Pos ekintsi:n komohkó:n *este** ti..., tikmati ke:ní:w *este** se: motema, kuali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: ki..., e:, se: kichihchi:wa temaskal, se: kitaxo:taltilia wa:n ke:ní:w *hasta** se:, se: ki:sa. Mm, we:noh, we:noh, mah nimitsili a. Nehjó:n pos ne: de n' se: motema ke:meh i:n *cuando** te:ahsikih ne:n kone:meh, yehwa yo:ni nehjó:n, de te:ahsikih ya ne:n se: ipi:piltsitsi:n pos *después** ne:n kichihchi:wah n' temaskal. A:mo nehwa n'chihchi:wa, kichihchi:wa yehwa ne:n Tacho, wa:n ki..., we:noh neh niktaxo:taltilia ya. K..., *primero** kisa:lowa ne:n n' texkaltet, texkaltet tikiliah, ki..., kikuiti ne: texkaltepe:tsi:ntan kuiti wa:n kisa:lowa wa:n de kisa:lowa, ihkó:n mochi:wa de kisa:lowa, kualtsi:n ke:meskia tatampayohtok no: kichkuah ta:l se: *cachito** ihko:ni wa:n ompa kikua:tahta:liah ya ne:n n' tet a. Wa:n ke:mah mochi:wa ihkó:n we:itsi:n ya, ento:s tikta:liliah ya kowit, 'taxo:taltiliah ya wa:n de 'taxo:taltiliah wehka:wa sakie:ra se: tahko to:nal de taxo:tatok para nochi xohxo:ta n' tet. Tami, *asi que** tamixohxo:ta ya n' tet komo *sobrarowa kowkachi:tos tiki:xtiliah ya *porque** xo:tak a tet, xo:tak a n' texkaltet. *Asi que** xo:ta..., tamixo:tak a texkaltet pos ki..., ki..., tik..., tik..., tikta:liliah ya yo:n pahpataxiwit, pahpataxiwit ika kipampi:kih nochi kualtsi:n wa:n ke:mah ki..., kita:liliah a:ya:meh a:ya:meh ya kita:liliah para taihtik mah kawa:ni, mah ompa momana ya n' toto:nik. *Asi que** yo:n nochi a kawa:nika, xohxo:tak a texkaltet ke:mah pos se: y..., se: yowi a, se: kalakiti a ne:n se: o:me:n. Se: yowi a wa:n ke:mah kikui a, tikui a n' xiwit de yo:n ixiwyo ne:n n' a:wa:t, se:se: *rollito** ke:n tsonte:kiliah ya a:t ne:n n' texkaltet. A:t kitsote:kiliah wa:n ke:mah nochi ne:n *vapor** se: kualkui a nika:mpa para se: mowihwi:teki a nochi, ihko:ni para, para ne:n tikiliah timotemah ya. Timotemah wa:n ke:mah de, de timotamitemah ya pos sake:ra se: *media hora** ompa tietokeh pero neli pos se: tel..., teltata ya ento:s tiki:sah ya wa:n ke:mah tiowih tiow..., tikochitih ya, timote:katih ya pos ta: ti..., timotenkeh ya para mah a:mo te:chpi:tsa n' ehekat komo sepa no: te:pi:tsa n' ehekat pos no: oksé: kokolis a para se: yehwa. *Después** de yo:n pos ne:n ti..., tise:wiah ya, se: kuali *rato** tiwetstokeh pos ta: de se: kawa:ni ento:s pos ti..., time:wayah ya *o** ompa t'sentokah tiwetstokeh ya pos ta: ti..., timokokowah, e:soh. A:mo niman time:wah, ti..., tiwetstokeh ompa ne:, *después** de yo:n pos tik..., ti..., tika:wah ya, se:wi a, se:wi a ne:n n' tekol a. Sehse:wi a pos tiki:sah ya wa:n ti..., tiowih ya ne: timote:katih *después** pos tik..., pos sepa ne:n n' wiptatika pos sepa *por igual**, sepa timotemah, emah, niman de ehko, te:chahsiki se: pili pos niman timotemah *a los dos dias**, e:soh Ne: te:chilia:ya ne:n *nosuegro** katka, kilia:ya n' Tacho 'Chi:wa ya n' temaskal *porque** para mah motema ya mosiwa:w para mah tata ya kokolis, mah a:mo kipixto ok, e:soh, ah, yehwa yo:ni ne:n tik..., tikchi:wayah n' tehwa:n, e:mah. Wa:n se: wehka:wa mah se: akto taihtik temaskal, se: motema. Sake:ra se:, se: *media hora o** se: *hora**, [ke:]mah *conforme, a veces** tamise:wi a tekol, *a veces** a:mo *porque** wehka:wa para se:wi, e:mah ento:s pos ne:n, a:mo semi nochi n' wehka:wa ompa se: yetok *porque** se: tata no: nochi, nochi yehwa temaskal tikuiah tehwa:n. Tehwa:n a:mo ke:man tiahkeh tapahti:lo:ya:n, nochi yehwa n' temaskal tikuiah, mm. ¿Wa:n ke:meh ka:nachpa motemayah siwa:meh? Pos *conforme** ke:meh se: kinekis, neh para toni name:chili:s, nimotemaya sake:ra na:wi *viaje** ne:n de, de ihkó:n de ne:chahsiki se: kone:t, nimotemaya na:wi *viaje**, ihkó:n para kuali nimoka:waya, mm. ¿Wa:n sake:ra kahka:nachi to:nalika ne:n motemah? Sake:ra nehjó:n nahna:wito:nalika, ke:meh a:man timotemas wa:l *cuatro dias** oso wa:l*tres dias** sepa ximotema nono. Sepa se: motemaya nono para, para nehjó:n tik..., para, pos te:..., te..., tak yehwa ya tehwa:n tikmatiah topah ya katka, ke:mah, mm, ke:mah. *Por eso** neh, nehjó:n a:mo, a:mo, ke:meh name:chilia, a:mo ke:man niah ne: tapahti:lo:ya:n, neh *siempre** nochi kalihtik sah ne: ne:chahsiko pi:pilmeh, mm. Ye:wa tikihtowa:ya ke a:mo kuali mah te:pi:tsa ehekat, te:kui kokolis, ¿Ton kokolis kuali te:kuis? pos komo te:pi:tsak ehekat. Pos se: kuokuowti, se: kuohkuowti nochi sepa, no: sepa yehwa ya te:kui tataxix a no:, e:soh, mm. E:mah, ika yo:n a:mo, a:mo te:ka:wayah wa:n tak *antes** te:..., kin..., kinekiah ne:n *imatronas** oso komo se: *isuegra** te:tel..., te:cuida:rowa:yah wa:n yehwa ya *matronas**, a:mo kinekiah mah te:pi:tsa ehekat, ne:pa komo tiki:sati itech temaskal pero impo:rtah xitsompi:ktiwi:ki ika se: a:ya:t para tikalakiti a, tiowa mokol..., mokalihtik, ne:n mokochpetako tiow ya, e:soh, e:mah. Para a:mo, para a:mo se: kohkowtis yeh. Wa:n nochi te:kokoh de se: yetok, para a:mo yo:ni pos ne:n te..., te:kuida:rowa:yah yehwa:n no: wa:n de te:kuida:rowa:yah yehwa:n no:, pos no: iwki se: kimati a se: yehwa, mm. *Simpre** nochipa *matrona** te:chtemaya, a:mo ke:man timotenkeh semi mah tose:lti, mm. Tehwa:tsi:n mose:lti a:mo ke:man timotemak. Kanah. Ka:n ke:man timotemak nose:lti *porque matrona** ya ke:meh 'taxta:wia:yah pos a:mo no:, a:mo te:chka:waya, mm. Tehwa:n ne:n a:kin tikuiah de *tomatrona**, a:mo ke:man te:chka:w, e:soh, mm. Te:chka:waya pero *hasta** ahsi n' se: me:tsti oso *veite dias**, mm. Para se: kitaxo:taltilia n' temaskal i:pa sayoh texkaltet *o** kualtia oksé: tet. Mm, taxkaltet sah, *porque** komo oksé: tet tohtopo:ni, e:mah i:pa nochi texkaltet tikuiah, mm. Nochi yehwa, a:mo ke:man tikuikeh ne:n teisá: tet sah, nochi yehwa texkaltet tikuiah *porque** nehjó:n, komo tikui teisá: tet sah pos ne: tohtopo:ni, mm. Wa:n para a:mo tohtopo:nis pos yehwa texkaltet se: kuia, mm. Yo:n temaskal chihchi:wtoya i:pa sayoh para siwa:meh, a:kin eski tokni:w a:mo wel motema. Ke:mah, weli a:kin kinekis, kuali motemaskia, e:mah. Ke:meh yo:n seki tetane:wiliah mah motemaka:n, pos komo kinekih kuali motemah, e:mah, pos neli ekintsi:n yo:n a:mo, a:mo onkak ok. Al *lugar** de temaskal eskia pos yowih ya ne: tapahti:lo:ya:n nochi. Ta:kameh no: motemayah. Ke:mah. A:kin kinekia pos no: motemaya, mm, pero a:mo nochi:n *porque** pos a:mo, a:mo nochi kinekiah motemaskeh, mm. ¿Mopi:pilwa:n tikine:xtilih ok mah motemaka:n? *Porque** a:mo, a:mo kinekkeh ok, ke:meh nochi ompa ne: tapahti:lo:ya:n yahkeh, nochi ompa ye ne:pa yahke pos a:mo kinekkeh mo..., motemaskeh yehwa:n, kimowilihkeh. ¿Ke:yeh n' a:man kimowiliah motemaskeh? *Porque se: tata wa:n ekintsi:n ke kinema:chtihkeh nochi yowih n' tapahti:lo:ya:n *porque** ekintsi:n no: *hasta doctoras** a:mo kinka:wah mah *moaliviaroka:n** kalihtik wa:n *antes** tehwa:n a:mo, tehwa:n nochi kalihtik sah. E:mah, *por eso** nehjó:n a:mo ke:man tiahkeh ompa. Yekintsi:n *bueno, este** ti..., tikpe:waltih ika ne:n, tiki..., tikihtowa:ya, *bueno, este** motemayah i:pa. Aha. I:pa sayoh motemayah ne:n siwa:meh *o** taya:yah teisá: pahti. Taya:yah teisá: pahti. Ta:ka:n tikneki kuali 'te:chtapowi:s kati:n xiwmeh taya:yah wa:n ke:ní:w kichihchi:wayah. Pos *antes** tehwa:n nehjo:n *antes de timoaliviaro:skeh, timoalivia:ro:skeh ke:meh a:mo tia:yah tapahti:lo:ya:n te:chmanilia:ya *matrona** yo:n pimie:ntahxiwit. Pimie:nta ixiwyo wa:n ne:n yo:n *armadillo** iye:wayo, yehwa yo:n seko sah kimanaya wa:n te:makaya mah se: tai. E:mah sake:ra ohpa 'taya:yah wa:n yehwa ya tehwa:n katka topah. Tehwa:n a:mo ti..., a:mo nikihto:s ne:n ke:man tiahkeh tapahti:lo:ya:n pos nochi ne:n pi:pil tein yetokeh ekintsi:n, nochi, nochi kalihtik sah, nochi, nochi a:mo ke:man niah tapahti:lo:ya:n ento:s pos nochi wa:n yehwa ya yo:n witstakuatsi:n i..., iwitsyo kimanayah wa:n no: se: taya:ya. Mm, yehwa yo:ni ki..., kimanayah iwki *enteros** oso ki..., kitewa:tsayah. Kitewa:tsayah ika koma:l wa:n ki..., kima:momoxowa:yah kualtsi:n kitatia:yah wa:n kima:momoxowa:yah wa:n iwa:n molo:nia ya ne:n n' okseki pahtsitsi:n yehwa ya ne:n, yehwa yo:n wi..., yo:n witsioh, witsioh *cilantro** seko sah tamolo:ntia:yah wa:n yehwa ya name:chilia pimie:ntahxiwit wa:n yehwa ya ne:n, ne:n *armadillo** ie:wayo. Ento:s yo:n nochi seko sah ki..., kimolo:ntia:ya ne:n n' *matrona**, yehwa ne: axtok, *matrona** yehwa ne kichi:waya wa:n, wa:n ki..., te:chakaya ya mah 'tai:ka:n. Emah, yehwa, yehwa katka tehwa:n ne:n topan, e:mah, mm. A:mo nikihto:s ne: teisá: pahti mah te:chta:lili:skiah ke:meh a:man ne: tapahti:lo:ya:n nochi *kininyecta:rowah** para nemi se: pili, *antes** tehwa:n a:mo. A:mo, a:mo tiki:xmatiah ne:n tak *doctor** ox a:mo onkayah oso a:it ke:ní:w *porque** a:mo ke:man tiahkeh wa:n ekintsi:n siwa:pi:pil a:mo kinka:wah mah *moalivia:ro:ka:n** kalihtik, e:soh, nochi impo:rtaha mah ya:ka:n tapahti:lo:ya:n wa:n *antes** tehwa:n tak a:mo semi te:chno:tsyah *por eso** a:mo no: teh 'chi:wkeh kue:ntah tia:yah, mm, e:mah. Wa:n sa:te:pan de nemia ya n' pili no: tayah xiwpahmeh *o** iwki sah. Pos de, *después** de nemia ya n' pili titaya:yah yo:n tsope:likxiwit tikiliah wa:n yo:n, yo:n nehjó:n *árnicaxiwit** yehwa yo:n 'molo:n..., kimolo:ntia:yah ne:n, pos ta: tehwa:n a:mo no: teh 'chi:wah. Kimolo:ntia:yah ne:n tein *cocineras** a katka wa:n te:chmakayah yehwa mah 'tai:ka:n, e:soh wa:n yo:n tehtsonkilnalwat, yo:n inalwayo ne:n, ke:ní:w kiliah yo:n tsonsasah e:soh, tiki:xmattos, ata yo:n ye:kte:kuihkui pero inalwayo, cha:wakilnalwat, yehwa yo:n nochi seko sah kimolo:ntia:yah wa:n kipantekilia:yan tsiktsi:n *miel virgen** tikiliah ne:n nektsitsi:n inin..., ininekyo wa:n te:makayah mah se: tai a, e:mah yehwa yo:n tehwa:n titaya:yah pero a:mo, ke:meh a:mo ke:man tak ke:man tiki:xmattkeh *doctorko** pahti, tehwa:n nochi tama:pah sah timopahtihkeh, mm. Wa:n ka:nachi to:nalika tai:toyah yo:n pahti. Mm. Pos sake:ra se:, se: *ocho dias**, mo:stah yehwa ya te:makatoyah mah se: tai. E:mah, *porque** neh para toni name:chkahkaya:was neh nehjó:n, *ne:chcuida:rohkeh ka:mpa niahka ke:meh i:ni nemiah pi:pil *hasta** se: me:tstika, a:mo nimotokia:ya *cocina**, yehwa:n nochi kimolo:ntia:yah tak *buena gente** katka *nosuegra**. Ento:s pos ne:n nochi yehwa ikue:ntah katka ne:n *cocina**, ne:n *abuelita** ya n' pi:pil, a:mo ke:man nimotokih *cocina** wa:n a:mo no: kinekia *nosuegro**, kihtowa:ya nimotanowi:s *porque** tehwa:n te:chilia:yah ne:n, ke:meh *noabuelita** katka *matrona te:chilia:ya ke, te:ntapo:tok n' ta:lko:mit *hasta tres meses** para tehwa:n tein *apenas timoalivia:rowah** Ento:s komo timotanowihkeh pos timikiskeh, e:soh wa:n para a:mo yo:ni, a:mo, tak a:mo no: kinekiah mah se: miki pos neh *ne:chcuida:rohkeh** wehka:wak, a:mo nikihto:s ke a:mo, mikihto:s ke a:mo *nechcuida:rohkeh**, neh ne: ka:mpa niahka pos neh wehka *tiempo ne:chcuida:roh nosuegra** Pos ne: nehjó:n yehwa yo:ni tehwa:n tino..., nochi yehwa te:chmolo:n..., nochi yehwa te:chmolo:ntilia:yah n' a:t pata nitaya:ya *o** para nima:ltia:ya. Para tima:ltia:ya no: mitsmanilia:yah xiwit. Xiwit yo:n, yo:n nehjó:n, ki..., yehwa yo:n tehtsonkilxiwit, yo:n okseki yo:n witsti onkak de yo:n pi:na:witsxiwit. Yo:n okseki yo:n kiliah nehjó:n *sie..., sierriyahxiwit** yo:n nikelka:w ke:ní:w mono:tsa *mexicano** wa:n ne:n yo:n kilia, se: *rollo** de yo:n o:mekilit. Se: kuali *rollo** seko sah kimolo:ntia:yah wa:n ke:mah nehjhó:n te..., de se:wi a *porque** yo:n a:mo kit..., a:mo se: kitanelo:tia:ya Mm, ika a:sese:ka:t yo:n ise:lti mah molo:ni, ise:lti mah se:wi wa:n ke:mah nehjó:n te:kechili:tih ya ne: ka:mpa se: ma:lti:s, ompa te:kechili:tih ya mah se:, se: ma:lti:ti a wa:n para, de se:wi a, pos te:iliah ya mah se: ma:lti:ti a, e:mah. Yehwa yo:ni tehwa:n tikuiah nochi, nochi xiwtsitsi:n sah para ti..., para ti..., tima:ltia:yah, e:soh. Ye:wa tikihtowa:ya ika a:mo, teh a:mo timotokia:ya tikote:noh, ka:n kuali se: siwa:t tein *este** yekin, ek..., *este** aya:mo wehka:w kipiak pili ne:n mah motoki tikote:noh. Pos tehwa:n te:chilia:ya ne:n nin, *matrona** wa:n ne: *nosuegra** ke a:mo, a:mo wel se: motoki:s a semi tikote:noh *porque** a:mo kinekiha mah se: kichi:wa chi:walis *porque** nehjó:n, ke se: motanawi:s wa:n para a:mo yo:ni eskia, pos nehjó:n *ne:chcuida:rohkeh**, neh ne: para toni nikihto:s neh *ne:chcuida:rohkeh** wehka *tiempo**, e:soh. A:mo kinekia ma..., tak a:mo kinekiah mah nimotanowi *porque** kihtowah ke, ke komo se: motanowia pos seki ika se: miki wa:n ke:meh neli yehwa:n ini:xko onkaya ya *porque** iwki *kipasa:rohka** se: inisiwa:pil, e:soh. Ika yo:n nehjó:n a:mo kinekiah mah, mah teh se: kahokui *porque** komo teisá: se: kahokui pos nehjó:n nochi kihtowa:yah ke se: motanowia, mm. Pos ika yo:n nehjó:n a:mo, a:mo te:chka..., a:mo ne:chka:wayah mah nipano tikote:noh, de ahsi se: me:tsti ke:mah, mah n'chi:waya nochi:walis pero me:nos pili mah n'tapa:ki:skia, nochi yeh ikue:ntah *nosuegra** katka de ompa nietoya. Ta:ka:n tikelna:mi ok teisá: de yehwa yo:n motemah *o** yehwa i:n *este** pili kiskaltiah, kuali tikihto:s. Pos pili de, pos pili de se: kiskaltia pos yehwa nochi chi:chih tikmakah, a:mo tikmakayah teisá: ne:n nikihto:skiah mah tikmakaka:n *leche porque** pos ke:meh ne:n kalihtik sah ne:n *timoa:livia:rowah nochi chi:chih tikmakayah. Tikmakayah *pecho** para nehjó:n moskaltih n' pili. Sepa ke:meh yo:n kokolispe:wa n' pili pos yehwa ke:meh yo:n tehwa:n kikui kua:joh, tiktsetselowah ika a:yah, 'tsonikatsetselowah, tikte:tekuinowah itech a:ya:t para ne:n, para ne:n tikpahtia:yah komo se: pili komo mokokowa, e:soh. Ta:ka:n *este** tikelna:mikis teisá: kokolis ok tein kinkui ne: pilkone:meh. Ke:meh yo:n *a veces** cha:wisakih pilimeh, ke:meh yo:n kikkui mahya: cha:wis, tehwa:n ti..., tikimpahtia:yah *porque** neli a:mo ke:mah tikinwi:kakeh *doctorko* de tein taeka:nkeh. Tikimpahtia:yah pilimeh nochi ika xiwtsitsi:n sah ke:meh yo:n, tik..., tikte:mowa:yah yo:n xiwit de yo:n, nikelka:w ke:ní:w mono:tsa yo:n ma:ta:nkehxiwit, yo:n nehjó:n, nochi yehwa yo:n ke:meh ekin nimitsto:ka:itilih witstsitsi:n ne:n tehtsonkilxiwit, nochi, nochi de witsmeh, teisá:, nochi ompa ne: tiksentilia:yah seko sah wa:n nehjó:n seki xiwit nikelka:w ke:ní:w mono:tsa, no: onkak ne: kowtah, ne:n ma:ta:nkehxiwit nimitsilih ya ne:n, nikelka:w seki xiwit ke:ní:w mono:tsa, tamantik sah ito:ka:y. Wa:n nehjó:n seko sah tik..., tikmanayah, tikmolo:ntia:yah no:, a:mo 'tanelo:tia:yah ika a:sese:ka:t. Seko sah tikmolo:ntia:yah yo:n xiwmeh wa:n ke:mah nehjó:n tik..., tika:wayah mah se:wi no:, se:wia kuali wa:n ke:mah ika tika:ltia:yah ya komo pili, mm. Yehwa yo:n nochi ika tika:ltia:yah wa:n tik..., tik..., tiktetekuinowah wa:n 'chi:chitiah wa:n tikochte:kah ya. Sepa komo ke:meh yo:n teisá: kokolis kikuik. Ke:meh yo:n komo kalanemi wa:n tikui:kak a komo, mah ihkó:n 'te:no:tsaltia ya, ta:ka:n timolia:ya nemowtiloh eskia wa:n koma:mo kina:miki pos neli ke:meh ekin nimitsilihtoya, se: ki..., se: kite:molia ya se: yehwa ke:ní:w para se: kipahti:s yehwa ke:meh yo:n, komohkó:n, ta:ka:n nexwiti:lyoh ihko:n pos kino:tsah a:mo pahti. Kipia de tehwa:n 'te:moli:skeh ke:ní:w para pahtis. Tikmakayah yo:n, neh ke:meh yo:n komohkó:n moxwitih ika *ileche**, ika *mismo** itakual, neh nikta:lilia:ya yo:n, se pio:tet nikoma:lixkaya, se: o:me ihko:ko:n ki:sa ya *porque** n'nelowa:ya iwa:n yo:n xonakat, nikokotatsa pisi:ltik xonakat, kualtsi:n wa:n ke:mah nikoma:lixka o:me, ihkó:ntsitsi:n memeli:tas, tsikitsitsi:n. Nikta:lia itech koma:l wa:n ixki, pero seko sah mah i:xixki, ki..., semi a, seko tepitsi:n sah i:xxolotia wa:n ke:mah ne:pa n'ta:lia wa:n ompa sepa se: nikixka, sepa ne:pa n'ta:lia wa:n ke:mah se se:wi a, se: kimachilia ke se:wi a, ke:mah tikui a komo tekixkit wa:n kualtsi:n tiki:xpopotochilia wa:n tsiktsi:n *aceite** tiki:xte:kilia ya yo:n piotet wa:n ke:mah tiktekiti a yo:n *hoja santa** ne:n ke:ní:w mono:tsa, *de m..., de mexicano**, a:ko:kohxiwit. Tiktekiti a yo:n a:ko:kohxiwit wa:n ompa ya t'ta:lia ya tai:xko pio:tet. Ihkó:n 'ta:lia wa:n ke:mah se: nika:n 'pepechowilia wa:n se: nika:n wa:n 'tahkoilpia ika se: tilmah pa:pata:wak ihko:ni mah ompa ika ilpito ya wa:n ke:mah nehjó:n *hasta** de tio:tak ika kochi a. Nochi yowal ompa kipia yo:n pahti, ento:s ke:mah mo:stika kualka:n tiktomilia ya, tiki:xtilia ya wa:n kina:mikia, pahtia. Pahti komo pili pahti, igual** komo nexwitil de taxkal, komo taxkal ika moxwitih. Komo taxkal ika moxwitih, tikmakas yehwa yo:n tik..., no:, no: *a veces** se: kitatapechowilia ika tekixkit wa:n ika *carbonato** seko sah se: kitapepechowilia wa:n ika *aceite** wa:n tik..., tikta:lilia ya no: wa:n tikmaka se:, se: tsikitsi:n, sake:ra se: *teposcucharita** mah tai n' tekixkit kinina:miki no:, e:mah, no: de nexwitil ika taxkal, e:mah *porque** a:mo, komo moxwitih ika taxkal, a:mo kina:mikis ke:meh yo:n nimitsilihtoya pio:tet nikta:lilia, yo:n yeh *solamente** komohkó:n tikiliah *moenlecha:rowa**, komo *moenlecha:roh** n' pili, ento:s ke:mah ki..., tikiliah tik..., tikchi:chiwalwiah pos komo moxwitia ika ichi:chih ento:s yehwa yo:ni kina:miki. Pero para ika taxkal a:mo yehwa kina:miki. E:mah wa:n komo semi a:mo kina:miki ke:meh nimitsilia se: kita:lilia ne:n tekixkit ika ne:n *aceite** Pos se: kitewa:tsa ya taxkal, se: kitewa:tsa *pan**, se: kitewa:tsa *galletas**, se: kitewa:tsa se: *cachito** nakatsi:n. Seko sah pero mah, mah mochi:wa ke:meskia ti:l, tata wa:n ke:mah tik..., tikue:chowa ika metat, mochi:wa *polvito**. Wa:n para a:mo tai:s pili nochi ika ti:l, *tikola:rowa**. *Ticola:rowa** wa:n tikpanta:lilia sepa tsiktsi:n tekixkit wa:n ke:mah t'momolotsa, t'molo:ntiah, mah molo:ni kuali. Moka:wa ke:meh se: ihkó:n de *tacita** tehkotok wa:n ke:mah de se:wi a, tikmaka mah tai a. Yehwa yo:ni kinina:miki no:, ke:mah. Yehwa neh ika nikimpahti nopi:pilwa:n, a:mo nikihto:s ke:man nikimpahtih ihkó:n de ke mah nikin..., nikinwi:ka *doctorko**. E:mah *porque a veces** no: komo ke:meh yo:n, ne: ke:man a:mo nikmati ekintsi:n ke:ní:w ke:meh yo:n kinchi.... *Kininlecha:rowah** pilimeh, kininchi:chhiwalwiah ox kiniwi:kah *doctorko** inpiliwa:n, pero neh *cuando** neh nikiniskaltih nopiliwa:n a:mo ke:man nikiwi:kak ompa *porque** ompa komo moxwitih ika *ileche** oso komo moxwitih ika taxkal, a:mo kinina:miki. Komo tikui:kak tapahti:lo:ya:n a:mo kinina:miki. Kipia mah se: ki..., moneki mah se: kimpahti de kalihtik, *siempre** se: yehwa para kininna:miki yo:n pahti, e:mah. Iwki ne: neh nikim..., iwki neh nikimpahtih ne: nopi:pilwa:n wa:n nochi iwkeh nikimpahtih a:mo ke:man semi nikiwi:kak *doc..., doctorko** *solo** se:tsi:n ke:mah, neli nikwi:kaya pero se:sah, pero a:mo, a:mo nochi:n. N' okseki:n nochi, nochi nikimpahtih, nochi tama:pah sah, mm, e:mah wa:n, wa:n nehjhó:n kinina:mik, kinina:mikia, e:mah, a:mo ke:man nikihto:s ke mah a:mo kinima:miki pero yehwa yo:n nikinchi:wilia:ya neh. Yehwa yo:n ika nikimpahtia:ya, a:mo niki..., a:mo nik..., a:mo nikte:mowa:ya ihkó:n mah ne:chimpahtili:ka:n ta: nikinpantsetselowa:ya nehwa. Nehwa nikimpahtia:ya sepa ke:meh yo:n kinkuiah kua:joh, ne: neh nimitsilwihtoyah ekin pos ne:, ni..., nika:ya:wia *hasta** noxwi:wa:n, iwki ok nikimpahtia e:mah, ke:meh yo:n *cuando** kiitah inimpiliwa:n ke kahkalanemih inimpi:piltsitsi:n nopi:pilwa:n wa:n koma:mo nemowtiloh, komo ta:ka:n kua:joh kikuik oso ta:ka:n kua:awetsik tikiliah tehwa:n pos ne:chininwa:lkuiliah ne: kalihtik wa:n nikin..., nikintsonikatsetselowa wa:n nikina:ya:wia Nikinte:tetekuinowa ika a:ya:t, ehekai:xko ihkó:n ninipaka tikuih. Nika:n neh nikui wa:n nikui n' a:ya:t *ipunta** wa:n ne:pa oksé: kikui no: ni:nipaka ihkó:n wa:n t'te:tetekuinowah pili, te:tetekuinowah wa:n kinina:miki, mm. Koma:mo nemoltilyoh, *después** sepa nikintahtani:s nopi:pilwa:n: "pahtik mopili", "ke:mah, pahtik, ta: tak ne: kipia ya kua:joh oso kua:a:wetska" e:soh, mm. Iwki ne: nikim..., iwki neh nikimpahtia n' pi:piltsitsi:n, pero a:mo no: nikihto:s nitapahtia ne:kui:n, ke:meh i:n ne:chinwi:kiliah noxwi:wa:n sah, e:soh. Kimattokeh ke nikintsetselowa neh ne: nikintsetselowa:ya tein taeka:nkeh ne:n, i:n seki:n kitakeh ya ke:ní:w nikimpahtia ikni:wa:n tein taeka:nkeh, ento:s ekintsi:n ne:chinwi:kiliah ya ininpi:piltsitsi:n oso ke:meh yo:n ini:xwi:wa:n ya kimpia, pos ne:chiwi:kiliah, e:soh, mm. Nikintsetselowa wa:n kinina:miki, mm. Ke:ní:w mono:tsa yo:n kokolis tein yo:n *este** no: kinkui pilimeh ihwa:k se: *este** te:na:n kawa:ntok wa:n kichi:chitia. Pos yehwa yo:n tik..., se: *kilecha:rowa**, se: ki..., se: kichi:chiwalwia, tikiliah *mexicano**, e:mah. Komo tikawa:ntok wa:n tikmakak ne: itakual n' pili kikui kalanemi:lis, kikui ihxo:ch no:, e:mah, yo:n yehwa kichi:wilih. Ento:s pos no: yehwa yo:ni ne:n ika se: kimpahtia ke:meh nimitsilwihtoya, mm. Oksé kokolis tein kuali kintekipacho:s ne:n pilimeh wa:n ke:ní:w se: kimpahtia. Pos *solo**, pos ka:n tei yehwa ne:n n' kalanemi:lis wa:n ne: komo kinkuik yo:n mihmikilo:tataxis pos yehwa ya no: ke:meh ne: ta:tahtsi:n name:chilwihtoya wa:n xopepemeh. Xopepemeh no: kuali, se: kintewa:tsa, mm. Se: kintewa:tsa ne:n xopepemeh koma:lko wa:n se:kinimaka mah kikua:ka:n, ento:s kikuah, mm, e:mah ki..., no: kinina:miki de yo:n mihmikilo:tataxis, mm. Toto:nik ke:ní:w se: kipahtia. Toto:nik?. Toto:nik neh nikimpahtia:ya nehjó:n ni..., nikimetspi:kia ika tomat ika ne:n a:ko:kohxiwit, ika tomat nikimetspi:kia wa:n nika:n no: nikita:lilia:ya wa:n nika:n komo kikuik toto:nik wa:n nik..., nikmetspa:kaya de tani, e:soh. Ento:s kinina:miki yehwa yo:ni neh nik..., yehwa yo:n ika nikimpahtia:ya, mm. Komo kinkuik toto:nik, nik..., nikuia ya n' tomat wa:n ni..., nikxakualowa:ya de imetsko. wa:n nik..., nikta:lilia:ya ne:n yehwa ya n' a:ko:kohxiwit wa:n n'ta:lilia:ya no: de nika:n wa:n i:n i:ka:mpa wa:n no: nikilpia:ya ika tilmah para mah kipia, ento:s ki:sa toto:nik. *porque** kihtowa:yah ne: ke:man ke mah a:mo, mah a:mo se: ka:wa n' pili mah *fuerte** kipia toto:nik *porque** panowa iihtik wa:n yo:n tomat kihtowah ke ika kiki:xtia, ento:s yehwa yo:ni neh nikinchi:wilia:ya, mm e:mah. Tikihtowa:ya tikin..., tikininme:tspa:ka, ika toni tikimetspa:kaya? E:mah, a:t, a:t, a:t, sese:ka:t, a:t de *llave**. Primero** nikimetspa:kaya de tahko, de paratani para nehjó:n, para ki..., nikta:lilia:ya n' tomat, e:mah, Wa:n de n', de nika:n i:n nikinkua:ahketstipa:ka para ne: no: ika a:t xohxowik para kika:wa ya ne:n toto:nik, e:mah. Wa:n kinka:waya. Ta:ka:n *este** se: pili kikui ihxo:ch, ¿Toni ne:n kuali se: kimaka? Ihxo:ch. Pos nehjó:n ne: ke:man neli ke:meh nimitsilihtok ke a:mo ke:man nikiwi:kak neh tapahtilo:ya:n nopi:pilwa:n, yehwa sah ke:meh yo:n komo kikuik pos i:pa yehwa ya komo kikuik kua:joh *o** kikui kua:a:wetsi ento:s pos niktsetselowa sah, n'tsetselowa sah, nik..., nik..., yehwa sah yo:ni wa:n kina:mikia, mm. *Bueno pues este** xa: teisá: tikelna:mikis ok de yehwa ne:n tein ekin timonohno:tstoyah de kokolis, de pilimeh *o** de yehwa i:n *este** ke:yeh t..., ehwa:tsi:n tiki:xehekowa ke ika ekintsi:n pos *este** ox nohma kikuih i:n xiwpahmeh siwa:meh, ma:ski tikihtowa yowih *este** tapahti:lo:ya:n pero mokepah ox nohma kikuih i:n xiwmeh. A:mo ok, seki ke:mah pero a:mo nochi ok E:mah *porque** pos ompa kinimakah siempre pahti, e:soh. Nika:n ka:n, nika:n mahyá: a:mo, a:mo [n]a:kah nikita mah kimolo:nti ok yo:n xiwit, *hasta** neh nopi:pilwa:n a:mo, ke:mah yo:n, yo:n xiwit de yo:n o:mikilit ke:mah kinimolo:ntiliah ok, pero yehwa sah yo:ni. Pero ke:meh i:n nimitsilwih xiw...it de yo:n witsti a:mo ok, *solamente** o:mikilit ke:mah *hasta** pilimeh ika kina:ltiah ok pero yehwa yo:n o:mikilit sah, mm. Pero teisá: xiwpahmeh a:mo ok, *bueno** teisá: de yo:n witsmeh a:mo ok *porque** nikita ke:meh yo:n noxwi:w a de ne:n Cheli ipili ka:n, ka:n teh mah ka:lti:skiah ika xiwit ok, e:soh ika yo:n nimolia ekintsi:n a:mo kina:ltiah ok ika xiwit semi. Ke:meh yo:n o:mikilit ke:mah ika kina:ltiah ok, de nemih pilimeh *hasta** siwa:meh ika ma:ltiah ok, pero yehwa sah yo:ni, mm. Ke:yeh tiki:xehekowa ke a:mo kikuih ok i:n xiwit, ka:n kimatih ke pahti *o** a:mo kinekih sah. Kimatih ke pahti tak pero a:mo kikuih ok *porque** kihto:snekih pos ne:pa yowih tapahti:lo:ya:n ya, ompa kinimakah pahti a, nochi, ento:s a:mo kikuih ok yo:ni, e:soh, mm. Nochi ompa kinin..., kininmakah ya ne:n teisá: nehjó:n, teisá: ne:n n' pahti a, ke:meh yo:n *ampolletas**, nochi yo:n ompa kiniwa:lmakah ya, tein tai:skeh nochi teisá: pahti, ento:s de n' pahti de *natural** a:mo kikuih ok, mm. Ye:wa tikihtowa:ya ika pos *bueno**, ne: ke:man nochi *este** nochi:n kinitayah ne:n siwa:meh seki na:nahmeh, ¿Ekintsi:n a:mo, ka:n okachi a:kin *este** siwa:ita ok? A:mo semi ok. Tak ta:tatsa:la:n ya sah, pero a:mo, a:mo semi a:kah ok semi, tak *porque** porin nochi yowih ompa ne: ipan ya, e:mah, nochi ompa yowih ya wa:n ke:meh ekintsi:n pos no: a:kin *matrona** de n' kuali katka pos no: *abuelita** ya, a:mo no:, e:mah. Ekintsi:n kuali tikihto:skeh pos nochi ne:n siwa:meh a:mo, a:mo wel *este** kipale:wi:s oksé: siwa:t. A:mo ok, *porque hasta doctores** a:mo no: kinekih *porque** ke:meh yo:n, *por eso** nio: no: kinekih mah *moalivia:ro ok kalihtik se: siwa:t *porque** komo *moalivia:rowa kalihtik mah teisá: *kwa:lpasa:ro, ento:s *kiculpa:rohtokeh ya *matrona** wa:n *matrona** a:mo no: kineki kipias [ih]kó:n se: *compromiso** de yo:ni, ento:s mejó:r pos ompa yowi a, mm. Ompa ya kwi:kah ya ne:n kokoxkeh, mm. Wa:n ekintsi:n mahyá:, we:noh yetokeh pero tein nika:n i:n San Miguel a:mo semi n' a:kah ok. ¿Ke:meh itech kati:n xola:lmeh yetokeh? Ke:meh nika:n Ayotzinapan, yetokeh ok, mm. Ta:ka:n *este** tikelna:miki, *bueno** tikmattok *este** ke:meh kati:n, ton chi:walis kichiwa *pues este** se: siwa:t tein siwa:ita. Se: *matrona**. Mm. Pos ikue:ntah ne:n n', ke:meh neh nietoya ne: kowtah, a:mo, a:mo nika:n nietoya ne: ikue:ntah ya:ya ne:n *matrona** *cada** me:tsti ne:chonitaya, e:soh. Ne:chonitaya, yeh ikue:ntah, sepa *cuando nimoa:livia:ro:ti** a pos neh niwa:la:ya, nika:n xola:lpan, e:soh. Niwa:la:ya, yeh ikue:ntah ne:n ompa yetinemi *hasta** nemi n' pili yeh ikue:ntah, yeh ke taololowa ya ka:mpa se: moalivia:rowa wa:n komo kualka:n pos ki:ste:wa yowi tapa:kati ok *porque antes** tapa:kayah nochi kowtah, e:soh. Ekintsi:n nikilia ka:mpa 'tapa:kayah nochi tahtawehweliw pero *antes** nochi kowtah ok tia:yah, e:mah. Nochi yeh ikue:ntah katka *hasta** ahsi *quince dias**, komo t'taxta:wia pos *más** kahxitia se: me:tsti no: mitstapa:ki:s, e:soh. Yehwa yo:ni yeh ikue:ntah katka ne:n ne:n *matrona** wa:n nehjo:n yehwa ne:n ka:wilia:ya ya mah yeh *te:chcuida:ro**. Ta:ka:n teisá: tikelna:miki ok oso nochi a. Nochi a. Nochi a. Ento:s este xite:chili moto:ka:y. Ke:mah, nochi a. Mm. NiMaria Victoria Juárez. Ka:nachi xiwit tikpia *Sesenta y dos** Wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:w. Sa:n Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos tasohka:matik miak. Pero toni.