*Bueno** na:nah *este** ekintsi:n tiknekiskiah xte:chtapowi ke:ní:w teh timoskaltih ke:man katka tipili E..., ke:ní:w mitschi:walisne:xtilihkeh wa:n nochi tein tiwelik mocha:n ox tiksentoka tiksentoka tikchi:wa *hasta** a:xka:n Niksentoka, nikchi..., nimotixilia, nimotapa:kia, nikahfe:nkue:chowa, nikahfe:mana, nitapalo:lchi:wa, nikuahkuawiti nimo..., miak *cosas** ihkó:n nikchi:wa, teisá: nimokui:li:ti nochi nikchi:wa ke:meh ne: nocha:n nietoya *cuando** katka nipili. Komo onkaya teisá: ompa nik..., ne: ne:chnawatia:yah mah niknamaka pahpata *o** teisá: kahfe:n, *panela**. Mah nitanamaka nietok pos nikchi:waya pos ta: katka nipili wa:n no:pa:wa:n ne:chnawatia:yah ento:s niksen..., niksentokatok *hasta** a:man a:mo, a:mo nikelka:wa *porque** niwe:i a. Ton chiwalismeh ti..., tiwelik ke:man katka tipili. Pos pe:wak nimotixilia, pe:wak nikchi:wa tapalo:l, ne:chnawatia:yah, mah n'chi:wa tapalo:l, no:má:n yowi ka:sá:, neh nietok a, neh n'chi:wa ya. Ne:chili:s chi:wa se: tapial, xikmikti se: piotsi:n wa:n x'chi:wa, niehkos yetok a, pos nikchi:wa. Ehko etok a tapalo:l. Etok a taxkal, nitisi a. Ton tapalo:lmeh tiwelik ke:man katka tipili wa:n ke:ní:w tikchihchi:wa. Miak taman tapalo:l, nik..., nikchi:waya, 'chihchi:waya se: pio *mole** oso a:ko:loh, chi:lposo:n, nikchi:waya tapalo:l, emo:l tatsoyo:n, a:ko:loh. Nochi nikchi:waya chi:lato:lemo:l, tikchi:wah, xokoyo:lemo:l. Neh nochi nikchi:wa tein ne:chnawatia:yah. Ke:ní:w tikchihchi:wa chi:lato:lemo:l. Ika, ika tixti wa:n ika seki xiwtsi:n ata ihkó:n onkak, tiki:xmattos, ¿A:mo? Ka:n tiki:xmati, tikiliah te:kua:nnenepi:lxiwit. Se: 'kue:cholia sikie:ra se: ma:kui:l *hojita** wa:n se: kipa:tilia tixti emo:l, se: kichi:wa tapalo:l a, sakie:ra se: chi:lwa:ktsi:n se: 'kue:cholia, tapalo:l a katka pero a:man a:mo a:kah kuikua ok Wa:n i:n tikihtowa ne: emo:l a:ko:loh *o** xokoyo:lemo:l, ke:ní:w yeh t'chihchi:wa. Pos nikchihchi:wa xokoyo:lin teko:seh oso yo:n takowal xokoyo:lin, takua:wak xokoyo:lin tikiliah, neh nikchi:wa tapalo:l de xokoyo:lin, onkak yo:n takua:wak, onkak yo:n seki pa:ti, nochi kualtia se: kichi:wa emo:l soh mah se: kimati ke:ní:w se: kichi:was. Se: kita:lia nakaswiyo, koma:mo se: kipia pos mah se: 'kowati. Wa:n ihkó:n teisá: teh tein welitsitsi:n nochi tapalo:l se: kikui, mah nanakat, mah tein se: kahsis se: kichi:wa tapalo:l. Ke:mah kati:n nanakat kuali se: kinkua. Pos miak taman nanakat onkak, ista:knanakat se: kichi:wa, kualtsi:n yemaxtsi:n ata nanakatsi:n mochi:wa wa:n xo:no:nanakat nochi *igual** sah, yema:nik, yo:n tikiliah alakcho no: we:lik Yo:n ne: tikilwiah nehjó:n chi:ltaxkal kuali nanakat, yehwa yo:n chikinte no: we:lik iwa:n emo:l. Yehwa ya yo:n ma:tananakat yeh no: taman pero yeh tahtakua:wak yehwa ya ka:walpox no: taman, yeh tihtilaktik, no: tahtakua:wak nanakat. Kualtsi:n we:lik mah tikotan se: 'kochti, we:lik tane:si se: kichihchi:wa ya. Se: 'kue:chilia a:ko:lin wa:n kuali moka:wa ya, kuali tapalo:l a. Nochi yo:n nanakat tein tikinto:ka:yti s..., a:koloh se: kikua. A:mo nochi, chi:ltaxkal chi:lposo:n, alakcho no: we:lik chi:lposo:n. Ista:knanakat kuali se: kitsoyo:nia, ne: xo:no:nanakat no: *igual** koma:mo se: kineki se: kikua:s a:koloh, tatsoyo:n. Wa:n okseki:n Yehwa Yehwa ya yo:n ala:wakseknanakat, yeh kuali se: kikua tamal, se: kichi:wa tamal. Ala:wakseknanakat wa:n yo:n nehjó:n okseki nanakat, onkak to:tolko:skat tsi:tsikitsitsi:n, no: onkak wa:n onkak tein wehwei. I:pa yehwa sah tein tiki:xmattok. Miak nanakat onkak yo:n xopitsa onkak, yo:n seki kiliah tahchino:lnanakat, ne: mochi:wa ka:mpa tachichinowah, ka:mpa se: tachichinowa se: eto:ka *o** se: teisá: se: kito:ka chi:l, ompa ixwa chihchi:chi:ltik, no: we:lik, yeh tahchino:lnanakat tikilwiah. Wa:n tahchino:lnanakat ke:ní:w se: kichihchi:wa. Se: kikua koma:ltamal *o** se: kimana. A:yoh sah oso chi:lposo:n. A:mo, sayoh se: kimana wa:n se: kitsoyo:ni:s, koma:mo se: kichi:wa koma:ltamal kualtia ika taxkal. Wa:n ne:n, ke:ní:w tikihtoh kopitsaknanakat, xopitsananakat Xopitsa, xopitsa, yeh se: 'kue:chowa. Se: 'kue:chowa, se: kimolo:ntia wa:n se: kikua ya. ¿Alaxtik moka:wa ke:meh tixti? Ke:mah alaxtik moka:wa, mah se: kalaxo ika metat. Pero mah se: kimati kení:w se: kichi:was koma:mo pos iwki se: kimanas, tahtakuaktik, a:mo oksi. ¿Pos ke:ní:s se: kichi:wa? Se: 'kue:chowa Achto se: kimolo:ntia wa:n sa:te:pan se: 'kue:chowa. A:mo. A:mo, se..., seki iwki xohxowik se: 'kue:chowa, seki se: kimolo:ntia wa:n se: 'kue:chowa ya. Wa:n ke:mah de tikue:chowa. Pos mah se: kichihchi:wa ya, se: kimolo:nti a, ika, komo ika a:ko:lin iwa:n, komo tatsoyo:n, se: kitsoyo:ni. I:pa yehwa sah nanakameh tein tikini:xmattok. A:mo ta: onkak miak taman nanakat, yo:n xilwananakat, yo:n no: mochi:wa ka:sá: ika nika:wi:n tehwa:n, kowtah, in yeh se: kikua chi:lposo:n. Yo:n nimitsilia onkak seki to:tolko:skat wehwei *bolas** mochi:wa, mokehketsa ihkó:n, ka:sá: ika yetok mahyá: ihkó:n se: *bolita**. Wa:n kilmeh tein tikini:xmat ke:man katka tipili nohma onkak ekintsi:n. Nohma onkak No t..., no: tiwelik *desde** tipili tikinchihchi:wa, tikchichi:wa. Ke:mah, ke:mah. Ke:meh yo:n metstsonkilit, tikiliah kopitsokilit, wehweikilit, no: niweli. 'Kiektia. Yeh ke:ní:w se: kichihchi:wa. Yeh se: kiektia, se: 'kuiti ka:mpa onkak wa:n se: kiektia kualtsi:n, kualtsi:n wa:n ke:mah se: kimana ya, komo se: kita:lilia a:ko:lin, a:ko:lin koma:mo pos iwki sah. Tikihtowa ke: se: kiektia, ki..., toni se: ki:xtilia. Ikowyo, *porque** no: kowyoh, ke:mah. Wa:n koma:mo se: ki:xtilih n' ikowyo. Ka:n kualtia, ka:n kualtia, se:, kipia de se: kiekti:s, se: kichipa:wa Ke:yeh tikilia ke a:mo kualtia. Pos iwa:n ikowyo a:mo kimanah, i:pa *desde** ti..., ti:xpeta:nkeh, kiektiah tikitayah kiltsi:n wa:n kimanah ya. Wa:n komo se: kimanak iwa:n ikowyo Pos kihtowah ke ka:n kualtia, ka:n wel se: kikua mm, *solamente** ke:meh yo:n tomakilit iwa:n ikowyo, wa:wkilit iwa:n ikowyo Ke:meh yo:n, to..., yehwa ya ne:n yo:n seki tikiliah ma:kui:lkilit, tikuihkuitih wa:n tikchihchi:wah tikmanah *o** tikue:chowah wa:n 'tsoyo:niah, tikuah ya. Yehwa ya yo:n okseki ok, miak taman kilit onkak, witskilit se: kiteki wa:n se: kimana, yeh kualtia no: iwa:n ikowyo, we:weyak se: kiteki wa:n se: kimana komo sa sehseltik, ke:meh ne: ayohkilit onkak, ne: kuali se: 'kuihkui ikechyo wa:n se: kimana. I:pa yehwa sah? Miak taman *cosas** onkak, ke:meh yo:n kantsili:n, tikiliah tehwa:n witstololoh mexicano, witstololoh, se: 'kuiti kowtah wa:n se: kipohposteki, se: kimana kualtsi:n, se: kichi:lposo:wia, tapalo:l a. Tehwa:tsi:n ke:man timona:miktih, ¿Mitsihtankeh? Ne:chihtankeh. Ka:ni tiki:xmat mota:totsi:n, mota:tahtsi:n. Ka:n teh neh niki:xmattok, tak yehwa tanawatih mah ne:chihtanitih, tak yehwa tanawatihka, a..., am..., a:mo neh niki:xmat, yehwa tanawatih, mm. Welis tite:chtapowi:s ke:ní:w mitsihtankeh. Pos ne:chihtankeh *dos años**. Tiknekiskiah xite:chtapowi nochi ke:ní:w kichi:wkeh, ke:ní:w ne:n tikihtowa mitskalpa:notoh, te:ch..., welis tite:chtapowi:s ne: Pos kitahtani:toh no:pa:wa:n ke kinekih mah iwa:n nimota:li n' okichpil, mm. Yeh *cuatro años** ata *comadrita**, Neh *dos años** Aha. 'Te:chtapowi nochi tein kichi:wkeh, ke:ní:w kichi:wkeh, a:koni kinohno:tsatoh, ke:ní:w namonohno:tskeh *o** ke:ní:w yehwa:n monohno:tskeh. Pos no..., pos no:, pos no:pa:wa:n, no:pa:wa:n kininnohno:tsatoh. E:mah, no:pa:wa:n yahkeh kininohno:tsatoh. wa:n yehwa:n kini..., wehka:w a:mo pi:pil kimatiah. Wehka:w te:popa:wa:n kimatiah, komo tana:nkili:skeh, tana:nkili:tih wa:n koma:mo, yehwa:n tayo:lohpachowah, *menos** ke teh timowelimakas tia:s sah, mm wa:n no: semi te:ilia:yah komo timitstana:nkilili:tih wa:n a:mo ticholohte:was, ka:sá: ika 'te:tohtokas sah, koma:mo ma:ski a:mo ke:mah xiwi:ki ok. Wehka:w iwki katka, a:mo ke:meh a:man, a:man pi:pil tsikitsitsi:n sa tatsikui:ntok, cholowah, *escuela** ok. Ke:man mitsihtankeh no: k..., no: ki..., kika:watoh ke:meh yo:n seki kasá: ika kihtowah ke kininka:wili:tih kowit oso teisá: miak taman. Mm. Ke:mah, ka:ka:wati *novio** kowit *cada ocho dias**, mm. ¿I:pa kowit sah mitsonka:wilia:ya? Kowit kika:wati yehwa wa:n i..., ita:twa:n oso ikni:wa:n koma:mo teh ita:twa:n, 'ka:watih xapoh, teisá: ihkó:n 'ka:watih n' ikni:wa:n. Neh nota:tahtsi:n katka sayoh ikni:wa:n kimpiaya, kisiwahtanihkeh, a:mo imomá:n wa:n nio:n no: ipopá:n a:mo nemia ok, ise:lti katka. Wa:n yeh toni mitska:wili:to. Pos taka:watoh *cuando** kinina:nkilihkeh. Ka:n no: kinekiah no:pa:wa:n kuiskeh, kiliah, tehwa:n a:mo, tame:chna:nkiliah pero a:mo *porque** t'nekih teisá:. Niman kina:nkilihkeh mo:pa:wa:n. A:mo, we:hka:wak, wehka:wak. Ke:meh ka:nachi to:nal mochiakeh. Xa: ke:meh *tres meses**. Sa:te:pan de kinina:nkilihkeh ya toni *más** kika:watoh, *aparte** de kowit. Pos taka:watoh, ompa ne:pa tehwa:n i:pa iwki momattok, i:pa iwki mowi:ka. Ke:meh toni 'kui:kakeh. Taka:watih pos. Ka:mpa yo:n s..., se: siwa:ta:li:ti, komo se: siwahtani, se: ka:wati se: pitsomets, se: ka:wati *cosas**, se: ka:wati tilmah seki. Welis tine:chto:ka:itili:s nochi yo:n tein kika:watih, nochi sehse:. Pos 'ka:watih yehwa ke:meh nimitsilia p..., se: pitsomets 'ka:watih wa:n 'ka:watih tomat, *chileancho**, *canela, clavo, manteca, cosas** nochi 'ka:watih, *azúcar**, yehwa ya xapoh 'ka:watih. 'ka:watih, taka:watih, seki *cada me:tsti** ontaka:wah. Seki kininyo:lohpachowah, neh no:pa:wa:n kininyo:lohpachohkah. Kinilwihkeh se: *viaje** tame:chkui:li:tih para *más** a:mo, a:mo xikua:lkuika:n teyi ok, mm. Ke:man pe:wak mitsihtanih ka:nachi xiwit para timona:miktih. *Dos años** weh. Ke:man timona:miktih ke:ní:w mochi:w. Pos nimoma:miktih wa:n mochi:w *baile**, mm, i:pa iwki se: *casamiento** mochi:wa *baile**. Ka:ni mochi:w *baile**. Neh nocha:n senyowal wa:n icha:n ta:kat. Pos *este** a:mo tikpia ok teisá: tein t'nekis tine:chtapowi:s. Pos nik..., nik..., nikpia kit name:chilwi:ti komohkó:n nankinekih, name:chil.... De yehwa monemi:lis. Pos i..., yeh yehwa ya tein name:chilih, *demás** pos a:mo teyi ok yeh. A:mo teyi ok. Pos miak tasohka:matik ne: ne:chilwi moto:ka:y, ka:ni tiwa:le:wa wa:n ka:nachi xiwit tikpia. Nikpia e:yi powal wa:n mahtak ika e:yi xiwit. Moto:ka:y. Eugenia Samitez Lucas. Ka:nachi xiwit tikpia Nimitsilwih ya. Ka:ni tika:yo:t. Ka:mpa nipili katka, ni..., ninemik. Ke:mah. Tatsa:walo:ya:n. Pos miak tasoka:matik.