:n ko:ntsi:n wa:n mah se: ki..., mah se: kite:mo yo:n *este**..., tepostsi:n o mah se: kichihchi:wa se: kowtsi:n. Mah se: kihxihxi:ma se: kowtsi:n tein takua:wak, a:mo no: tein ema:nik para se: k'kalakilihtiw ka:mpa n' ite:noh ka:mpa ne: pepechiwtok. Oksé: kita..., se: k'kalakilihtiw se: kitapohtiw, se: k'kalakilihtiw se: kitapohtiw. *Cuando** se: kimachilia ke kaxa:ni a ne:n ko:ntsi:n *entonces** se: kime:dio..., se: kime:dio tsowi:pe:wa ihkó:n, tepitsi:n se ki..., tepitsi:n se: kioli:nia, wa:n se: kinakasikate:ka, para ki:sa ya ne:n ko:ntsi:n, chipa:wak ki:sa, a:mo, a:mo tapa:ni nio:n tepitsi:n. *Entonces después de una vez que** mochi:wa ya yo:n, se: sepatika mochi:wa yo:n, mahka:wi a n' ko:mit, ke:mah xte:moli a, niman xkitas ka:nikahkuí:n kipia nekti. Entós: tikita ya yo:n, ka:mpa kipia nekti, kipia nekti wa:n ka:mpa kipia ipilwa:n, kipia ipilwa:n no:, porque no: kipia kipias ipilwa:ntsitsi:n no:. Kipia ke tikitas kuali. Nika:n tik..., nika:n tiki:xtia, tiki:xkopi:na ne:n ko:mit wa:n tatsi:ntan, tatsi:ntan tikitas kipia n' ipilwa:n. Kipia seki ta..., seki taxkaltsi..., ta:taxkaltsitsi:n, yehwa yo:n tehwa:n tikihtowah ipilwa:n, wa:n ahko kipia ya yo:n mahyá: ko:ntsitsi:n, yehwa ya nekti. Pero para a:mo mochi:was yo:n, tikwehwelo:tih tikxelowah, nika:wí:n tiketsah n' tein, tein kipia n' ipilwa:ntsitsi:n wa:n nika:wí:n tiketsah n' tein kipia nekti. *Porque** onkak, onkak miak taman, miak taman talna:miki:lis. Onkak kiki:xtiah kitapa:nah wa:n ke:mah kine:nemi:ltiah. Neh, neh a:mo iwki, neh a:mo iwki yo:n ne:chmachtih, neh ne:chmachitih ne:n se: no:..., se: no komp:..., no:, no: kompa..., nokompa:lehtsi:n nika:n ahko. Ne:ch..., ne:ch..., pe:wak ne:ch..., ne:chmachtia keni:w tikchi:waskeh, keni:w n' tikinchipa:waskeh. Yeh no: taman tekiti wa:n se: *novecino** ompa ne: yeh no: taman tekiti. Se: novecino *cuando** yahki yeh, kichi:paw, pe:wak ki..., kitami mahka:waltih n' ko:mit wa:n pe:wak kine:nemi:ltia. Wa:n entó:s neh pe:wak n'tahtania: "¿ke:yeh n' tikine:nemi:ltia?" nikilia. Pos ta: tikmattokeh tehwa:n keni:w n' tekitih n' okseki:n. Kihtowah , kihtowa "ta:taman t'tekitih" kihtowa, "neh n'tekiti" kihtowa "de i:n taman talna:miki:lis wa:n ne: mokompa:lehtsi:n yeh tekiti oksé talna:miki:lis", kihtowa "yeh". "Ke:mah" nikilia, "*porque** yeh ne: nokompa:lehtsi:n tekiti" nikilia "yeh" nikilia "kikui, kikui" nikilwia, "wa:n kiketsa ne:wín n' ko:ntsi:n tein kipia" nikilia "ne:n nekti wa:n ne:wí:n k'ketsa n' tein kipia ne:n i:... ipilwa:n". "Wa:n i:n a:mo" kihtowa, "ta: i:n neh n'ne:nemi:ltia" kihtowa, "tikmatis ke:yeh" kihtowa, "para n' okuiltsitsi:n" kihtowa, momoya:wah. Momoya:wah *después**" kihtowa "yehwa:n kite:mo:kih ya", kihtowa, s..., "kite:mokih ya ka:ni" kihtowa "se: kinkechilia n' in ko:ntsi:n" kihtowa, "ompa yehwan motate:molihtiwi:tseh, yehwa:n no: kimattokeh ka:nikawi:ni" kihtowa, "tein ke:mah" kihtowa, "a:mo x'kahchi:wa de n'..., a:mo x'kahchi:wa ka:mpa tikahchi..., ka:mpa tikuiti n' ko:ntsi:n sepa ompa xiketsa" kihtowa. "A:mo tikahchi:wa, a:mo tikpata ne:n i..., n' i..., ka:mpa tike..., ka:mpa tiki:xti:ti" kihtowa, "*porque** komo t'patak, entó:s n' okuiltsitsi:n yehwan pos no: mokuehmolowah, yehwa ya yo:n kuehmolakih" kihtowa "seki, komo weli mota:liah, *o** wel seki yowih ya", kihtowa. "Entó:s" kihtowa "yo:n neh nimitsilia, *cuando** ihkua:k se:..., *cuando** se:..., *cuando** se: kinixelo:ti a. No: taman, no: taman chi:wi yo:n, *cuando** tein moxelowah a:mo kip..., kipia nekti *pero** semi tepitsi:n sah, *pero hasta más** ahko. Kita ne:n ka:mpa n'..., ne: ka:mpa kipia ipilwa:n, nika:n kipia n' ipilwa:n wa:n kipia ke kimpanawi:s e:yi taxkaltsitsi:n ahko n' oksé: ko:mit tein ika tapa..., tein ika pantsaktoya. Komo kipanawih o:me *o** e:yi taxkaltsitsi:n, *entonces** yo:n x'nemili ke moxelo:tih, kuali tikixelo:s. *Pero para** tikixelo:s keni:w n'tikchi:was. Kipia ke tikowas n' ko:ntsitsi:n, tikpias, tikpias moma:ko n' kontsitsi:n *de más, más, más** tepitsi:n miaktsi:n. *Siquiera** o:me *o** e:yi *o a ver**, se: sepatika tehwa:n tikihtowah tikowah sake:ra chikuase:n ko:meh *o, o** mahtaktio:mo:me ko:meh. de no: ke:meh tikpias n' okuiltsitsi:n, komo tikimpia siquiera se: mahtaktio:mo:me ko:ntsitsi:n de nektsitsi:n pos no: tiki:xeheko:s teh tikowili:..., tikowas achi tepitsi:n miaktsi:n n' ko:ntsitsi:n. *Porque** se: sepatika nochi moxelowah, se: sepa seki moxelowah tahko *o** moxelowah *este** nochi". *Entonces** yo:n nimitsilia neh *cuando, cuando** yo:n kipia o:me taxkaltsi:n de n' ahko kipanawia ya de n' tein ko:mit tatsi:ntan wa:n kipanawia ya n' ko:mit tein ika te:ntsaktok ika e:yi taxkaltsitsi:n kipia. *Entonces** yo:n moxelowah ya. Entó:s tikuiti a n' oksé: ko:ntsi:n, *en vez de que** tikuehmolo:s ne:, tikihtikohkopi:nas ika nekti a:mo x'koli:ni ok. Tikneki tikxelo:s, x'kuiti se: ko:ntsi:n wa:n x'pantapachowili sepa wa:n x'chihchi:wa ke:meh i:pa etoya. Xikte:mo yo:n kownextsi:n wa:n x'ka:tili wa:n ke:mah x'pepechowili sepa. A:xka:n n' oksé: tein ne:..., tei:n ne: tel miak kipia ya ne: ipilwa:n oksepa se: ko:ntsi:n tikuiti, n' ompa sepa t'pantapachowilia. Entó:s ximo..., ximonemili teh mochi:wah o:me ya, de katka se: mochi:wah o:me. Wa:n de se..., sepa tikuiti sepa se: wa:n sepa tikmahka:waltia, Komo tikita ke a:mo teh kipia n' ipilwa:n n' oksé: kontsi:n tein ika tapa... tein ika panpachiwtok, n' tein, tein ika pantsaktok, pos x'elo, ne:wí:n x'ketsatsi, ne:wí:n x'ketsa. Se: sepa, se: sepa kinkuih okuilimeh ne:, komo tik..., komo tika:wa mah wehka:wa ih..., mah wehka:wa ihkato ne:, mah tapo:to ne:n okuiltsitsi:n tein kipia n' ipilwa:n, entó:s wi:tseh yo:n okuiltsitsi:n kiniliah es..., tsonte:skameh wa:n komo kalak ika se: tsonte:skat, kalak itech ne:n, itech n' ihkochtsitsi:n de n' ipilwa:n ya nektsitsi:n, se: sepa mosentili:tih, ompa ke:mah wi:tseh sake:ra na:wi:, ma:kui:l wa:n ke:mah kih..., kihkochwiah ya. Wa:n para a:mo pasa:ro:s yo:n. A:mo niman, a:mo niman tikchipa:wah nekti. Primero tik..., primero tikchi:pawa yehwa ne:..., primero tikita ne: tein kipia ipilwa:n, tikpantsakua wa:n tikta:lia sepa yehwa ne:n tein, tein ika tikpepecho:ti, wa:n ke:mah tiketsa ya itech ne: ka:mpa tiki:xti:to, ompa tiketsati sepa. Wa:n tein kipia nekti ke:mah tikihtiye:ktia ya. Pero kipia ke no: tikitstia:s porque nixo:..., yo:n tehwa:n tikiliah nekxo:chit, ompa kipia, iwa:n, iwa:n, iwa:n cerca etok ne:n nek..., nekko:n..., nekko:ntsitsi:n. Nekko:ntstsi:n tehwa:n tikilia *porque** mahyá:, mahyá: ko:ntsitsi:n ata n' ka:mpa mo..., mota:lia nekti ne:n okuiltsitsi:n. Entó:s yo:[n] ompa yo:n miak kipia ke tik..., tikpias, tikpias, tiknehmachpias wa:n tikitas ke:ní:w tikchi:was para a:mo t'sema:nelo:s iwa:n nekxo:chit wa:n iwa:n nekti, tiki:xtihtiw. Primero tikihti, tikita ne:n nektsi:n kanik..., nektsitsi:n, nekti ka:nikawí:n etok, entó:s tikoli:nia wa:n ke:mah tiktsonkepa, ki:sa ya nekti. Tiksentilia nekti ne:pa, ke:mah pe:wa tike:ktia ya, tiki:xtia ya nekxo:chit, nekxo:chit ke:mah tikxelohtiw a. Tikchipa:wtiw a, ne:wí:n t'ta:lihtiw a nekxo:chit wa:n ne:wí:n t'ta:lihtiw a ne:n...,tehwa:n n' tiki..., tehwa:n tikto:ka:ytiah ne:n se:rah ya. *Porque** yo:n no: ki:sa ka..., ki:sa ne:n ise:rah, se:rah, tehwa:n tikilia este..., pos a:mo nikmati ma:se:walkopa keni:w nimitsilwi:s, ne: tehwa:n tikiliah se:rah, ke:mah. Ke:meh eskia tein, *porque** se: tein kiliah *este** ne:n..., ne:n..., nekxo:chit, nekxo:chit oksé: *Mismo** yehwa ki:stiw se..., no: ki:stiw a se:rah. *Pero** n takawih no: oksé:, n' takawih, takawih xa: tikmati no:, xa: t'te:kaki..., xa: t'te:kakilia n' takawih. Takawih kilia pero yo:n tein takua:wak, yo:n mahyá: poxkawtok.Yo:n yehwa kiliah takawih. Yo:n takawih yo:n *aparte** se: kixelohtiw, se: sepa se: kita:lihtiw, wa:n se:rah seko t'ta:lihtiw wa:n nekxo:chit seko t'ta:lihtiw. Entó:s t'tamichipa:wa ya nochi nekti, ke:mah tikxelowa ya. Ne:wí:n t'ta:lia se: ne: nekxo:chit, nika:wí:n t'ta:lia nekti. Ke:mah, tima:tami ne:, sepa ne:wí:n t'ketsa. Sepa se: wi:tsa n' ko:ntsi:n, sepa oksé: ko:ntsi:n *por igual** tikitati a n' ompa ne:, komohkó:n tikita moxelohtokeh, entó:s tikxelohtiw, t'xelohtiw, t'xelohtiw. Se: sepa neh niki:xtihka, neh nikpiaya mahtaktio:mo:me kontsitsi:n *Después de** yo:n de mahtaktio:mo:me ko:ntsitsi:n, nikixeloh tahko, niki:xtilih *solamente** sayoh ma:kui:l, ma:kui:l tamachi:w *de..., de** tsope:lik. Wa:n nochi, nochi, nochi, nochi *montones**, tahko nikxeloh wa:n tahko nik... tahko moxelohkeh wa:n tahko niki:xtih nekxo:chit, acha n' tsope:lik. Pos no: nimowelitak *porque** pos nikitak neh ke pos a:xka:n ke:meh i:n..., nejí:n tie:mpoh tietokeh pané: mahyá: semi tel..., kitelixta:wtokeh no:. Ekintsi:n no: kuali monamaka. Entó:s no: nikwelitak, *pero** ton pasa:roh, ton..., toni mochi:wako *después** a:mo, a:mo, a:mo *este** a:mo kualtiak, xa: nakma... xa: nakmatkeh namehwa:n ihwa:k yo:n tasekwetsik, *porque** yo:n semi kichi:wilia *mal** sese:k, a:mo *porque tanto** sese:k sano ke kichi:wili *mal de** ke a:mo onkak takualo:t para yehwa:n. *Porque** yehwa:n yo:n okuiltsitsi:n motekipanowah. A:mo motekipano:tih tikihto:tih *no** pos kikua:tih se: kowtetsi:n ne:wí:n ita:kilo n' kowtsi:n *o... o.... o** ita:kilo ne: *este** se: tehteiweli kowit. Yehwa:n *solamente** motekipanowah ika xo:chi... ika n..., ika nekti de n' nek..., nekxo:chitsi:n de ne: n' kowtsi:n. Entó:s tein pasa:roko i:n a:man tasekwetsik, tami wa:kkeh nochi n' kowmeh. Pewak a:mo..., pe:wak mihmikih n' okuiltsitsi:n. Después neh nimotahtakoltia:ya ya iwa:n no..., iwa:n no..., nosiwa:w. Nikilia: "*bueno** pero ke:yeh" nikilia "yahkeh n' okuiltsitsi:n. Ke:yeh n' tankeh". "Pos x'mati" kihtowa "ta: kaxa:nkeh", kihtowa de katka de mahtaktio:mo:me kontsitsi:n, moka:wato asyoh o:me mahtak ko:meh, mahtakti ko:mit, mahtakti, mahtakmeh de nochi tein nikimpiaya, tami, tamimikkeh. Ento:s para nikmatis neh, mahyá: yo:n ne:..., ne:ch..., ne:chkuik tanemili:lis, nikilia nosiwa:w, nikilia "pero ke:yeh" nikilia "iwki mochi:w wa:n tikelna:miki" nikilia *cuando** neh nikisentilih nikpiaya" nikilia "o:me, *después** nikinahxitih na:wi, ihkó:n niksentilihtia" nikilia "*hasta** nikahxiti:ko" nikilia "mahtaktio:mome kontistsi:n" nikilia "Wa:n tein mochi:wa yekintsi:n" nikilia "tankeh" nikilia "*bueno** ke:yeh ihkó:n mochi:w" nikilia "pero para a:mo nitanemilihtos" nikilia "n'chi:wati i:n *maner**, i:n talna:miki:lis, niki:xti:ti" nikilia "komit wa:n n'tapa:nati se:" nikilia. "Nikitati ke:ní:w mochi:w". Toni mochi:w, tein niktapa:nak ko:mit, taihtik kipiaya *hasta** ihkó:n tama:tsol de n' okuiltsitsi:n tein mikkeh ento:s ompa yo:n nitapoloh ya neh. Ento:s pe:wak nitatsi:ntoka ihko:n, nikintatsi:ntokia n' towa:mpoywa:n tein, tein, tein *más** ne: ke:man ya tekitih pe:wak n'tatsi:ntokia "bueno" nikilia "ke:yeh" nikilia "ihkó:n mochi:wkeh" nikilia "neh noko:wa:n" nikilia "wa:n tankeh" nikilia "wa:n nikiwelitstoya". Pero ne:chwa:lilwia ne:n nowa:mpoy tein i:pa ika tekiti ne:ka *tiempo** ya yeh, tein *más tiempo** ika tekiti a yeh, d.., ne: xa: nanki:xmattoskeh *don** José Reyes Tirado. Yo:n semi ne: ke:man ya ika tekiti yo:n, *bueno** semi yehwa ya ika n' ichi:walis a pe:wak n'tahtania, nikilia "'kaki tehwa:tsi:n *don** José" nikilia "*bueno** ke:yeh" nikilia "neh no..., no..., nonek..., nonekwa:n tami..., tamimikkeh, tamimikkeh, tankeh" nikilia. Kihtowa "a:mo *porque**, a:mo *porque** i:pa kinekik sah". "Tikmatis ke:yeh" kihtowa "mikkeh *porque** a:mo onkak toni 'kua:skeh, a:mo *tanto** pos sese:k, ta: i:pa tasese:ya kihtowa wa:n kihyowiah Tein mochi:w" kihtowa "ihwa:k tasekwetsiko *pues** tamiwa:kkeh kowtsitsi:n wa:n tein xo:chiowaskia ne:n kowtsi:n" kihtowa "wa:kik" ento:s n' okuiltsitsi:n yehwa:n a:mo no: kinahsik ok para motekipano:skeh. Ento:s nochi yo:n iwi:kal" kihtowa "x'mattiw kuali" kihtowa. "Tein ke:mah" kihtowa komo tik..., komo tiknehneki wa:n tikwelita" kihtowa "sepa xikixina:cho" kihtowa "okuiltsitsi:n" kihtowa "wa:n xikinsentili sepa" kihtowa. "Xikxelo" kihtowa "wa:n x'tohto:ka" kihtowa kowtsitsi:n" kihtowa ka:mpa ye..., ka:mpa yetoskeh ya n' okuiltsitsi:n" kintowa "xitakorra:lti" kihtowa "i..., a:mo tein weli kowit sanoke tein xo:chiowa" kihtowa "Ke:meh yo:n xo:me:kowit" kihtowa, "ke:meh to:tol, to:tol, to:tolkilkowit" kihtowa, "ke:meh yo:n ko:nkilit" kihtowa "ihwa:k xo:chowa, nankimattokeh xo:chowa, chalawihkowit" kihtowa, "yo:n telxo:chowa no:. Nochi tein, tein, tein tikmattok xo:chowa kowtsi:n" kihtowa "ompa ika xitakorra:lti" kihtowa "ihkó:n" kihtowa "para no: onkas tonika motekipano:skeh". *Porque tanto** miakeh okuiltsitsi:n" kihtowa "pos ekintsi:n, a:xka:n i:n tehwa:n tikimpiah miak okuiltsitsi:n" kihtowa "ne: ke:man" kihtowa "pos semi tepitsi:n sah katka" Ah, nikilia "wa:n ompa yo:n" "Pos yehwa sah yo:n x'chi:wa" kihtowa "wa:n tikita" kihtowa ke:ní:w mochi:w". Nikilia "ke:mah ta: nik..., para nikmatis" nikilia "para a:mo ni..., ni..., nio:meyo..., nio:meyo:lohtos, tanemilihtos" nikilia, nikilia "nosiwa:w "niktapa:nati" nikilia "se: ko:mit" nikilia "ke:ní:w mochi:wkeh ox yahkeh *o** mikkeh" "Toni mochi:w" nikilia "neh *cuando** nikwa:ltapa:nato" nikilia "yo:n ko:ntsi:n" nikilia "nikwa:lma:ahsito" nikilia "taihtik de n' ko:mit tama:tsol de okuilimeh" nikilia "mike:meh. A:mo kipia ya" nikilia nio:n se: ihkochin, a:mo kipia ya nio:n teyi" nikilia *si no que**, sanoke nochi, nochi okuiltsitsi:n nochi, no..., no..., ompa mikkeh, nitapoloh "pero titapoloh tehwa" kihtowa "mah nimitsili ke:yeh" kihtowa, mm. "A:mo tikinte:molih" kihtowa "ke:meh nimitsilia neh, xitakorra:ltia:ni" kihtowa "pero teh tikinta:li:to" kihtowa "ne: ka:mpa tikinta:li:to mahyá: t'chi:kwah, mahyá: tik..., mahyá: tikihtowah tehwa:n ke:meskia a:mo, ke:meskia a:mo teh tikpiaskia teyi" kihtowa. "a:mo" kihtowa "xikmattiw a" kihtowa "*cuando** teh tikimpias yo:n nenktsitsi:n wa:n komo *deveras** teh tikinehneki yo:n okuiltsitsi:n" kihtowa "tohto:ka kowot tein xo:chiowa" kihtowa "wa:n tine:chilwi:s" kihtowa "koma:mo. Neh" kihtowa "nikimpia" kihtowa "a:mo miak. A:mo miak nikimpia" kihtowa "neh" ne:chilia don José Reyes Tirado, "a:mo miak nikimpia" kihtowa "nikimpia *doscientos cincuenta** kontsitsi:n" kihtowa. "*A poco** tel miak tikimpia" kihtowa, "miak nikimpia, ta: xikitati" kihtowa "ento:s nia:s" nikilia "*cualquier** to:nal" nikilia, "ompa nia:s niki:sati:w" nikila "se: to:nal ompa nia:s nimitskalpano:ti:w wa:n ompa nikinitas. Wa:n tein nikchi:w neli ne: nik..., nik..., nikitak neh ke:ní:w mochi:wkeh nookuiltsitsi:n wa:n niknemilih nikitati:w ox ton *pasa:roh** o:x a:mo mikkeh tein de yeh, toni mochi:w, ke:yeh iwki mochi:wkeh tein te yeh wa:n tein de neh a:mo. Ento:s niahsik nikalpano:to, nikilia "niwa:lah don José, kihtowa "*bueno** xikalaki", kihtowa ximose:wi, nikilia "ta: neh niwa:lah nikitako n' okuiltsitsi:n" nikilia "ke:ní:w yetokeh" nikilia ne:n monekktsitsi:n" nikilia "teh" nikilia "*porque** neh tankeh" nikilwia. "¿Ka:nachi tikimpiaya?" nikilia nikimpiaya mahtaktio:mo:me nektsits..., mah..., mah..., mahtaktio:mome ko:ntsitsi:n" niklia "wa:n de mahtaktio:mo:me sayoh moka:wmeh o:me" nikilia, "mahtak nikilia de pla:noh teltamik, tamik, tamik" nikilia. "¿Wa:n teh" "pos kita" kihtowa, neli nipano:k, nikitato ne: ka:mpa kimpiaya okuiltsitsi:n, kipia se: we:ikali pero yo:n we:ikali pexo:ntokeh de nochi, nochi, nochi ne:n ko:ntsitsi:n, "¿Ke:meh ka:nachi tikpia?" nikilia, ihkó:n, ihkó:n ke:meh yetokeh" nikilia "¿Ke:meh ka:nachi ko:ntsitsi:n?" "Nikimpiaya" kihtowa "o:me *ciento** wa:n tahko pero ekintsi:n a:mo o:me "ciento** wa:n tahko nikimpia" kihtowa. "Nikimpia" kihtowa "o:me *ciento**" kihtowa wa:n ika, ika e:yi powal wa:n kaxto:l" kihtowa. "Ento:s" nikilia "miakkiakeh *más**" "miakiakeh, katka" kihtowa, "katka" kihtowa "o:me *ciento** wa:n tahko". Ekihtsi:n panki:sa:k" kihtowa, "panki:sak" kihtowa "se: tepitsi:n *más**" kihtowa "panki:sak" kihtowa *casi, casi cerca** o..., *cerca este** o:me powal" kihtowa "wa:n ke:ní:w tikchi:w" "xitachia kihtowa ampó:n". Yeh ke:mah, ompa kipia *macadamia** yo:n tehwa:n tikiliah *este**, koyo:kopa mono:tsa macadamia, a:mo n'mati ke:ní:w ma:se:walkopa *porque** yo:n kow..., yo:n kowtet nika:n tehwa:n a:mo tiki:xmatiah pero a:xka:n ok pe:wak tiki:xmatih. Kitohto:kak kaltsi:ntan ihkó:n. Kipia to:tolkilxo:chit, kipia, kipia xo:mekowit, kipia xo:no:kowit ihkó:n tanikua:kopa de n' kali, teh tein weli, teh tein weli kowtsitsi:n, tein, tein xo:chiowa, tein, tein poso:ni para ihkó:n ika motekipanowa okuiltsitsi:n. Yehwa i:n. "A:xka:n oksé:" kihtowa, a:mo tika:was okuiltsitsi:n mah yetoka:n semi telpania:n *si no que** yo:n okuiltsitsi:n kipia ke no: tikin..., no: tikin..., tikinehmachpias" kihtowa "kaltampa, mah a:mo semi kintelmaga n' to:nal wa:n mah no: nio: semi tel, mah tasese:xka:n ka:mpa yetoskeh" kihtowa. "Kipia ke tikinehmachpias" kihtowa "kualtsi:n" kihtowa "wa:n xikin..., kinin..., semi, semi, semi, semi, semi, semi se: achka kichipa:wa" kihtowa. "Achka kinchipa:wa" kihtowa "ika yo:n, yo:n tsa:walmeh" kihtowa "*porque** yo:n tsa:walmeh" kihtowa "yo:n no: semi kitel..., telma:lchi:wah n' okuilimeh *porque cuando, cuando** yowi okuiltsi:n motate:moli:sneki" kihtowa "wa:n komo yetokeh n' tsa:walmeh, tsa:walmeh etokeh" kihtowa "ka:mpa yetokeh okuiltsitsi:n" kihtowa "*cuando** pata:niski n' okuiltsi:n" kihtowa "ompa mopilo:ti. wa:n toni *pasa:rowa** ika se: mopilo:to, *después**" kihtowa "nochi" kihtowa, "ento:s n' okuilimeh" kihtowa "ne:n tokameh tikiniliah tehwa:n" kihtowa, "n' tsa:walmeh" wi:tseh" kihtowa "wa:n kihilpia" kihtowa "n' okuiltsi:n" "wa:n komo teh tik..., komo teh tiki..., tikinehneki n'okuilimeh" kihtowa "n' okuiltsitsi:n" kihtowa "nektsitsi:n, kintachipa:wi" kihtowa. "Kimpia ke tikimpias" kihtowa "ke:meh, ke:meh mopilwa:n eskia" kihtowa "tikin..., tikinistoskia" kihtowa "Mm, komo *deveras** tikinehneki wa:n ta:ka:n i:pa soh tiki:n..., tiki:xneki sah n' okuiltsitsi:n" kihtowa "pos *mejor** a:mo" kihtowa "*porque** yo:n okuiltsitsi:n no: kipia iwi:kal" kihtowa. "A:xka:n oksé:, kipia ke yo:n okuiltsi:n komo tikimpia" kihtowa, "a:mo *seguido**" kihtowa "timo..., ti..., ti..., tieliwisnemis, tiki..., tikin..., tikma:lchi:was mosiwa:w, tikahwas *o** namotsahtsilihtoskeh *o* teisá:" kihtowa "ihkó:n" kihtowa "*porque** yo:n okuiltsitsi:n no, no: tamattokeh" kihtowa "neh nimitsilia" kihtowa. "A:mo semi, a:mo xinexi:kol eski" kihtowa "*porque siempre cuando** wi:tsa se: mokni:w" kihtowa "teisá:" kihtowa "a:mo t'na:nkili:s *mal**" kihtowa "*porque** ompa ya pe:wa ya" kihtowa "ihkó:n mits..., mitsma:lchi:wah ya" kihtowa "wa:n okuiltsitsi:n" kihtowa "yehwa:n" kihtowa no: moyo:lketsah, *mejor** yowih. Yo:n nochi kiwi:ka" kihtowa "yo:n" kihtowa "neh nimitsilia, oksé:" kihtowa"*cuando** tia:s" kihtowa "kanah" kihtowa "tikalpano:ti:w" kihtowa "se: a:nimahtsi:n, ke:meh i:n ka:mpa tia:s se: a:nimahtsi:n" kihtowa "tia:s tik..., tik..., tikitati:w se: a:nimahtsi:n "kihtowa "tiehkos *primero** ximochipa:wa" kihtowa "para tikinetecho:ti:w okuiltsitsi:n. Koma:mo" kihtowa "xikinchipa:wa" kihtowa "x'teki se:, se: taki:tskil xo:me:t wa:n x'teki" kihtowa "o:me, eyi ixi..., ixiwyo" kihtowa "de n' yo:n tsapot" kihtowa "kiliah, kiliah *chirimoya**" kihtowa. "wa:n e:yi xiwtsi:n" kihtowa "*o** na:wi xiwtsi:n" kihtowa "de awakaxiwit wa:n" kihtowa "xikma:pa:ta" kihtowa "wa:n ika xikinchipa:wa" kihtowa "n' okuiltsitsi:n wa:n koma:mo ika xikinpopo:chwi" kihtowa. "Kipia ke yo:n nochi tikchi:was" kihtowa "xo:me:t, yehwa awakaxiwit" kihtowa "wa:n chirimo:yahxiwit. Xiki..., xikwa:tsa" kihtowa, "x'tewa:tsa" kihtowa "wa:n xikuiti" kihtowa "ne:n tonika titapopo:chwia, xikininpopo:chwi", kihtowa "ihkó:n". Ihkó:n kihtowa "para a:mo teh *pasa:ro:s *porque** koma:mo" kihtowa "nimitsili:ti ke:ní:w mochi:wah" kihtowa, "a:nimahtsi:n" kihtowa "no: kichi:wilia *mal*, a:nimah" kihtowa" *cuando**, cuando** tia:nimahyoh" kihtowa "wa:n xikin..., xikinchipa: okuil[tsi]tsi:n wa:n mah etoka:n" kihtowa "wa:n xikinchipa:waka:n wa:n mah ompa yetoka:n" kihtowa "*después** taihtik" kihtowa "pe:wa pala:ni, wa:n yo:n *cuando** pe:wa pala:ni" kihtowa "ento:s okuilsitsi:n moyo:lahsih" kihtowa, "se:sepa yeh ika seki yowih" kihtowa. "Nochi yo:n" kihtowa "nochi kiniwi..., nochi iwi:kal" kihtowa "komo teh tikinehneki" kihtowa pos kininehmachpia, xikinita" kihtowa, "xikinchipa:wa" kihtowa ke:meskia mahyá: yo:n mopilwa:n eskia" kihtowa "teh tikinistos" kihtowa, "a:mo sayoh *porque** tiknehneki, *no** pos, nikuito ne:, nikowak ne: noko:ntsi:n de nektsitsi:n, *no**, niketsati a ne: ka:mpa niketsati *hasta** para se: xiwtika sepa nikelna:mikiti, a:mo" kihtowa "kipia ke tikitas" kihtowa teh tikin..., tikin..., tikinkowati kihtowa ne:, tikinkowati komo tikinehneki" kihtowa "kipia ke tikinitas" kihtowa "*cuan..., cuan...** ma:s..., ma:ski a:mo semi mohmo:stah" kihtowa "pero sikie:ra ka:kaxto:lika. Ka:kaxtolika" kihtowa kipia tikinkalpano:ti:w n' okuiltsitsi:n, tikinitati:w" kihtowa "ompa ne:" kihtowa "wa:n a:mo xikinta:lihto semi kaltsi:ntan" kihtowa "semi mokalte:noh" kihtowa. Kipia ke tikinta:lis chikopa, ke:meh" kihtowa "nika:n neh nikimpia" kihtowa "neh a:mo nikimpia" kihtowa "ka:mpa kalakih no..., ka:mpa kalakih nokalpanohka:wa:n, a:mo nikimpia" kihtowa "ka:mpa nitakua, a:mo nikimpia" kihtowa "ka:mpa nimokalawi:ti" kihtowa neh nikimpia" kihtowa "se:, nikchihchi:wilih se: kaltsi:n" kihtowa "ka:mpa a:mo a:kin kinkuehmolo:s" kihtowa nio:n nokalpanohka:wa:n wa:n nio:n nos..., nio:n nopi:pilwa:n, nio:n nosiwa:w" kihtowa "nio:n a:kin" kihtowa, "kipia ke n' okuiltsitsi:n yetoskeh yehwa:n seko" kihtowa "yehwa yo:ni" kihtowa, "nochi, nochi kui:ka n' okuiltsitsi:n". Wa:n nikwelmatik wa:n nikuelmatik nitalna:miki:lis de yo:n tokni:w, ento:s ento:s *este** a:xka:n niknemilihtok neh, *bueno** pos a:xka:n nikintamih ya n' okuiltsitsi:n, sayoh o:me nikimpia de *do...**. de katka mahtaktio:mo:me sayoh o:me moka:wkeh. Axka:n n'nemilihtok se..., sepa nikinxina:cho:ti. ye..., a..., *hasta** a:n i:n tonal a:mo nikimpatatok, *o sea** a:mo nik..., a:mo nikixelohtok, pero n' nemilihtok nik..., nikinxelo:ti wa:n nikitati komo ki..., komo kipia ne: ke:meh name:chilia neh, o:me, o:me nepan, o:me nepan de n' okuiltsitsi:n ipilwa:n ento:s nikin..., nikinkowati kontsitsi:n wa:n sepa nikintapachiwili:s mah ahsika:n sake:ra na:wi:n pos, de yo:n na:wi:n komo Dios kineki sepa nimoyo:lkuitia:s, a:chá: sepa nikinahxiti:s ke:meh nikimpiaya achto, yehwa yo:ni sah. A:mo nikmati xa: okse: ta:tsi:ntokalis nane:chtahtani:skeh pos nika:n tietokeh para name:chna:nkili:skeh. Wa:n yo:..., ke:ní:w se: kichi:wa para a:mo kikuiskeh yo:n tsonte:skameh tikihtowa. *Pues** yo:n tsonte:skameh para a:mo kikuiskeh, se:sepa ihwa:k a *cuando** neh name:chilia se: kinchipa:wa ya, mah a:mo se: kinka:wa mah wehka:wa mah etoka:n kalampa, niman mah se: kipantsakua. *después** de yo:n tikpantsakua kuali tikimpopo:chwi:s, mah se: kimpopo:chwi ika, ika, ika po:kti sah ihkó:n, po:kti mah se: kinta:lili, semi kuali, semi kuali no: kita:liliah yo:n po:kti de n'olo:t, olo:t mah se: ki..., mah se: kite:mo n' olo:t wa:n mah se: kichichino wa:n se: kinpo:chwihtinemi ihkó:n *entonces** yo:n okuilimeh yehwa:n no:, a:mo no: motokiah *porque** yo:n okuilimeh a:mo tikitas ka:ni wa:le:wah, teh tikitas teh a:mo teyi. Pero *cuando** pe:wa ya tikinchipa:wa ya ne:n okuiltsitsi:n, mahyá: isiwkatsi:n tikitas teh [y]ekok a se:, ma..., ka:n we:i mo:yo:t, ta: se: mo:yo:tsi:n tsitsikilitsi:n, mahyá: yo:n, mahyá: yo:n tikihtowah tehwa:n yo:n mo:yo:meh te:esiohkuah, yo:n ti:ltikmo:yo:meh pahpatachtikeh, tsikiloitsi:n, tsikilitsi:n nio:no: timomakas kue:ntah, *cuando** tikitas teh yehkok a wa:n pe:wa mahyá: mi:ihto:tia ne:n ite:noh, ne:n ite:noh ko:mit, ka:mpa se: kintapa:na okuil[tsi]tsi:n, pe:wa mahyá: miihto:tia, *cuando** tikitas teh na:lkalakito ya. Wa:n *trabajo** ika se: nalkal..., kala..., komo ika se: na:lkalito, ika o:me, etok a ihkochimeh kinteksiswiah, x'mati yo:n ke:ní:w kichi:wah, kinteksiswiah x'mati ke:ní:w yo:n mochi:wah ompa pe:wah yo:lih ya n' okuilimeh. *o** yo:lih ya teksismeh de yo:n okuilin wa:n tsitsikitsi:n okuiltsi:n wa:n x'mati ke:ní:w yo:n kichi:wa wa:n *después** taihtik a:mo xikihto mo...., yo:litih mo:yo:meh sanoke yo:lih ihkochimeh wa:n yo:n ihkochimeh yehwa ya pe:wa kikuah ya ne:n nek..., nek..., nektsitsi:n tein selkeh, tein pilimeh *pues** wa:n *trabajo** de kikits...,ki..., pe:wa kikuah *porque** moyo:lahsih *mejor** seki tein kuali mocholtiah, mocholtiah ya, *mejor** yowih ento:s moka:wtiki:sa sayoh komit sah, se:sepa yehwa yo:n mochi:wa. Pero yo:n *porque, porque** tehwa:n a:mo tikin, tehwa:n a:mo *tikicuida:...,**. Tehwa:n a:mo tikinitaskeh, tehwa:n a:mo tikinehmachpiaskeh, a:mo tikinchipa:waskeh. Pero yo:n mone..., *siempre** moneki mah se: kinchipa:wa, mah se: kininehmachpia para, *bueno** komo tikinehnekih mah tikitaka:n yehwa yo:n, mah tikchi:waka:n, ke:mah. Pero yehwa yo:n nimitsilia yo:n okuiltsitsi:n, yehwa yo:n tel *mal, mal**, tel, ke:meh, tel..., tel..., tel..., te:ma:..., te:ma..., te:ma:polowah, mah nikihto neh *porque** komo tikimpiaskia kualtsitsi:n okuiltsitsi:n pero komo kalakiko yo:n okuilin mitsma:polo:ti *porque** ika se:, ika o:me, ompa titapoloh ya. A:xka:n ke ekintsi:n i:n *valerohtok** ne:n *bueno** tepitsi:n *más** kinixta:wah ne:n ko:ntsitsi:n, kinixta:wah. I:n *apenas** nitahtanik se: ko:ntsi:n ne:chmakayah ika se:, se: wa:n tahko para nikowas, nikpoloh, nikpoloh de mah..., de mahtakti kontsitsi:n, nikpoloh *casi** ompa se:, se:, se: taktson wa:n tahko Wa:n yehwa yo:n neh nikihtowa neh, ekintsi:n, a:xka:n i:n *telvalerohtokeh wa:n *más, más** i:n tia:tih i:n ma..., ma..., mahyá: tikihtowah tehwa:n de a:mo teh nektsitsi:n *más** ok patiyo..., *más** ok patiyowati, yetok ekintsi:n yetok nekti *a ciento treinta** ne:n komo ke se:, mah tikihto:ka:n tehwa:n, se: *ciento** ika mah, mah, ika mah, e:yi, e:yi, e:yi, e:yi, sempowal wa:n mahtak etok *cada, cada, cada, cada tamachi:w de nek..., nekti, tsope:lik, mm, yehwa yo:n. *Bueno** tite:chilwih ya ne:n ke:ní:w se: kixelowa nek..., nekti wa:n nekxo..., nekxo:chit wa:n yo:n takawih toni se: kichi:wilia, se: kipi:xowa ya. *Este** yo:n takawih ne:chilwihtoya ne:n Don José, *porque** neh nikmattoya yo:n no: kikowah pero ne:chilihtoya don José "komo weli tik..., komo weli tiknamaka" kihtowa "wa:n koma:mo tiknamakak" kihtowa "yehwa ika xikimpopo:chwi" kihtowa "nektsitsi:n yehwa yo:n no: kuali ika se: kimpopo:chwia, e:mah, xikui wa:n 'sentili tekoltsi:n wa:n ompa x'ki..., ompa x'panta:li yehwa yo:n takawih wa:n ika xikinpopo:chwi ento:s yehwa yo:n para a:mo, nimitsilia neh para no:, no: ki:sah okuilimeh tein yo:n nimitsilia tsonte:skameh para a:mo no: kinkuih. Wa:n no: kikowah, *hasta** a:xka:n i:n a:mo nikmati ke:ní:w kixta:wah ne:n tamachi:w pero no: kikowah no: yo:n, no: kikowah. A:mo tikmati toni kichi:wiliah. A:mo, a:mo nikmati para toni kikowah, ne: pos ki..., neh nimolia xa: para teisá: eski no: kimattoskeh yehwa:n, ke:meh i:n *cera** pos no: kikowah, tikmatis ne:n, *pues** ne:n tsope:lik tehwa:n tikmattokeh para toni kikowah yo:n pero tein okseki ne:, *por ejem...,** ne: tak ne: *cera** wa:n takawih pos yo:n a:mo nikmati para toni kikuih yehwa:n yo:n pero no: nikmattok no: kuali para se: kimpopo:chwi:s n' okuiltsitsi:n para a:mo no: moyo:lahsih, yehwa yo:n no: kualtia. Wa:n *cera** kikowah tonin kichi:wiliah. *Este cera** pos miak taman, miak taman kualtia, seki kikuih para n' yo:n mihto:tia:nih kichihchi:wah imin..., imin..., iminkua:..., imin..., iminkualne:ska wa:n seki kikuih, kikuih para ne:n, para ke:meh i:n ki..., kipatah *este, este** xokot, *kiinjerta:rowah** xokot yehwa yo:n kikuih seki para kita:liliah, para a:mo a:kalaki. Wa:n seki kikuih nimitsilia neh para ne:n mihto:tia:nih ininkualne:ska ika kichihchi:wah iminkua:..., *imincorona**, mm. Ika kipepechowah a:maxo:chit *o** seki kikuih ke:meh i:n ka:mpa *mayordomohtih**, ke:meh i:n ka:mpa taseliah ika ne:n, ika ne:n, ne:n *este** talna:miki:lis ke:meh ne: wehka:wkayo:talna:miki:lis ne:n, ke:meh i:n ka:mpa ta..., taseliah ika ne: imin, imin..., iminxa:ntohtsitsi:n. Ento:s ompa yo:n ompa no: kikuih para kichihchi:wah yehwa yo:n a:max..., a:maxo:chit kipepechowah, a:maxo:chit kipepechowah *o** kikuih para yehwa yo:n *cera** ki..., kipehpepechowah yo:n se:rahxo:chit. Nochi yo:n kikuih para, *bueno** para kikuih, kikuih para ke:meh i:n *costumbres** tein wehka:wkayotalna:miki:lis, wehka:wkayotanemili:lis kichihchi:wah. Miak taman kikuih yo:n, *bueno sea** yo:n *ce..., cera, cera tehwa:n tikiliah a:mo sayoh sentaman *servirowa** yo:n, kualtia para miak, miak talna:miki:lis, miak *cositas** kichihchi:wah, ke:mah. Ento:s a:mo yehwa ika kichihchi:wah ne: yo:n kiliah *velas**. A:mo, yo:n *velas** oksentaman nektsitsi:n. Yo:n ke..., yo:n kiniliah yehwa:n ya kiliah kostiknekmeh, yo:n wehwei, wehwei kostiknekmeh, nekmeh, ke:meh yo:n te:tipi:niah. Yo:n yehwa kikuih para *velas**, kikuih para s..., para i:n kichihchi:wah *este**, ke:meh i:n ka:mpa *mayo:rdo:mohtih**, ke:meh kikuih, ke:meh i:n para pos kiniliah *cirios** Ehe, yo:n *velas**, yo:n no: taman, yo:n no: taman *cera**. Yo:n *cera** tein nimitsilia de nek..., nekpisi:l kikuih *solamente** para ika tapepechowah sah. No: kikuih ompa yo:n para kipepechowah sah, pero a:mo pata ka:tili:skeh, para kichi:waskeh ke:meh i:n *velas, este, cirios o** tehteisá: ihkó:n, a:mo. Yo:n kikuih yo:n no:, no: taman yo:n no: taman *cera**, yo:n, yo:n okuiltsitsi:n yehwa tein nimitsilia neh *este** kostik, wehweikostiknekmeh e:mah, yehwa:n yo:n, tein yo:n te:tipi:niah, yo:n no: taman okuiltsitsi:n. Yo:n no:, no: se:, sepatika no: niki..., no: nikinchipa:waya pero tein *pasaroh** nikimowilih *porque** telte:tipi:niah, a:mo te:ka:wah mah se: kinkuehmolo ke:meh weli sah. Yo:n no: moneki mah se: ki..., para se: kinchipa:was yo:n moneki mah se: ki..., mah se: mokua:kalakili no: tein, no: yetok sah tonika se: kinchipa:wa, a:mo weli ke:meh wa:n i:n okuiltsitsi:n i:n tehwa:n tonekwa:n nikilia pisi:lnelmeh yo:n a:mo, a:mo mitstipi:ni:skeh, yo:n kuali tikinchipa:waskeh ke:meh teh tik..., ke:meh teh tikwelitas. A:mo moneki timopihpi:ktos, a:mo noneki timo..., timo..., timonehpachpixtos para tikinchipa:wati:w sanoke yo:n okuiltsitsi:n pos mahyá: tikihtowah tehwa:n semi tel no:, no: te:..., te..., te:kuih pero a:mo te:tihpi:niah eliwis ke:meh yo:n kostik, kostiknekmeh, kostiknekmeh te:kokoh wa:n i:n, i:n a:mo te:kokohkeh i:n okuiltsitsi:n mahyá: te:..., te:istekuih sah, mm. Miak tasohka:matik semi nikuelkakik tein tite:chtapowih, neh nikuelkaki, a:xka:n xine:chili ne: ke:ní:w timono:tsa, ka:ni tika:yo:t wa:n ka:nachi xiwit tikpia. A:, neh nimono:tsa niRubén Macario Maetínez. Neh nikayo:t Chilcouta, nikpia *este**, nikpia neh o:me powal, o:me powal wa:n kaxto:losé: xiwit. Tasohka:matik. Yehwa yo:n, ke:mah.