Ta:tah pos ekintsi:n xite:chtapowi ke:ni:w *este** yo:n kichi:waltia:yah yo:n *mayo:rdo:mohyo:t** ne: wehka:w ke:ni:w moyo:le:wayah, ke:ni:w *este** toni ne:n chi:walis kichi:wayah wa:n ke:ni:w sepa ki:sayah. *Pues mayordomohyo:t** katka ne: *tiempo** neh ni:xpata:n mopatayah itech n... i:pa itech *seis de enero** nehjó:n, pero kinonka:wayah totio:tsitsi:n yowak, yowak. Tapoya:wi pe:wayah, pe:wayah kika:watih ya *patrón** ompa ke:mah nochi yowih ya, sanipa yowih ta: pos sa..., sa:sanipa ya:yah ka:mpa cha:nchi:wa n' a:ken tana:nkilia pos ompa kwi:kilia pero wehka:wak yo:n, de ni:xpeta:n pe:wak nikita ne:, mm, yowak kinka:..., kinka:watoh totio:tsitsi:n wa:n kinonka:wayah seki *hasta** ne: Tonali:x, Xaltipan, Siltepec Miguel Pablo katka *mayordomo** katka pané *virgen de Dolores**, kika:wato *hasta** ka:mpa ta:tah Mariano Ortíz katka, ne: Siltepec. Yehwa tana:nkilihka pos ompa kika:wato n' *difunto** Roberto ipopá:n katka. mm wa:n, pero pos wehka:w a, wa:n ihkó:n wehka:wak i:n kin..., kinsakayah totio:tsitsi:n pero yowak, tapoya:wi pe:wayah wa:n *hasta, hasta** ne: tahkoyowa:n. Tane:si ne:n ka:mpa kika:wati totio:tsi:n, seki ompa iwki ompa tane:sih wa:n seki pos ihsiwiah sah wa:n pe:wak *tiempo** i:n ne:n impopá:n katka i:n Mendozameh kilia:yah José Grimaldo katka, ento:s yeh no: kinekik no: *presidentehtis** ne: motahtani:to para *presidente** pero para e:yi xiwit wa:n ahsik a ne:n *Santo Reyes, cuando** ke:man yeh yetoya ya ahsik a enero ne: kitamachi:wah yo:n, tatamachi:wkeh yo:n pe:wkeh tatamachi:wah okyowa sah, mm wa:n ke:meh miakeh totio:tsitsi:n pos yo:li:k ne: *primero** kitatamachi:milih wa:n kilwih ne: nika:n kilia nantatamachi:wah wa:n xa:ka:n tein ne:n nanka:wati:wih n' todios nepantah x' pe:waka:n tapoya:wih a:mo a:kin nemis, a:kin kahsiskeh se: ta:wa:nkeh n' *policias** k' kalaki:skeh *cárcel**, mm, mm. *Delicado** katka tak ta:tahtsi:n, neh a:mo n' neki mah onka *ruido** kihtowa yowak, neh nikneki kihtowa mah tatamatix:to a:mo kanah motsahtsilihtoka:n ta:wa:nanih yowak, mm. Pos neli yo:n nepantah wa:n yahki a *patrón** k' ka:watoh ya ka:mpa k' ka:watoh wa:n ke:mah pe:wkeh nochi yowih ya, nochi, nochi yowih ya, mm, ihwa:k tapoya:w nochi *cada quien** icha:n ya, a:mo a:kah nemiti yowak ta: pos kinilwih ke nemitih *policias** yowak wa:n a:kin kiahsiskeh ne: ihti wintitinemi, wintitiwi:ts oso wintitiw yowi icha:n kiki:tski:skeh wa:n kikalaki:skeh *cárcel** para toni ay yowalnemi. Pos ah, tapoya:wi *cada quien** nochi incha:n ya, *diputados** wa:n *mayordomos** wa:n *invitados parejo cada quien** incha:n ya tapoya:w wa:n *desde** ihwa:k pe:wak, pero wehka:w ya, xa: *como** itech treinta y uno, mm, año treinta y uno, mm wa:n yetowa *presindete** Gabriel Martínez katka wa:n yeh ki:sak yeh pano:k a Grimaldo katka, yehwa ya *kiprohibi:roh** mah, mah yowak se: kika:wati totio:tsi:n ne: *desde** ihwa:k pe:wah *hasta** a:man a:man nochi to:naya:n ya kinahchi:wah, *de..., desde** ihwa:k pe:wak wa:n kininyo:le:wayah ne:n *ma..., mayordomos** wa:n kite:molia:yah i..., i..., itepotadoh a:koni eski ento:s kinawatil..., kinawatiah ya ne:n *tepotado**, a:koni ne:n iwa:ntis ento:s kimat..., kimattiw a yowi icha:n kimattiw a ka:ni ka:ni ne:n tepotadohtiti, mm pos ihkó:n, ihkó:n yo:ni pano:k, pano:k yo:n *tiempo** a..., a:man a:mo no: a:kah kineki *tepotadohtis** ok a:man ke:meh weli a sah, yo:n Pablo Moreno kiselih. kiselih kati:n yeh totio:tsi:n wa:n ka:n no: tachihchi:wtok *tepotadoh** yehwa Pablo tachihchi:wa *tepotadoh** sikie:ra ito:ka:y pero a:mo no: tachihchi:wa ok, mm. i..., wehka:wak yo:n kin..., kininonka:wayah yowak wa:n de yo:n pe:wak a tonaya:n *hasta** a:man a:man, a:mo *porque presidente** kinilwia ta: a:man kimattokeh ya iwki ne:n *costumbre** de nepantah panowa k' wi:kah ya *patrón** wa:n komo k' wite:wkeh *patrón** ento:s nochi yowih ya wa:n ihwa:k neli kininonka:wayah totio:tsitsi:n *hasta** kowtahpa ta: yo:n no:pá:n katka *mayordomohtik** tehwa:n tika:watoh ne: tatampa, Ponciano Lemusko, mm, ompa tehwa:n tika:watoh, i:pa no: tiwehwei:n ya tehwa:n ti..., ompa *te:chtoka:roh** ki..., Ponciano Lemus katka tana:nkilih, mm tiahkeh ne: tonaya:n ok pero ta: pos tapoya:w ka:n ya tiwa:le:wayah, tayowak a tiwa:lahkeh pero tipanki:skeh yo:lik, owihka:n katka ohti, ka:n ke:meh a:man a:man kuali ohmeh, a:mo, a:mo kanah ta:la:tawyoh, mm wa:n aya:mo semi miakeh katka totio:tsitsi:n se: *tiempo** kihtowah ne:n, neh aya:mo nikitak ne:n ta:tahtsi:n kihtowa de ne:n Ta:ltsi:ntan , Rafael Muñoz katka ki..., kiselih *patrón** wa:n ahsik se: xiwit kino:tskeh ne: ki..., mah k' ka:watih *patrón** kilia kanah, mah eto monka:n takuahtok, ta: kanah, mah ompa towa:n eto o:me xiwit, ka:n ta: mah eto ompa ka:n [...], toni ne:n ka:n teh te:chpe:wtok, ta: kanah tehwa:n tei..., ti..., *tikatende:rowah, tehwa:n tik..., tikowiliah tane:xtsi:n, taselo:tsi:n, a:mo ke:mah iwki yetok, mm. O:me xiwit, e:yi xiwit, na:wi xiwit, ma:kui:l xiwit, ma:kuil xiwit ahsik, ke:mah kiliah, pos sepa kino:tskeh, a: mah eto ompa ne:n *patrontsi:n** para toni n' tikuehmolohtotih tik..., tikahchi:watih kilia a:mo kilia *porque** ma:kuil xiwit a kilia mo..., a:mo no: *razón** kilia para semi timokui:li:s kilia monka:n nimokuilia ta: pos n..., *pueblo** a:xkat ke:mah kilia *por eso, por eso** kilia miakeh kinekih kilia kinekih kiseli:skeh wa:n teh a:mo tikselia a:man kilia xite:chka:wilia mah, wa:n, pero ka:n kinekia pos *mismo presidente** wa:n nochi *imienbro** wa:n *policias** yahkeh wa:n kwa:lkuitoh *patrón**, mm k' wa:lkuitoh wa:n k' ka:watoh ka:n kichaya a:kin kineki, mm, mm, pos no: wa:lah no: ki..., *kina:compaña:roh**, pos sa..., ne: kitawe:lka:wa wa:n pos *topatrón, topatrón** *una vez** k' ahchi:wah ya pos kipia de yahki no: kite:ma:kti:to ma:ski pero, telwehka:wak ima:ko yetoya, ma:kui:l xiwit wa:n de yo:n a:kin semi no: kinehneki pos, o:me xiwit sah wa:n para, para e:yi xiwit k' ka:wati a seko, pero ne: yeh ma:kui:l xiwit kichi:w Kuali t' te:chtapowi:s kati:ni ne:n, ton chi:walis kichi:waya ne:n, yo:n ihwa:k se: *mayordomo, desde** ne: ewte:wa, kiselia itech tikihtowa seis de enero wa:n al sepa k' ka:wati se: xiwtika, ¿Ton chi:walis kichi:waya? *Pues ka:sá: ne: kiseli:tih se: *imagen**, kasá: tamihmiktia:yah, kimiktia:yah pitsot, achi ta..., *tabarato** katka ok ka:sá pos ne: tapialtsitsi:n, piomeh, to:tolimeh, ka:sá: neli kimagayah pitsotsi:n, mm, kiseliah totio:tsi:n sepa ne:n se: xiwtika ka:mpa kika:watoh to..., totio:tsi:n pos wa:n ne: *mayordomo** tein mopatati sepa no: tachihchi:wa ne: onkak tap..., tap..., tamahse:walis yowi k' ka:watih totio:tsi:n pero a:mo *este** maya:ntiowih *es que** nochi kintamakah, nochi kintamakah para tiowih tika:watih ya ne:n *imagen** mo..., sepa ne: ka:mpa ahsi, sepa kinimakah, kintamakah pero pos a:mo *porque** maya:ntiowih ta: pos takuahte:wah wa:n nochi totio:tsitsi:n kipiayah *ininlimosma**, a:mo n' mati a:man ox, ox iwtok kipiah ne:n ki..., kipowayah ne:n tomi:n tein ka:mpa e:wa, ka:mpa e:wa tota:tah kipowah *ilimosna** wa:n sepa no: kitayo:kolia ne: a:kin mopatati kita:lia se: *cinco pesos o diez pesos** wa:n ne: ahsih, ne: ka:mpa ahsih sepa kipowah sepa kipowah ka:nachi ne:n, ka:nachi itomi:n tota..., totio:tsi:n para k' e:mah, po:wtok ka:nachi, mm kichihchi:wah se: tahkuilo:la:mat, se: *recibo de que** yetok ne: ka:nachi tomi:n i..., i:n n' tomi:n de *patrón**, tote:pixka:tsi:n, mm *asi que** ihkó:n, ihkó:n mopatatiaya xiwit, mopatatia:ya xiwit ki..., kite:makah *cada, cada mayordomo** kite:makas ne: kitei..., kika:wati pat..., ne:n totio:tsi:n kipia de kimakas ne:n *limosna como diez pesos o como cinco** oso no: *como** sempowal, *según** *según** ke:meh welih okni:wan tein welih pos ki..., kitayo:koliah *más** ka:watoh k' wi:ka itomi:n tota:tah wa:n ompa ne: ahsih no: kipowah wa:n neh nikitak nika:n tein i:n *lo que es** nika:n Cuesalan , Tepetzintan se: ta:katsi:n katka *mayordomo**, no: *noamigo** katka, nemia nika:n, nika:wi:n i:n Xilestan kilwia:yah *este** Antonio, Antonio pero a:mo nikelna:miki ton *apellido** nehjó:n ne:chitato mah *tika:compañaro:ka:n**, mo..., mopatati, k' ka:wati ne:n *todios** Tixapan wa:n ti..., tiwa:lahkeh wa:n semi, semi tie:watih yah ki:xtihkeh ne:n itech *altar** wa:n ka:mpa tami *mesa** de wa:le:wtok *mesa** de ne: *altar** ka:mpa tami *mesa** ompa, ompa ki..., kiketskeh ya para tim..., *timodespedi:rowah** ya tein, tein ti..., *tika:compañaro:tih** wa:n ompa ihkak se:, se:, se: *plato** ne: a:kin ki..., kimakas *limosna** pos kita:lia tomi:n ompa pos neh ka:n nikmati ne:n tiahkeh, ka:n n' mati komo kite..., kita:liah *limosna** se: tate:namiki pos neh ka:n, i:pa ka:n no: we:i teyi pos a:mo teh nimowi:kilihtinemia, mm. Nikita pe:wak tate:namikih wa:n kita:liah *limosna** pos no: n' tate:na:mik pero a:mo teh nikta:lih monka:n teh, ka:n teh n' wi:kaya, mm, wa:n yo:n tein ki..., kipo:wkeh achto pero tekiwa:nih ma:se:walmeh a:mo ne: koyo:meh Cuesalan , a:mo ta: ma:se:walmeh, nochi nika:n kayo:meh i:n Tepetzintan kayo:meh, mm, *presidente** tein de kowtah, yehwa:n yo:ni kipowah tomi:n wa:n sepa ne:, ne: kipo:wkeh ka:mpa e:wak, i:n nika:n ka:mpa tike:waltihkeh totio:tsi:n wa:n sepa ne: ke:meh kita:li:lihkeh *limosna** ne: tate:na:mikkeh, ne: tiahsikeh ne: ka:mpa tika:watoh ne: Tixapan ento:s *este** ompa ahsikeh sepa kipo:wkeh tomi:n sepa kipo:wkeh wa:n, wa:n kipo:wkeh tein, tein kimakakeh n' totio:tsi:n ompa ne: ka:mpa, ka:mpa icha:n *mayordomo**, ompa kipo:wkeh wa:n ke:mah kisenta:lihkeh ya iwa:n, iwa:n tein, tein ika kua..., ika kua..., kua:l..., k' wa:lkuite:wkeh, k' ka:wakoh wa:n sepa ki..., tein kitayo:kolihkeh pos ki..., kipo:wkeh ne:, kisenelohkeh ya iwa:n ne: pané: ma:kui:l *ciento** ika a:it ka:nachi, a:mo nikelna:miki ka:nachi ne: ahsik tomi:n, mm, *limosna** ma:kui:l *ciento** pero nika:n tehwa:n a:mo n' mati ox, ox nohma kipiah tomi:n totio:tsitsi:n, neh nikitak ne:, neli nehjó:n ki..., kipo:wkeh tomi:n wa:n tein kitayo:kolihkeh de tate:na:mikkeh pos sepa no: kipo:wkeh *aparte** wa:n kichi:wkeh *cuenta** ka:nachi mosenchi:wa wa:n ke:mah para kichihchi:wkeh se: a:mat, ka:nachi ne: ika ki..., kiselihkeh kihtowah de sepa no:, de mopatak no: wa:l se: xiwtika no: sepa no: ki..., sepa kipo:wkeh tomi:n icha:n wa:n *cuando kidespedi:rohkeh** no: sepa kita:lilihkeh tamanká: ne:n *limosnita** wa:n no: ki..., kipi:kik *a parte** wa:n ne: ka:mpa ahsikeh sepa no: kipo:wkeh wa:n kisen..., kisen..., kisenta:lihkeh ya iwa:n tein i:pa k' wi:katinemi pero no: ompa i:n, tein nika:n Cuesalan, pero ne: tocha:nkah pané: a:mo nikmati ox kipowah tomin ok ke:meh ka:n, de a:mo teh se: itekiw a:mo se: yowi, A:mo nikmati neh, ekintsi:n a:mo nikmati *porque** pos a:mo, de a:mo teh se: chi:wkeh a:mo ni..., a:mo nikin..., *niparticipa:rowa** iniwa:n ok ne:n ta:tahmeh neh, wehwa:w a neh nimoka:w de *niservidor** katka pero ekintsi:n a:mo, a:mo, amo tes..., a:mo teisá: *porque** pos kihtowa de, de e:yi powal xiwit a:mo se: *valerowa** ok, a:mo se:, a:mo se:, se: *ciudadano** ke:mah pero para *servidor de pueblo** a:mo, a:mo ok de sesenta parahko pero pos neh nikitak ne:n *después** ne:n *nocompadre** katka ne:n Mariano Osorio ne: katka *ahchireo** wa:n *cada** ilwit ne: mihto:tia wa:n kipowah tomi:n tein, tein kipia ne:n *mayordomo** wa:n tein k' wa:lkuite:wa ne: icha:n *mayordomo** pos nochi yo:n *costumbre** a:mo nikmati ox *mosegui:rowa** ika n' de mopatah totio:tsitsi:n, mm wehka:w a neh nimoka:w de ni..., *nitaa:compaña:rowa:ya**, a:mo nikmati ok ekintsi:n ke:ni:w pero, pero neli ne: ka:mpa ahsi tota:tah no: mokuehmolowah *porque** para kichiah ne:n tote:pixka:tsi:n seki yowih ika *música**, seki yowih iwki sah wa:n ika *cohetes** wa:n seki ompa ne: pos kichi:wah pa:kilis mihto:tiah pero a:mo *parejo**, a:mo no:yá:n, mm, nikitak ne: xola:lpan yo:n ta:tah Alejandro, Alejandro Pérez ne: *mayordomo** katka de ox de San Juanito ne:si wa:n *ne:chinvitarohka** mah niow, te:chinvita:rohkah pero neh niahka pi:pil yehwa:n a:mo yahkah wa:n kika:watoh *cera fiscalmeh** tak imani:n tamitakualo:k wa:n, wa:n ke:mah pe:wak *baile** pe:wak *baile** mahyá yo:n siwa:ka:wanih pe:wak tatsotsonah ya xo:chipitsa:wa wa:n pe:wkeh mihto:tiah mochi:w *baile** wa:n tak tapoya:wi a nikilia Alejandro nikilia neh nikilia ni..., xa: nia:ti a nikilia *porque** temo:lis i:n ohti wa:n tapoya:wi a kihtowa pos we:noh, tasohka:matik kihtowa miak tite:ch..., *tite:cha:compaña:roh** neli ta: pos ti..., tite:chilwi:to nikilia wa:n pos ne: pi:pil yehwa:n ne: a:m..., a:mo no: welih nikilia tak ne: ka:n wa:lahkeh pero neh nikilia neh, neh niwa:lah, mm, mm nikinwa:lka:wte:w *fuerte baile, fuerte baile**, mahyá yo:n siwa:ka:watoh, mm wa:n kit tatsotsonah ne: *canta:rohtiowih**, ta: wehka:w katka ne:n tatsotsonanih neh nixpeta:n o:meh sah se: *violinero** wa:n se: *guitarrero** wa:n semi tatsotsonayah ne: Agustín López katka wa:n se: kilwia:yah Mariano Sánchez pero mikkeh yo:nkeh moka:wkeh ya ne: seki:n ne: xola:lpan, Arturo Flores katka wa:n José García wa:n ne: *notio** Miguel García katka ne: *tecorral**, yehwa:n yo:n katka tatsotsonanih pero tatsotonayah sah, a:mo *cantarowa:yah** wa:n a:man pe:wkeh tatsotsonah wa:n ke:mah *canta:rowah** wehka:w a:mo iwki katka *costumbre**, ihwa:k sayoh tatsotsonayah pero a:mo a:kin *cantarowa:ya**, sayoh ta..., tatsotsonayah wa:n mihto:tia:yah, mihto:tia:yah ne:n tein ompa yetokeh mihto:tiah pero ne: tatsotsonanih a:mo ka..., a:mo a:kin, a:mo a:kin *canta:rowa** ke:meh a:man a:man komo pe:wak tatsotsonah wa:n te:npe:wa yah a:kin kuali *cantarowa**, mm pos a:man, wa:n a:man a:mo, a:mo o:men sah tatsotsonah, a:man tatsotsonanih miakeh, miakeh ne: ka:n chikuase:meh *o** chikue:yi:n, ye:k neli ta..., takakisti como *canta:rowah** *canta:rowah sikie:ra** o:men oso e:yi:n, mm nochi yo:n *costumbre** katka wehka:w, se:sah tatsotsonaya, o:men, se: *violín** wa:n *guitarrero** pero i:n *después** a ke:mah mihmiakeh ya, a:man komo se: kinyo:le:w ye:k se: *montón** yowih, mm, wa:n eliwis *canta:rowah** pero a:mo iwki katka wehka:w. Welis t' te:chtapowi:s kati:ni ne:n chiwalis kichi:waya ne:n *diputados** yo:n no: *este** semi ne: te:wa:tiah itech i:n *mayordomohyo:t** Fiscalmeh Ne:n *diputados** A: *diputados**, pos te:wa:n no: ya:yah, tachihchi:wte:..., tachihchi:wte:wah ne: ka:mpa, ka:mpa e:wte:wa totio:tsi:n wa:n ne: ka:mpa ahsih ompa yehwa ne:n a:kin, a:kin no: te:wa:n taselia, *fiscal** no: yeh, yeh *icuenta** tachihchi:wa, tachihchi:wa *altar** wa:n kita:lia *arco** kalah wa:n tein, tein ne: no: te:wa:n ki:sa yah pos yeh, yeh ki:sa yah i..., *icompromiso** sayoh *último** yo:n tachihchi:wa, tachihchi:wa wa:n ka:watih ya ne:n tote:pixka:tsi:n wa:n ompa iwk..., omopa tamih ya, komo sepa kinyo:le:w wa:n wa:lse:xiwtika mah sepa *teputa:dohtika:n** pos wa:n kine..., a:kin kinehneki pos tana:nkilia:ya neh no: se: *tiempo** kinekiah mah *nitepota:dohti** pero pos ka:n no: niknekik *porque** pos no:pá:n katka *este** pos ne: komo *tepota:doh** mah moneki mah n' te:mo:ti xo:chit ka:n, ka:n nikuiti:w wa:n pos ka:n tei, ka:n teh tikpiah tehwa:n pero nikilwih ke kanah, ne:chilia ox, nechilia, kitowah ne: ta:tahmeh *xitepota:dohti** nikilia a:mo nikilia *porque** ka:n no: nike:manti nikilia para n' xo:chite:mo:s ke:meh i:n tikpiah tekit tikiliah, nikilia pos koma:mo nitekiti neh pos a:mo no: tikwelmati wa:n ko:ma:mo nike:manti tak, nikte:mo:ti xo:chit wa:n mah n' tachihchi:wati ne: ka:mpa, ka:mpa ne:, ka:mpa icha:n *mayordomo** wa:n pos teh no: de a:mo se: ya:s de se: tekititi:w no: a:mo no: t' welita, a:mo no: tikneki wa:n ika yo:n nikilia para toni ika tim..., timokua:tehkotihtos nikilia *mejor** mah Dios te:chtapohpolwi nikilia pero a:mo niweli *porque** nikmattik a ke:ni:w *mogenio** pos tayo:lohpachoh, ke:meh yehwa kilwia:yah, yehwa tayo:lohpachoh, mm, wa:n a:mo ke:man a:kah teh kihtoh ok mah ne:ch..., ne:chilwi:ka:n mah n..., nikte:mo xo:chit, mm, *delicado** katka ne:n tehwa:n taskaltihkeh A:mo para timose:wiskeh nikihto:s i:n ka:n niah, ka:n niah n' tekitito ne: ka:n teh kihto:s no:pá:n, ta: kuala:ni a kuala:nia a:mo titekitih, *por eso** iwki nikilwih *cuando** ne:chilwia:ya, mm. Kinekih totaeka:nka:wa:n mah, mah *nidiputa:dohti**, neh iwki nikilwih ke kanah, ka:n welis *porque** owih nikilia, moneki mah n' te:mo:ti xo:chit ika to:nal ihkó:n *a ver** ka:n nikahsis ka:n teh t' piah, ka:n nikilia nikahsis wa:n *a ver** wa:n pos teh a:mo t' welmatis nikilia neh mah ay ninemi sah wa:n a:mo nitekiti ke:meh tikpiah tekih nikilia pos neh a:mo wel, a:mo wel nimokoto:nas nikilia * que** de a:mo n' tekitis nikilia teh a:mo no: tikwelmati, pos iwki kinyo:lohpachoh tak ne: ta:tahmeh, wehka:w ya Tikpia teisá ok tein t' te:chtapowi:s de i:n *mayordomos, diputados** o nochi a Pos yehwa ya ke:meh i:n nimitsilwia, *tepotadoh** itech ahsi ilwit *por ejemplo este** komo tein yo:n kilia *Santo entierro** mochi..., kichi:wah totopoch, *costumbre** yehwa yo:n *mayordomo** wa:n *diputado** kinyo:le:waya akin kinpale:wi:skeh para kichi:watih totopoch wa:n kichi:waskeh ato:ltsi:n *porque** ne: te:tamaka tote..., tote:pixka:tsi:n tein ompa yetoskeh nochi kininwa:ntiah, pero a:man a:mo iwki ok neh no: niow *misa** ke:meh yo:n itech jueves *cuando** i..., kintamakah ne:n *apostolomeh**, a:mo teh te:chwa:ntih tein a:mo ti..., tein timi:sahkakih sah a:mo teh te..., wehka:w no:chi a:kin kalakiti tio:pan niman kitohtokah ika a:to:ltsi:n, mah no: tai pero a:man neh nikitstok a:mo ok, nikitstiwi:ts ka:n, kanah ok sayoh ne: *apostolomeh kina:tende:rowah** pero tein timi:sahkakih a:mo, a:mo te:wa:ntih, yo:n costumbre katka yo:n iwa:k wa:n... ihwa:k ne: konkuiah ne:n yehwa ya ne:n *mayordomo** ta:tahtsi:n pos kiyo:le:waya, kiyo..., kiyo:le:waya n' *tepotado** kiyo:le:waya ne:n a:ksá mah kipale:wi mah, mah kikuitih teixo:chima:it para nochi yehwa ika tate:ntsakuayah ika, ika tein k' kui:kah tapalo:l, *puro** teixo:chima:it. Mn, *porque** todios yehwa yo:n ne:n kihtowah ke:meh, ke:meh kichi:w yeh, a:mo te:tamakak pero a:man, a:man a:mo ok, a:mo ok mochi:wa yo:n pero neli ne: no: ne:chyo:le:wayah neh no: wehka:w *cuando** nipili katka ok ni, mah ni tepo..., ni..., mah nia:postolohti no: n' chi:waltih tak ka:n ohpa, e:xpa, pero i:n sa:te:pan a:mo no: niknekik ok *porque** *porque** kite:makah tein se: kikua:s e:yi taxkal wa:n, wa:n niman ke:meh i:n ka:n teh se: itan ok ke:ni:w n' takuahtiwetsis nikuahtiwetsi e:yi *porque** wi:tsa sepa seki, n' iwki nita:tayo:lohpachoh ya, a:mo niweli ok iwki, iwki nimoka:w a, a:mo ke:man teh ne:chilwihkeh ok, iwki pos nika:n k' ka:wakih tapalo:l kantsili:n, ma:kui:lkilit, xokoyo:lin wa:n miak taman ne:n, miak taman tapalo:l kichihchi:wah wa:n nochi te:makah wa:n, wa:n nochi se: kikua, ka:ni se: k' kalaki:ti, ta: miak taman kantsili:n kipia de ki..., kite:mo:s *tepotado**, mm, ma:kui:lkilit, mm wa:n pos yo:n a:mo nikihto:s no:yá:n onkak, yo:n no: ka:sá: sah onkak, mm ma:kui:l kilit i:n ke:man nikitak ne:n nika:n a:tsi:ntan, ka:mpa, ka:mpa Chucho Arroyo yetoya para ihkui:n *cahfe:ntah** pero ma:kui:lkilit tel onkak, itech *café**, mm pero *solo** ompa nikmattok onkak yo:n ma:kui:lkili wa:n ne: ka:mpa ti..., tikuitoh n' a:t tein ne: xola:l *te:chservi:rowa** no: i:n tani ka:mpa *tanque** de n', de n' Ayotzinapankah, nehjó:n *intanque** ompa no: *deveras** ye:kpa:pacha:ntok n' ma:kui:lkilit, miak onkak nikitak, mm, *porque** pos ompaka n..., ompaka panowa n' ohti ne: para, ka:mpa yetok ne:n *tanque**, mm pero pos, telonkak ma:kui:lkilit, ompa ke:mah neli onkak pero ampó:n eliwis ka:sá: ika sah, a:mo tika..., a:mo se: kahsi ka:n kanah onkak, yo:n yetok sah ka:mpa onkak, pero ompa ne: nimitsilia, Chucho Arroyo katka yetoya ompa ihkui:n kahfe:ntah yo:n niah ne: ka:mpa Ladis, ka:n n' mati toni *compromiso** kipiaya wa:n *nechinvitaroh** niahka wa:n niasneki *baño** *hasta** nika:mpa niwa:lah wa:n ompa niahkokalak wa:n niahka *baño** ompa *hasta** ahkokopa wa:n nikitak ne:n ka:mpa niahkokalak wa:n tepitsi:n niah ke:meh nika:n wa:n ne: *corral** *¡Utale!** pero n' ma:kui:lkilit ye:k, ye:kneli pacha:ntok, miak onkak. Totio:tsi:n ta..., te:tamakak *pescado** wa:n yehwa ya *torta** ne: kantsili:n wa:n piotetamanalmeh, nochi yo:n, nochi mah se:, mah se: kimahse:wa pero pos ka:ni se: taaki:lti:s wa:n miak, miak taman, Nochi eskia de i:n *mayordomohyot**. ¿Nochi a eski oso poliwi ok? MM, nochi iwki a ta pos iwki a, ta: pos, nochi iwki a ke:meh nimitsilwih ne:, ne: de *costumbre** tein nehjí:n ne:n tein te:tamaka ne:n *semana mayor** yehwa yo:n kichi:wah totopoch, chokola:tsi:n, xokoato:l, mm te:wahwa:ntih, pero neli te:wahwa:ntiah ne: ke:mah pero nochi tein timi:sahkakih se: ahsi niman te:..., te:makah wa:n a:man a:mo ok a:man a:mo ok, neh *simpre niparticipa:rowa misa** pero pos a:mo, a:mo nehjó:n, a:mo te:chmakah ok wa:n ke:meh i:n seki tokni:wan a:mo *este**, ke:ni:w nikihto:s, a:mo taneltokah kihtowah ke, pos yehwa:n kihtowah ne: ka:mpa etokeh n' totio:pantsitsi:n yehwa:n yo:n *hermanos** kihtowah ompa *cueva, cueva** pero pos yo:n *tontera**, neh ne:chpasa:roh** ne:, a:mo etoya de nankimatiskeh pero nika:n motatsi:ntoka nochi pos name:chilwi:ti ke:ni:w ne:chpasa:roh, ne:, ne: *tiempo notio** Emiliano katka *comerciante** wa:n a:mo teh *carretera** ne: Tuzamapan wa:n nikpia ya tapial neh nikonka:wilia:ya kakawat wa:n ehkok se: *tiempo** ke *nomula** katka, ¡karay! mo..., kiteloh ima:y nika:n i:n ke:meh nika:n yowi nakat, nakat ie:wayo wa:n nika:n i:n *casco** pero para se: kitekaktia pero mo..., yo:n ox kiteloh nika:n i:n nika:n kiteloh wa:n titi:kak, te:malowak ento:s xokoyak n'..., xokoyak taihtik wa:n, wa:n a:mo wel, a:mo wel niktekaktih *porque** pe:wak, de xokoyak, ento:s pe:wak kopi:ni n' *casco** tein chika:wak pe:wak ki:sa ihkó:n, pe:wak kopi:ni, kopi:ni pe:wak kika:wa ihkó:n wa:n wa:lahtok tein yonkuik, tein yonkuik tahko xiwit yahtoya wa:n semi tepitsi:n ya sah kipolowa ihkó:n para, para ki:sas, para wetsis ne:n *casco** tein, tein xokoyak wa:n wa:lahtok tein yankuik, k' wa:ltohtoka yeh kitope:wtiwi:ts, mm wa:n ki:sato ne: *notio** Emiliano katka yo:n, yo:n ne: *nocuñado** yeh i:pa, i:pa kipia *icaballo porque** ne: yankuik kikowak wa:n nehwa *nikmansearoh, cimarrón** katka n' tapial, pero ke:meh neh i:pa n' tekiti de *niarriero** pos neh nik..., nik..., *nikmansearoh** miak tapialmeh, nikin..., *hasta** nikintekaktia:ya *cimarrromeh**, nikintekaktia:ya wa:n ento:s yo:n *notio** Emiliano katka *dia jueves**, mo:stika seis de agosto viernes ki:sato ne: kalihtik wa:n ompa yetok *nocuñado** Antonio ne: Chilcouta timonohno:tstokeh wa:n ahsik Emiliano, Miguel kihtowa tietok, nikilia nietok, kalaki *tio**, kalaki etok se: *bancotsi:n** ihkó:n, ¡X' mota:li *tio**! nikilia wa:n nikilia *nodifunta** ¡X' wa:lkuili kahfe:n *totio**! Kite:k wa:n kima:kih, ¡X' tayi kahfe:n *tio**, kilia tasohka:matik kikuik wa:n k' ketsak itech *banco** wa:n kihtowa *antes** ke nitai:s kihtowa i:n kahfe:n**, mah semi nimitsilwi toni ika niwa:lah, niwa:lah ika se: we:i *favor** nikilia ke:..., ke:yeh, niknekia kihtowa ne:n ne:chka:wili:ti kakawat mo:sta ne: a:na:l *ay Dios tio** nikilia pero a:mo weli, a:mo niweli, kihtowa ke:yeh pos tapial nikilia mokokowa, ¿Toni kimaka? Pos ki:stok iisti nikilwia ka:n wehka kipolowa para pawetsis, mm, wa:lahtok tein yankuik pero para niktekakti:s, *hasta** mochika:waltia nikilia tein yankuik x' mati ke:maniá:n kuali niktekakti:s, ¡Híjole!, ta: ne: *nocompadre** kihtowa ne: Xiloxochico, yeh ne:chilwih timona:mikih Cuesalan *a las cinco** para yeh kipia tapial, ne:chwi:kili:s kakawat pero i:n yekin kihtowa ne:..., ne:chahsiko, nechilia *ay compadre** kilia ni..., nimoka:wa *mal** mowa:n, kilia ¿Ke:yeh? pos tein tama:mal nimitsilwih nimitswi:kili:s, a:mo niweliti kilia ¿Ke:yeh, ke:yeh *compadre**?, kilia pos motetekuinoh kilia notapial i..., iwa:n tamamal westik wa:n mopani:xkepak, yahki iwa:n tamamal wa:n *kijoderoh** se: imets kilwia, ka:n wel nehnemi wa:n para nimitswi:kili:s m' tama:mal kilia pos a:mo weli wa:n *por eso** nimits..., niwa:le:w niman kilia *porque**, para nimitsilwi:ki ke, ke a:mo niwelis para toni ompa tine:chchi:xtos, *mejor** x' te:mo se: aksá: wa:n *porque** neh *mojoderoh** notapial, a:mo, a:mo wel, a:mo kualtiati *¡Híjole!** kilia pos, a:mo niman kihtoh neh n' tanamakatok kihtowa ta: pos jueves ihsiwka kihtowa n' taololoh kihtowa *cabrón** wa:n nitae:watoh kihtowa ne: ka:mpa nitae:wa wa:n, wa:n niwa:le:w neh moka nitakowtamattiwi:ts, nikilia pero ka:n kualtia tapial ki:stok n'..., ki:sak, ki:sa *icasco** wa:n *nocuñado** pos ompa tokotsietok kihtowa pero, pero etok kihtowa *mula** kihtowa *nocuñado** etok a *mula** kihtowa, x' wi:kili *totio** kihtowa n' tama:mal, *no** pos i:xahsik *notio** nikilia pero popá:n ka:n kimati, a:, pero popá:n a:mo kimati kihtowa pero ta: yo:n nehwa nikowak kihtowa a:, no:pá:n kihtowa a:mo teh k' ko:wtok tapial, nikowak nehwa kihtowa ika notomi:n eske *nocuñado** moskaltih wa:n ya:ya Cuesalan kimakayah na:wi tomin para teisá mah mokowili pero yeh nochi k' e:wak. Nochi k' e:wak *desde** tsikitsi:n, de tsikitsi:n *hasta cuando** mona:miktih, kipiaya tomi:n wa:n ento:s yo:n tomi:n kisentilih, pe:wak kixta:wa kahfe:n *adel..., adelantado** wa:n neh nikowaya kahfé:n de Arturo Báez katka, ne:chmakaya tomi:n, ne:chmakaya mil pesos mah nikowa kahfe:n ento:s yo:n kahfe:n ki..., ki..., kii:xtakaixta:wtoya nochi neh ne:chmakaya, neh ne:, neh nikowilia wa:n neh ne:chmakaya ne:n Arturo *nocomisión** wa:n ento:s kisentilih miak tomi:n wa:n kikowak, kikowak se: ta:l ne: Atmolon tahtakowak kikowak ne: ka:mpa Miguel Aguilar etok wa:n kikowak ne: atente:noh ne:n ka:mpa, ka:mpa yo:n Pancho Miramón, i..., ina:nahtsi:n k' ka:wilihkah, mm, no: yeh takowak pos kipia ya tomi:n *porque** pos ki..., ki:i:xtakasentilih tomi:n, mm wa:n ento:s de, de kipiak tomi:n pos ne:, wa:n pano:k se: *tiempo** patiowak kahfe:n wa:n ihwa:k ne:, ihwa:k ne: okotsokowtah no: k' ka:wilihkeh *nofamilia** se:, se: almo:n, no: nikto:kak kahfe:n *¡Uta!, cuando** wetsiko yo:n *precio**, se: domingo ne: nikin..., nikinka:wili:to yehwa:n ne:n, *nocuñado** kahfe:n *diecinueve almudes**, ompa ne: Okotsokowta *puta, planta chica** ke:meh ne: pero sa:sa:liwtoya kahfe:n pero miak kahfe:n tikwa:lkuiah *cada** tio:tak tiwa:la:yah o:me, o:me tapial, notapial wa:n yeh itapial *nocuñado** kuahkuali tama:mal k' wa:lkuih pos wa:n se: domingo kixta:wak Renato *veinte pesos** almo:n, *siete kilos** wa:n neh nika..., nikinka:wili:ko *diecinueve almudes** wa:n tein neh nikwa..., nikwa:lkuik sa:te:pan, soh *siete almudes** pero *a veinte pesos**, mm wa:n pos ihwa:k yo:n pos kikowak, kikowak ne:n *despulpadora n' nocuñado** para kichipa:w kahfe:n, mm wa:n kinamakaya *pergamino**, mm, pero patiowaka kahfe:n, a:mo nikelna:miki kati:n *tiempo** yo:n pero kixta:w Renato *veite pesos, siete kilos** se: almo:n, mm wa:n pos ihwa:k nochi por, por almo:n, niman kihtowa:ya Nato ¿Ka:nachi almo:n tikwa:lkui? - Nikwa:lkui *tanto** pero a:mo ahsi, kita sah *romana** titai:xmati ihwa:k a:mo, aya:mo onkaya *báscula, romana**, mm, de *ciento cincuenta kilos romana** pero sa:te:pan wa:lah ya *básculas, básculas** para ika kahfe:ntamachi:wah ne: Celestino Guerra katka *ibáscula** ye:kwehkapantik ihkó:n katka n' *báscula** wa:n nika:n i:n ka:mpa, ka:mpa kita:lia:yah tamamal wa:laya *pesas** pero tamachi:wayah *hasta de doscientos kilos**, mm. pero, pos axto katka monamakaya *por** almo:n, *por** almo:n, mm pero pos *después por kilo, hasta** i:n, *hasta** a:man, pero ta: a:man i:n *temporada** a:mo teh kahfe:n eski oso nika:n onkak *siempre** kanah, ¿Xo:chiowak?, - Ka:n xo:chiowak sikie:ra a:mo wa:kik, pero ne: Tasalolpan yo:n na:nah Quela Osorio ikahfe:n tikitaskia pero tatak kahben ke:meskia yo:n a:kah tahchinoh ihkó:n pero niman kite:xi:nkeh, ekintsi:n itsmol ihkó:n yahtok, ye:kkuahkualtsitsi:n, mm pero ne: neh ne: Atekohkomol, a:mo tei, a:mo wa:kik, a:mo teh kichi:wilih pero *siempre kiafecta:roh** sese:k *porque** a:mo xo:chiowak, pahpata, pahpata *piña** wa:n *manzana** wa:n *roatán** nochi *kijoderoh, porque** se..., etoya se: *racimo** de pahpata, chika:wak katka *cuando** yo:n wetsik sekti ompa ne: *¡Híjole!** nikuito, nikuito yo:n pahpata nikuito, nikwa:lkuik, a:mo n' xi:koh, ye:kwe:i kowit mo:stika sepa nikuito, niksenkuito ya wa:n nikta:lih ompa itech se: *cartón** tikmati moka:n oksik ka:n kikuik *color**, kahkapotstiak sah e:wat wa:n pos we:lik katka, we:lik pero, pero a:mo kipiaya *vista** para se: kinamakas kahkapotstiak, a:mo ma:wiloh, k' kuahkeh to:tolimeh wa:n piomeh, mm. pero, mm, wa:n *roatán** se: tein selik katka, a:mo *mollegaroh** pihpitsaktik mahyá:, mahyá: *vainilla** achi toma:wak, iwki sah n' mota:tamik yehwa nikpia a:man pahpatatsi:n, ihkó:n de we:weyak sah, pero pihpitsaktik pihítsaktik ke:meh pahpata *piñahtsi:n** pihpitsa:wak eski yehwa sekti *kijoderoh**, mm, ne: a:mo wa:kik kahfe:n pero ne:, a:mo wa:kik pero pos a:mo xo:chiowak ka:n teh kipia xo:chit, mm, wa:n a:man a:mo teh kahfe:n eski pero neh nikme:wak, ma:ski a:mo teh kahfe:n pero nikme:wak, mm, ekintsi:n sepa xiwtah nono, sepa nikte:tareahmakas mah kichipa:waka:n pero pos nehwa ompa ay nimoketsa wa:n ke:meh i:n se: kih..., tikihtowah yehwa ne:n oksé: okuilin ay nemi wa:n neh ompa ay n' tapa:ta, nikteki ko:nkilit, mah ka:sá nikahsiti *porqueria** okuilin yo:n *delicado** te:..., te:miktih, *a ver** yo:n ne: Ecatlan, Xilota, kitipi:nih totonaco ne:n na:weyak wa:n tak kima:k *mero** ka:mpa, ka:mpa *vena** kihtowah ke komo itech *vena** te:ma:k ke:meh i:n *vena** wa:n mah ompa te:maga nimastsi:n se: *momarea:rowa** i:n kima:k itech imets pero tak itech *vena**, ke niman mo..., *momarearoh** ka:n wel yahki, ki..., k' wi:kakeh pero ki..., kimahcha:nkeh kimahcha:nkeh *a puro dios** ahsik icha:n *doc...,** ne: ka:mpa *doctor** etok *doctor** kikuehmolohkeh ma:ski yowak tatapoh wa:n *kiatenderoh** pero ka:ni ka:n pahtik, mikik eski itech *ivena** kima:k, mm, yo:n semi **peligroso**, mm *por eso siempre** niye:kte:tame:waltia kahfe:ntah ma:ski, ma:ski a:mo teh kahfe:n, ne: Tahchikteko *siempre** tepitsi:n onkas kie:ra para *gasto**, mm, ompa nikitato i:n ke:man niahka, ne: pihpilkak kahfe:n, mm pero a:mo, a:mo miak, pero onkak, pero nika:n Atekohkomol *de plano** a:mo xo:chiowak wa:n mahyá: xo:chiowak tepitsi:n pero mahyá: *escobilla **, mm yehwa yo:n *puro vano** a:mo, a:mo yo:loh, mm pero para xo:chiowaskia, a:mo xo:chiowak, de selistok, selistos, selistok para i:n tiowih oksé: xiwit komo dios te:chka:wa tikitaskeh ok wa:n koma:mo ka:mpa ya, ka:mpa ya nitamito neh *porque** pos neh neli ke:meh nikihtowa ni..., nitama:tokotsohtok sayoh *porque Dios** ne:chka:wtok mah, mah ay ninemi *porque** ne:chtelmohka:itah ompa ne:, *nocompadre** Gr..., Gregorio Bonilla ya:..., i:n, ne:, jueves pero, yowipta ne: *desviación** Kalasolin, ke:meh *pavimentado carretera**, nika:n niah *porque** nika:n temowah, mm ne:pa..., ne:paka takah yeh wa:lahtok wa:n neh niow pero neh n' temowa ke:meh, ke:meh kuali ohti ke:meh i:n *¡Uta!** pos neh nihsiwi ta: pos niow Pesmapan wa:n ka:mpa ne:chahsis tepos nimolia ompa n' chi:wili:s *parada**, mm wa:n yeh ne: Blas Gonzalezko wa:lahtok, ta: yeh yo:lik wi:tsa wehka ok ne:chno:tsa, *¡Uta! compadre** kihtowa *hijodelas...** pero tonimach *compadre** kihtowa teh a:mo tikokolisioh, nikilia ke:yeh pero sa titeltsikui:ntok kihtowa mahyá: se: to:pi:leh, wa:n pos telwehka tine:cheka:na wa:n neh ka:n wel niow ok nokta niopochehkati kihtowa wa:n teh kihtowa, a:mo tikokolisioh pos ta: teh timoye:kpantalohtok kihtowa wa:n pos *a ver** kihtowa wa:n panok a de *noventa** wa:n neh kihtowa wehka ne:chpolowa ka:n ne:, ka:n niahsis kihtowa para *setenta y más** nokta niopochehkati kihtowa a:mo owih ne:chihyo:tami:lti:s, a:mo *ne:chtoka:ro:s** kihtowa neh *setenta y más** wa:n teh mitsmakatokeh, nikilia te:chmakah nikilia pero pos x' mati ox te:chmakaskeh nikilia ka:n teh momati, mm kihtohkeh ke *después de votación** wa:n ne: i:n pano:k *votación** a:mo teh *razón** tak te:chmakaskeh komo te:chmakah ma:ski sa:te:pan ya pero a:mo wel t' tawe:lka:waskeh, tak *siempre** tikuiskeh yo:n a:mo a:kah ki:xtope:wa, mm. Ma:ski *mil pesillos** sah, pero *mil pesillos* a:mo se: kita:ni se: *semana**, mm, mm pero wehka:w ta:tahmeh a:mo a:kah kimakakeh ne: *setenta y más**, ka:n teh momatia, mm wehka:w ta:tahmeh neh nikihtowa ke: *deveras** teltahyowihkeh. A:mo kit..., a:mo ki:xmatkeh, *agua potable** a:mo ki:xmattkeh, ne:, *luz eléctrica**, a:mo ki:xmattkeh *carretera**, ya:yah Zacapoaxtla nehnemiah wa:n a:man tehwa:n pos ne: nia:ya neh *niarreroh**, ke:masá yowak nie:wa wa:n yowak niehko, mm wa:n ke:masá: a:mo niehkoya *porque cuando** nikonka:waya *panela** pos nima:tamia e:yi *hora** wa:n ke:ni:w mah niwa:lmohketsa e:yi hora wa:n wehka ompa nikochi ne: ka:mpa n' tiahsiah se: Munguiahko miakeh ompa kochiah *arrieros**, mm wa:n okyowatika kualka:n ni..., niwa:le:waya, *las cinco** me:wah ya *arrieros, mm, tapehpechtiah, mm, ki:sah ya, mm, de Huehuetecos, pa:nki:sah tapialmeh ika tama:mal, wa:ltemowah sepa ika tama:mal wa:n yehwa:n a:mo ahsiah *mismo** to:nal, Huehuetla, kochiah ne:, ne:chtatohto:ka:itilih se: ta:gat sepa iwa:n nisewa:le:w ne: Minguiahko niki:sak wa:n yeh no:, no: ki:sak ne:chilia *de** ka:ni n'..., *de** ka:ni neh, neh nikilia de, "de Cuesalan" kihtowa nikilia *pues** a:mo Cuesalan nikilia, neh nikilia "San Miguel Tzinacapan", "a: ompa". ¿Toni *horas** tiahsis?, nikilia, pos ekintsi:n de niki:sak i:n nepantah, neh nikilia niahsis ne: *las seis** *las seis** nikilia niahsis *primero dios** ay dios, kihtowa pos tikochiti kalihtik teh pero neh kihtowa, kochi ne:wi:n, ke:ni:w ne:chtato:ka:itilih, a:mo n' mati, a:mo nikelna:miki ke:ni:w mo:stika sepa, mo:sta kihtowa nie:was sepa nikochiti:w ok ne:wi:n, nikelka:w no: ke:ni:w motano:tsa *porque de** Huehuetla *hasta, hasta más** tani ok i:n icha:n Mm, e:yi to:nal kihtowa neh para niahsi, *¡Hijo de la...**, telwehka ¡Uta!** kihtowa *encantado** kihtowa pos *a ver** tiahsis kualka:n *las seis** kualka:n, mm, wa:n neh niahsis *las seis** ne: ka:mpa niahsi wa:n ka:mpa nitapoya:witi:w ne: ka:mpa, ka:mpa ompa nimoka:was a, ka:mpa *paraje** kihtowa pero tehwa:n telwehka kihtowa, mm, *por eso gobierno** kinemilih se: r..., sate:pan kita:lis *este avioneta de, de i:n *campo** de i:n *campo** para Huehuetla wa:n de ahsik *carretera** ne: Huehuetla iwki moka:w a n' avioneta, a:mo tekitik ok, pero no: miak, miak mo..., mopolohkeh ika *porque** sepa n' *cuando** ke *cuando** a:mo yetok de Dios de se: mikis, *nocuñado Tacho no: kalakka itech *avioneta** wa:n kilwih *piloto** ne: a:mo, a:mo kilia, tehwa:n sah tia:tih tina:wi:n *avioneta** a:mo, a:mo taxi:kowa *más** ke tina:wi:n e:yi *pasajeros** wa:n neh, teh kilia x' temo, pos sepa nitemo:k kihtowa, pero toni *pasa:roh** ka:n ahsikeh, ka:n ahsikeh kihtowa, *apenas** ne:, ne: Tuzamapan ne:paka *cerca** ate:nte:noh ke:ni:w nemik *avioneta**, powetsik, mm tamik tein ika nehnemi, tein ika pata:ni wa:n wehweliw se: *pieza** ta:k wa:n *falla:roh**, ompa powetskeh ompa mik..., ompa moka:wkeh, ompa mikkeh, sa..., ka:n ta: pos wetsito ika *golpe** a:mo yo:li:k wa:n tepos, mm wa:n yo:n se: wa:lah, se: de Huehuetla kikowak *iavionta** wa:n ata yehwa yo:n wehweliw ne:, ne: Ecatlán tepe:tikpak ahko ata ne:n ompa, ompa tamik mitskuinto:kako ihkó:n wa:n neh nitachiato sepa, ni..., niahka Jonotla wa:n para nimatis ompaka niwa:kah *hasta** Ecatla:npa nikitak ne: ke:meh moto:kako n' *elise**, tachkuak ihkó:n wa:n topo:nik *motor**, wa:n topo:nik, wehka wetsito tepos mopiswih wa:n ompa aktoyah *dueño** wa:n *piloto** wa:n, mm, a:mo n' mati ka:nachi:meh katka, yo:n wehka:w ya aya:mo tikmati, ata kanah, *a ver** ne: ke:man ya. Nieh nieto:kka ne: kuitaxkola:ko ne:wi:n ne: tahsol..., ne: tahsoltepe:yowal ahko ihkó:n, sempaya:n ne: ka:mpa me:walti:to, ento:s sa:te:pan se: *avioneta** wa:wa:la:ya, ya:ya ne: ta:tayewalo:ti ne: ka:mpa, ka:mpa mikitoh seki:n, ka:mpa powetsik tepos, wehka:w ya. Bueno pos ekintsi:n komohkó:n *este** para tima:tantia:skeh kuali t' te:chilwi:s ne:n moto:ka:y Neh noto:ka:y, Miguel Félix Mirón ¿Ka:nachi xiwit tikpia? *Noventa y, noventa y uno** ika na:wi me:tsti Pos xite:chilwi *este** kati:n xola:l tiwa:le:wa San Miguel Tzinacapan, ompa ninemik, ka:mpa ninemik ompa n..., niwe:wentsi:ntik a neh ompa nikselih tane:x, *a ver hasta** ke:maniá:n nikte:maktia Bueno pos tasohka:matik Mm. A:mo teisá.