A:xka:n ta:tah xite:chtapowi ne: nochi ke:ni:w tikpe:waltihte:wa, ton kowyo tikui kati:n chiktehmeh mokuih wa:n nochi tein mokuih ox nochi se: kinkua *Bueno**, pos neh name:chilwi:ti nehjó:n *lo que es** de 'n nikmati sah, ne:n yehwa yo:n nikpe:walti:ti, *primero** ne:n, ompa nikta:li:s *primero** nikpe:walti:ti de ochpa:n ke:ni:w n' ta:lia:ya, ochpa:n nikta:lia:ya ompa nikinitaya ne:n chiktehtsitsi:n nehjó:n ke:ni:w nemih nikta:lia se: ochpa:n ka:mpa nitekitia, se: ochpa:n ihkó:n, ihkó:n nikta:lia:ya pitsa:wak ompa ke:mah ompa mikehketstia:ya ne:n yo:n tikilia:yah *hilo, trampitas, antes** a:mo onkaya *trampitas** tikuiah yo:n de pahpataii:ch pos t' chi:wayah ihkó:n *rueditas** wa:n a:m..., *cecerca* tikta:lihtia:yah ne:n ochpa:n, ento:s *cada vez** niki:sati ne: nikita ompa yetokeh chiktehtsi:n , ihko:ntsitsi:n, ompa nehjo:n, ompa ne: nik..., niki:sati miak yetokeh ya, ihkó:n motekpa:ntiowih, mokuitiowih, mokuitiowih, pero ompa yetok seki tein a:mo we:lik, de a:mpa yetok, seki de we:lik, seki chi:chi:ltikeh, ompa yetok se:, kihtowah kati:n de a:mo we:lik, pos yehwa yo:n kilwiah pilinchi, yo:n pilinchi, nehjó:n a:m..., a:m..., a:mo ke:man tikuih *porque** kihtowah ke *cuando** teisá: ihkó:n te..., *te:chpasa:ro:ti** pos te:chmaka kue:ntah para mah se: *mocuidaro**. Yo:n kualtsi:n yo:n chiktehtsi:n pero pos a:mo we:lik, yehwa yo:n... *después** tikuiah yo:n tikilwiah poxkosmeh seki *pajaritos** onkakeh nika:n ipoxko ne:n, no: xa: nankinitah no: ma:saka itech ohti, kualtsi:n se: *ruedita** nika:n kostik ipox, ihw..., ihwiyo no: semi we:lkeh no:, seki chi:chi:ltikeh wa:n seki kui:kuilchiktehmeh, yo:n kui:kuilchiktehmeh nemih itech ne:n *rastrojo** ewkawa:r ento:s ompa nemih neh *a veces** niahsi ne: nitawitekiti nikita miak chik..., miak yowih ne:n chiktehmeh, *pajaritos**, kihtowa no:pá:n kihtowa pero ne: kihtowa ne: seki yetokeh kihtowa a:mo, ne: se: a:mo we:lik, a:, nehyo:n, yo:n kohti, kohti tikiliah yo:n a:mo no: we:lik, kipia nika:n paniá:n nika:n yowi wa:n nika:n ipoxko ne: chi:chi:ltik seki wa:n seki kostik yo:n tapachowa tit... tech se: kowit ihkó:n, k' koyo:nia wa:n ompa, ompa kalaki ne:, ompa kichi:wa ne: ni..., ni..., *nidito** pos ompa tapachowa wa:listok ihkó:n, ihkó:n ompa wa:listok pero yo:n a:mo we:lkeh, yo:n kit komo se: kikua se: mihmiki, komo se: kikua nakat, yo:n a:mo tikuih we:noh, *lo que es** we:lik yehwa ne:n *primavera** wa:n yehwa ya ne:n, yehwa ya ne:n e:lo:to:to:t wa:n ne:n kiliah ne:n, yehwa ya poxkos yehwa nochi, nochi we:lkeh, itech ehkawyoh ni..., ni..., ninemian nochi ne:n, yehwa yo:n okuiltsitsi:n ti..., nikinkuia ka:mpa nitekitia pos ye:k miak nemih ne:wi:n wa:n nochi nikini:xmatik yo:n okts tsi:n tein we:lkeh ento:s ne:chilia no:pá:n, kihtowa se: *vez** tikinkuik, nikilia nikinkuik nikilia *después** ompa sepa ne:n, ompa sepa niow, ne:pa nikita se: pahpata ihkó:n pané: semi k' olinihtokeh ento:s k' oli:nihtiokeh takah seki yo:n kiliah ne: yo:n *domingueros** yo:n tikiliah pe:sohchiktehmeh ay, takah nika:n ne:nentokeh i:n pe:sohchiktehmeh, kihtowa no:pá:n wa:n tikwelis ke tikchi:was no: tiweli, *a ver** a:xka:n kihtowa mah nikita kihtowa ox tiwelik, ox tikta:lih *cuidado** ke:ni:w neh nikinkuia we:noh, kihtowa ne:n ke:ni:w tikchi:wati, nikilia ke:mah neh nikmati ke:ni:w nikchi:wa nikuiti seki *ramitas de cafexiwit, cafe n' kowtako:tsitsi:n** wa:n pe:wak nikta:lih pahpata nika:n wa:n nikchi:was se: *corralito** ihkó:n, ihkó:n *cecerquitita, cecerquitita** pe:wa nikua:ilpih ya, ompa ke:mah nika:n nik..., nikchihchi:w ya nika:n etok *mata** de pahpata wa:n ompa ne: etok ne:n, nikta:tih ya ne: para a:mo k' kua:skeh, ekintsi:n nikta:lih de nika:n itech i:n taihtik *cecerca** ihkó:n *cecerca** nikta:lilihti ya yo:n, tamali:n de yo:n pahpata ike:span se: kichi:wa ihkó:n wa:n kualtsi:n moka:wa *hilo** wa:n nikmali:naya ya, nikmali:naya ihkó:n, nikmali:na, nikmali:na, ke:mah nikachi:wa ihkó:n *rueditas** nikyewalo:ltih, nikyewalo:ltih ihkó:n, nikyewalo:ltih nochi nehjó:n tamali:n, tehwa:n tikiliah tamali:n *trampa** ento:s nehjó:n nika:n yahki ihkó:n, *ˇUtale!** nehjó:n *después** ompa nimota:lih nikitstok, nimota:lih ke:meh nika:n wa:n ne: nimota:lih, achi wehkatsi:n nikita wi:tseh ya chiktehtsitsi:n ay, ikua:ko nota:li:koh ke:meh se: ma:kui:limeh ne: *corral**, nikita temowah ya ay, nikita yowih ya ne:, pos kihtowa no:pá:n wa:n pané: mokuikeh pos nikita chikuase:n ne: mo..., mokalaki:to, nikita papatakah ya, papatakah, okichpil, okichpil mokuikeh ne: mochiktehwa:n *ˇUta!** niahsik, nikta takah chikuase:n, chikuase:n ne: pilkakeh ya, nika:n yetok e:yi wa:n nika:n no: e:yi pe:wa nimowelita ya,pos i:n nikinkuiti pe:wa ni..., nikikintomak wa:n neh nikinwi:ka ya, kihtowa tikinwi:kaskeh kihtowa sikiera komo tikinkui ok tikinwi:kaskeh sikie:ra na:wi kiohtowa kalihtik tein yo:ltokeh, we:noh pos ompa timota:lihkeh pe:wa nik..., nikye:ktahta:lia, nikye:ktahta:lia ne:n *trampa** wa:n *más** nikta:lia pahpata, mm ompa ne: tietokkeh, tikitah sepa wi:tseh *ˇuta!** pos a:mo ompa ne: pe:wa ne: mokalakiah, pos pe:wa tikinkuih, ke se: to:nal nikinkuika pané: sempowal wa:n mahtak, *treinta** nikuika a: pos no: nikwi:kak se: ampó:n miakeh ya, niahsik kalihtik nechilia, nechilia no:má:n, tikinkuik chiktehmeh, nikinkuik wa:n ke:ni:w timomachtih pos ne:chne:xtilih no:pá:n, *después** a:mo nik..., nekia ok ne:chne:xtili:s, nose:lti nikchi:wak a i:n *después** nikilia no: k' welitak no:pá:n, ay kihtowa, ay okichpil kihtowa, i:n tikua:tih kihtowa chi:lposó:n kihtowa pos yehwa ya kitekito seki ne:n xokoyo:lin, xokoyo:lin ki..., ompa ne: ki..., kitekik neh kihtowa mo:sta nikuiti:w xokoyo:lin ne: tepe:tsi:ntan, nikilia pos *bueno** xokoyo:lin kikuito kihtowa wa:n nikue:choli:ti kihtowa yo:n tixti, yo:n semi k' we:liltia, a:it ox onkas *pimienta** kihtowa, nikilia ke:mah onkas ne:pa itech se: kowtsi:n ompa kikixtili:toh seki ne:n... wa:n kita:lilih ya ne:n tapalo:l pos yo:n tapalo:l semi, semi we:lik nehjó:n de n' chiktehmeh wa:lah ne: nokni:wa:n sekin ne: ka:n tikinkuik chiktehmeh, x' kua:ki se:, ta: miakeh, sehse: ne: te:chta:liliah pe:wa tikuah ento:s mowelitakkeh kihtowa nokni:wa:n, no: nia:s kihtowa tikinte:mo:ti:wih, pos *cuando** nankinekiskeh tikinte:mo:tiwih, sayoh nikilia miak *cuidado** ke:masá eliwis se: tsi:tsikui:ni, se: *vez** nehjó:n nia:ya nikilia itsi:ntan se: pahpata nikita ompa, ompa nepaniwtok se: na:weyak wa:n, wa:n tik..., tik..., tikcholtih, a:mo ta: nikmiktih wa:n ke:ni:w tikchi:wak pos nikitskih ika se: kowit ihkó:n, niki:tskih pero ta: nikcholtih, ne:wi:n yahki, ne:wi:n yahki pos nikma:k a:mo, a:mo nikma:k ika ne:, nikma:k ika ne:n ika kowit, we:noh nikmiktih no: tia:skeh, we:noh, *a ver** ke:maniá:n ne:n tiowih nia:s, ompa niahsik kihtowah ke:ni:w se: kichi:wa, pe:wa nikine:xtilia, nikine:xtilia pos yo:n nokni:wa:n *después** no:, no: welkeh, k' welitakeh no: wa:n *antes** pos kitatsiwilia:yah no: pero nehjó:n *después k' welitakeh pe:wak kinkuih ya no:, no: kinkuih ya ne:n ochpa:n kita:liah ya de nika:n, ne: kita:liah ka:mpa tekitih no: kinkuih, *después** pe:wa kita:liah ya yo:n *rueda, bueno** ento:s nochi miak onkaya de nehjó:n chiktehmeh, yehwa yo:n name:chilia seki tein neh niki:xmatik a:mo nochi we:lkeh, te:chi:wilia *dańo** wa:n pos miakeh de ne:n tsilia nochi yo:n nochi yo:n kiliah kuittampakoyoltsi:n kualtsi:n ne:n achi po:ktik wa:n chi:chi:ltik ikuitapi:lko, yo:n semi no: mokuih ento:s yehwa yo:n tikinkuikeh itech nehjo:n ochpa:n wa:n itech nehjó:n nochi ne:n name:chilia nehjó:n *después** de nehjó:n tikinkuikeh itech i:n pahpata pos kaxa:nkeh *pajaritos** *después** nia:ya, nia:ya *más, más** nimomachtih nikinta:lilia:ya ihkó:n nikuia yo:n ichti de *morral** ya, nikokototsaya wa:n pe:wa n' chihchi:waya *hilos** *porque** ne:n pahpatae:wat semi te:ma:kokoh *cuando** se: kichi:wa ya ihkó:n, ke:meskia se: kixita:nia ihkó:n moka:wa ya kualtsi:n *hilitos** kipia, semi te:ma:kokoh wa:n owih para se: kichihchi:wa pero yehwa yo:n tik..., tikuiah *antes** ne:, nehyo:n ne: *cuando** nii:xpeta:n neh, *cuando** no:pá:n nehjó:n no: ne:chne:xtilih, ne: ke:man ya, ento:s yehwa nehjó:n ekintsi:n ne: nik..., nikmati, de nehjó:n wa:n nikitaya nehjó:n chiktehtsitsi:n ke:ni:w se: kinkuia de nehjí:n ochpa:n, e:mah, yehwa sah ekintsi:n pos no: kuali name:chilwi:s de ne:n, de wito:n, mm. Este, wa:n i:pa nochipa pahpata sah tikinta:lilia:ya *o** iksá: kite:milia:ya okseki xina:chmeh . A:, ke:mah, nikta:lia:ya xokot, xokot wa:n ne:n *lima** nehjó:n nikta:lilia:ya wa:n yo:n *semilla** tikiliah ne: chi:chiwala:yo:t n' iteyo yo:n chihchi:chi..., se: kitapa:na ihkó:n wa:n moka:wa chihchi:chi:ltik se: kina:lta:lia ya para ne:, mm yehwa yo:n semi k' kua:ya no:, chi:chiwala:yo:t wa:n yo:n xokot nikinta:lilia:ya no:, mm *cuando** kitamihtia:yah ya pahpata pos yehwa ya ne:n yo:n *semilla**, xokot, xokot wa:n ne:n *lima** wa:n yehwa ya chi:chiwala:yo:t, mm Telweyak ne:n tikchihchi:waya ne:n ke:man mokuiah s' kiera chikuase:n, żTon achi de weyak tikchihchi:waya ne:n ochpa:n? Mm, nikchihchi:waya se:, ke:meh se: *siempre** wehka, ke:meh se: ma:kui:l *vara** de wehka ihkó:n, ke:meh ne: xiwit weh..., ihkó:n niktkpa:ntia:ya, niktekpa:ntia:ya Wa:n ompa ya mokuiah chikuase:n chi..., Ompa ya:ya, ehe, ya:yah, ...ma, ke:masá: sikie:ra chiko:me, chikue:yi, ento:s ompa ya:tah *pajaritos** wa:n ompa mokuiah ya, ihkó:n, mm żI:pa sentapalika sah tik..., tiks..., ne: tikochpa:naya kuowit? Mm, se..., sekosah, mm, seko sah, mm, seko sah, ke:meh i:n nika:n ya:ya nika:n ihkó:n nika:n ya:ya ihkó:n, sekosah ihkó:n ya:ya ihkó:n, ke:meh eskia se: ohtsi:n, ihkó:n, ihkó:n de wehka, mm. żNo: ninipaka pos tiksa:lowa:ya? A:mo, nika:n moka:waya ya ne:n xiwtah, nika:n moxiwtah ya wa:n nika:n no: xiwtah wa:n nika:n tatahkoya:n ya:ya yah ohtsi:n yeh tatsakuilia ne:n xiwit, mm, mm. żYehwa sah, a:mo teh tikelna:miki ok? Yehwa sah żNe:chtapowi moto:ka:y? Nimono:tsa Anastacio Nicolás Diamián. żKa:ni tiwa:le:wa? Nika:n, pos neh nietoya *antes** nika:n Tozán, Jonotla Pero ekintsi:n nietok Xopanaco, nika:n San Miguel Tzinacapan. żKa:nachi xiwit tikpia? *Sesenta y tres** Miak tasohka:matik mm