*Bueno pues** ta:tah, *este** tiknekiskiah ekintsi:n tehwa:tsi:n ke nika:n towa:n tietok x'te:chtapowi ke:ni:w katka nemi:lis ne: ke:man i:n toxola:l Pos tate:kne:ltihka:n katka *porque** pos tayowaya:n katka n' ay tinemiah yowak timota:wilia:yah ika *candil, parafina** owapach oso okot yehwa yo:n, nia:ya Zacapoaxtla neh, ka:n n'piaya *lámpara**, ka:n piaya *reloj** ampo´:n niki:saya a:mo n'matia toni *horas**, nitane:sia ne: Xalecapan tani, talwiah se: *puente** etok, Xilita. ko..., *las siete** komo ompa nia:to wa:n kakistik a ne:n *pajarito** *pues** Zacapoaxtla nietok *las siete**, a:mo n' mati toni *horas** nie:waya, pos ka:n n'piaya *reloj** Ihwa:k ke:ní:w tokni:wa:n ki:xehekowa:yah *hora**? *solo** To:naltsi:n kahkoitah, pero komo mixtah pos a:mo se: kimati. ¿Wa:n yowak? Pos yowak pos te..., ka:n se: kimati toni *horas** se: ihsa pos ta: de a:mo se: kipia *reloj**, *pollo** kowtsahtsi no: ke:masá: tane:sik a, seki *pollomeh**, ne:, wehka:w *techpasa:roh** n' iwa:n *nohermano** Juan katka ne:, ¡Uta!, te:chkuik kiowit ne: Vazquezko, *hasta** ne:paka ok pero a:mo semi *fuerte, por[que]** tipanki:sakoh i:n tamaya:n, ne: ka:mpa Emilio Terán tamitanamakak a ne: ¡Híjole! 'na:mikikoh se: *aguacero** pero ika ehekat, *fuerte** i:pa onkaya ya *naylon** ya, timopi:kkeh pero ka:ni wa:n pos eheka wa:n ne: ta:lchi:chi:l ne:paka yo:n [de] temo:lis ¡Ut...,!, tapo:po:tsietiw tahsol ihkó:n a:ohpana:t, nikilia *nohermano** katka ¡Híjole! nikilia a:mo tipano:tih Atekohkomol. Ka:ni tipano:tih nikila wa:n x'kita i:n *fuerte** kiowit Ta:lchi:chi:l para nika:mpa ke:meh etok ta:l ihkó:n *puro** a:t panchachakuaka ¡Hijo de pu...!, ne: Texo:chia:t, pos tipano:keh pero wehka mopa:panketstok n' a:t, ihkui:n, yo:n tanika ka:mpa se: panowa pero tsitsikuika n' a:t ne:n tein powetstok ne: wa:n tiehkokeh ya A:tekohkomol, ka:ni xipano, *hasta** ne:paka yetoya *kowpuerta, tranca** kilwiah *hasta** ompa n' tantok n' a:t, wa:lahtoya. Yo:n temeh ne: wehwei, nio:n se: tet a:mo ne:si, *puro** a:t pero chi:chi:ltik n' a:t, sokit, sepa tiki:ste:wkeh wa:n niman tikwa:lkuiah *burro**, ne:n *burro** nikpiaya yo:n ne: Lópezko tipankalakkeh wa:n ompa sah n'tama:tomilih n' tapial wa:n iwki ilpitok kowit tika:wte:wkeh, ka:n, ka:n niktomak wa:n ne: kwi:kakeh ya *burro** wa:n, wa:n ne:n ehekat *ay dios**, ne:chkui:lih *nosombrero** ne: kitetekuinohtiw yeh, *ave maria purísima** ne: tatsi:ntan ya onkak yo:n, kue:tehxiwit kilwiah, ompa ya motsakuili:to *nosombrero**, ne: kitehtelta:lia ehekat ne: xiwihtik wa:n neh nikua:xi:petstse:wi, [pero] ta: *nonaylon** ne:chkua:ke:ntih ehekat, ¡Uta!, nia:paliw pero *parejo** nikuite:w *nosombrero** sepa nimokua:akih wa:n nimoahkokepak ihkó:n para mah yowi *nonaylon** ne: wa:n tiahsikeh ya ne: ka:mpa Nacho, *don** Na:cho, ompa yetoya, Nacho López kaka *ay** don Nacho timitskuehmolo:koh nikilia [pero], 'te:chmakas *posada**, ke:mah kihtowa [wa:n] kipiaya o:me kali, ke:mah kihtowa wa:n a:mo sayoh tehwa:n nikilia, *burro** no:. A:, x'ki:xtili ipehpech, ampó:n x'kilpi kalte:noh kihtowa mah takua, ixta:wat pero tehwa:n pos ne:..., neli pehpech nikta:li:to ne: kalihtik niman nikitak, nika:n sa:liwtok seki wapal wa:n ne:wi:n seki *cintas**, mm wa:n seki kale:walmeh, neh niman nikitak ke ka:ni nikochis itech yo:n *vigas, ave maria**, n' tatampa pehpech ne:n *burrito**, yo:n *coco** kilwiah, yehwa timopechtihkeh wa:n toa:ya:w yehwa *naylon**, mm. ¡ay dios! wa:n katka *llena** yo:n, panoka ya, pano:ka ya *llena** yo:n tak ke:meh yahkoyowa:n panowa, toni *horas** tihsakah, taki:sak a, metsto:natok, kihtowa nokni:w katka, tiowih tikitatih n' a:t, xa: kuali tipano:skeh. Kaxa:n ya, kaxa:n ya, pero ka:no *cabró:n** x'pano wa:n yowak, pero ta: *siempre** pexo:ntok ok, ka:n wel se: pano:s, mm, ki..., kite:ntekkeh se: kuowit yo:n yalwa tio:tak wa:n ompa pano:lo:k seki:n pero tehwa:n a:mo tipano:keh *porque** t'mawilihkeh ne:n *nocuñado** Aguilar ina:nahtsi:n katka *ya mero** kwi:ka n' a:t ne: itech *rama** pilkatiah ihkó:n wa:n ne: ka:mpa pantaksato metstapetskoh *Hijo de pu...,** pero *ya mero* kwi:ka kwi:kilih *imorral** wa:n seki tsoyo..., seki metstsonkilit *o**, kiektihka ya kit wa:n ompa yetoya taxkal pos yo:n *morral** kwi:kak n' ika nochi n' yo:n kilit tayektil wa:n, wa:n taxkaltsi:n x'mati ka:ni yo:n ma:wilo:to, mm. Pero miak *techpasa:roh**, sepa *te:chpasa:roh** nimoxola:w ne:, we:i a i:pa n' a:t nipano:tok ihkui:n wa:n nipantaksako ihkó:n wa:n nimoxola:w, pos sokioh n' a:t, mm, niwetsik ihkó:n n'wa:lkechma:ma seki xiwit yahki *nosombrero** wa:n *mientras** ke nimoketsak wa:n nikuik *bolsa** *nosombrero** i:pa kipankalaki:to ya ne:wí:n wa:n ompa mo..., moilo:chti:to tepitsi:n, mopilohka ika yo:n ohtat ima:y, ento:s ne: nikuiti, nipantaksato ya ne: *hasta** nika:n ne:chtamilih n' a:t yo:n *hora** nikuiti, yo:n *hora** 'kuite:w, yahki, pawetsik, nikpanitstok, ihkó:n *hasta** ke:meh nika:n *hasta** ne: ahko, ompa ke:mah *vuelta** ya ihkó:n, yahki wa:n niman kuali *sombrero** iwa:n *forro**, ihwa:k niko:wka *forro** tak e:yi me:tsti, yankuik *forro** yahki, kwi:kak n' a:t ke:mah ihki a sah niwa:lah, mahyá: se: tamachtihkeh, ne: Miguel Aguilarko niehkok, nikilia xa: se: *mosombrerohsol**, kihtowa, ka:n teh *nosombrerohsol**, kihtowa, ka:n tei kihtowa. Pero yo:n Luistsi:n i:pa we:we:itsi:n ya, kuiti popá:n nikilia *nosombrero**, mah mitsmakaka:n, mm, pos kikuiko tein yonkuik *sombrero**, ta: pos yo:n itech *quince de septiembre**, i:pa nikowak a, kiko:wka ya Luis *nosombrero**, iwki *bolsahaktok**. Pero nosombrerohsol katka nikmakak *negrotihkeh** mah kihil..., ki..., kihto:ti:ti, pos a:mo teh *sombrerohsol**. Yehwa yankuik kui:kak wa:n yehwa ya nimokua:akih wa:n taki:sak pos, taki:sak a pero pos, nikua:xi:petsiowi, a:mo no:, pos nimokua:ta:lilih ya *nosombrero** wa:n niwa:lah, mm, ento:s yehwa ya nikuik a n..., noyonkuiksombrero wa:n se: tein nikpia ya, no: tein no:, no: mahyá: ne: ay nikitki, mm, kuali *sombrero** yahki iwa:n *forro**, ay *dios**, pos yehwa ya yankuik *sombrero** nikuik *antes de fiesta**, nikui:katinemi noyankuiksombreroh ya pero n'ma:ki:sak a:mo ke:man nikihto:s semi ne:chta:nil n' a:t, pero miakpa wa:n ne: Tahchikteko moneki mah se: wa:le:wa imani:n para ne: *la una, las dos, porque** n' a:t we:ia. A:man, a:mo akah a:koni te:chwa:ntis *cena**, ta: yo:n ihwa:k, te:chwa:ntik *cena pobre** Nacho katka, mm, tistoya na:nahtsi:n kihtowa xi..., *xicena:ro:kih** kihtowa, *cena:ro:kih wa:n m..., yo:n ti..., tikalakitoh *casi** yo:n 'tapehpechki:xtihkeh wa:n ompa ne: tietoyah, te:chno:tsak, ¡'xitai:kih kahfé:n!, mm, 'tai:keh kahfe:n, ompa ne: timonohno:tstokeh wa:n no: yeh ne: ta:tah Nacho, no: tata:lwihtoyah i:n Pa:wa:pan, ka:mpa, ka:mpa ne:n Bonifaciones, ompa tato:kkah wa:n no: kikuik kiowit wa:n no: 'kahkoi:xkepilih ne:n *ninaylon**, i..., se: we:i koto:n kipiaya aktiah pero toni, yo:n *sarape**, ne: kipilohtok pero ta: ye:k a:paltik a ne:, ye:kihxi:katok ne:n, pos a:pachiw. Ta: no: nie:ka:yoh kihtowa, ne: tikote:noh taxo:tatok, ompa ihkak, moi:ka:nkepak, mowa:tsa, mm wa:n kihtowa nikilia, okyowa tia:skeh, *a ver** toni *horas** a:, *cuando** tsahstsis *nopollo** kihtowa, *nopollo** tsahtsi kihtowa ta:lne:si, mm yo:n tiwa:lahkah tikitakoh n' a:t sepa timote:katoh, timonohno:tstoyah, *después** tikochkeh, yehwa ya *pollo** te:chihxitih, ta:lne:sik a, tsahtsik a *pollo**, nikilia *difunto** Juan tiowih ya nikilia ta:lne:sik a, tsahtsik a ne: Nacho *ipollo**, mm. Tiwa:le:wkeh nikilia Nacho, nikilia timitsahsikih, we:noh, we:noh, kihtowa tikuiki:wih *toburro**, pos neli, pos ti..., tiahkeh, iwki we:i n' a:t pero pos kuali tipano:keh ya. Mm wa:n yo:n kowit kite:ntekkeh, i:pa pano:lok a, kima:xi:nkeh ya, tipano:keh ya itech kowit pero de tiwa:lah..., de tiahkeh sepa i:pa kima:tehtekkeh ya *porque* Amado katka yeh *icaballo** kwa:l..., kiwa:lka:wte:w ne:, ompa ne: Ta:lchi:chi:l *loma**, mm i:pa kipehpechtihka ya para kitama:malti:ti pero pos iwki pehpecheh kwalka:wte:w, kipantsakuak sah wa:n ompa kwa:lka:wte:w, ompa kochik yo:n okyowatika yahki para kui..., 'kuito ya tama:mal. Ento:s kima:tehtektiki:s kowit para pano:s tapial ika *carga**, mm, neh teltahyowih nehwa, n' 'teltahyowihkeh semi, mm, A:man pos no: 'tahyowiah pero a:mo semi sanke:n ok, nika:n *carretera**, ka:mpa weli te:chahsi tepos te:chahokui, a:mo, ti..., a:mo semi tisiowih ok wa:n no: komo se: kichi:wilia *parada** pero pos moneki taxta:wi:l, komo se: kwi:ka taxta:wi:l pos ihsiwka se: yowi ka:ni se: yowi, pero wehka:w katka, nia:ya ne: Comalteco, nikonkuiah tao:l, owihka:n ohti, a:tawyoh, a:ohpana:t tahtachkua ke se: *costumbre** katka, ke:meh i:n junio, mayo itamia:n *regidormeh** kinino:tsah mah a:ohohti:tih ya *porque** wa:la:ti a *tiempo**, mm. *o** tein *mayo:lmeh**, a:ohohti:tih, a:mo, ta: tein *regidormeh**, wa:le:wayah *hasta** a:tmona:miki tein taeka:ntokeh wa:n tein te:onka, *kitoca:rowa:ya este** a:ohohti:tih de ne: a:tmona:miki wa:le:wati *hasta** ohtimaxal wa:n tein te:onka wa:le:watih Ateno, *hasta, hasta** xola:lpan, mm, wa:n tein te:exka ne:, ne: ka:mpa mona:miki ista:ka:t iwa:n tepanowa:sa:t, ompa wa:lewaatih a:ohohtiah *porque** wi:tsa ya kiowa:t, mm. yehwa yo:n *costumbre** katka wehka:w, mm, pero a:man n' a:mo a:kin ok, para *servidor público** a:mo akah. A:koni a:man to:pi:lehti, mayo:lti, nio:n tio:pan, *solo fiscalmeh** , mm, pero tio:panto:pi:leh a:mo akah, mm. Neh nifiscaltik onkayah tio:panmayo:lmeh, mm, to:pi:lehmeh pero ekintsi:n a:mo a:kin, ki:sah *escueleros** wa:n, wa:n yowih *adelante**, yowih ne: *secundaria, secundaria** ki:sah sepa seko yowih wa:n *después** yowih parahko ya para kowtah a:mo yowih ok, neh komo ni:xtayowak ne: kowtah takowyowati, poliwiti kahfe:n, nochi pahpata nochi ako..., okuilimeh 'kua:skeh ka:n..., a:koni ok kikuiti:w, ka:n a:kah, mm, i:pa nehwa sah nikonkui pahpatatsi:n, mm. Niow Tahchikteko nikua:lkui pahpata, nika:n Atekohkomol, *igual**, mm *cuando** a:mo teh pahpata wa:n etok kowtsi:n pos ke:ski kowtsi:n 'kwa:lkui, mm, a:mo wel iwki niwi:tsa *porque** pos, pos te:..., se: kihtowa tak se: momatik a se: tama:ma, mm timomatkeh ya neh wehka:w ya, wehka:w ya ne:n nitama:mah o:me, o:me *viaje** nimatito Zacapoaxtla, o:me *viaje** niahka itech *año treinta** nikpiaya *once años**, se: wahkaltsi:n ihkui:ntsi:n, pahpatapiña ne:chilia no:pá:n katka, timatisneki kihtowa pero t'wi:kas tama:mal, we:noh, we:noh, pos niahka, mm, wa:n itech *tiempo** abríl**, mm, we:i to:nal, tsiktsi:n yowal, tane:sik a tie:wkeh. Xocoyolo tipano:toh i:pa tachi:chi:le:w a, ne: tate:mpan Xocoyolo tate:pan, se: na:nahtsi:n kilia:yah *doña** Viviana, ne: ki..., ompa titayah kahfe:n, ompa tai..., tiahsikeh "*doña** Viviana" kilia no:pá:n katka wa:n ta:tah Gabriel Lobato katka "ti..., tikele:wiah kahfe:n", "pos etokka" kihtowa, "nika:n etok" "ka:nachi *taza**". Ne pos ti..., yeh Gabriel Lobato iwa:n Antonio Lobato katka, o:me:n wa:n tehwa:n tie:yi:n José Juan katka wa:n neh, ma:kui:l *taza** wa:n titai:tokeh kahfe:n wa:n ihkó:n, ihkó:n wehka ne: *hasta** ke:meh ne: ista:ka:t *más** *ave maria purísima** ne:stok *torre** wa:n *torre** kipia *cruz** we:i ne: Xalacapan tomaktik kolo:tsi:n, kihtowa Gabriel Lobato katka, neh n'tai:tok kahfe:n "Miguel" kihtowa "tikit..., tikitstok ne: *torre**" kihtowa "ne: ne:stok", nikilia "ke:mah", "nepa" kihtowa "Xalecapan, ompa tipano:ti:wih" kihtowa "wa:n de ompa" kihtowa "se: *hora** ok para tiahsiskeh Zacapoaxtla" i:pa a:mo 'na:nkilih pos ta: nisiowik a wa:n tiawih wa:n tiawih, tiawih wa:n tiawih, *ave maría purísima**, tiahsikeh, tak *las diez y media**. Ta: yo:n kui:kayah owat yehwa:n wa:n neh pahpatatsi:n, neh niman n'namakak ne: Xocoyolo tate:mpan, pos nochi ma:nehnemiah tokni:wa:n, wa:ltama:mah *hasta** ne: take:s tikina:mikkeh *hasta** sa moma:talowah tokni:wa:n, kwa:lma:mah xokoyo:lin, ta:lkamoh, tanamakakih Cuesalan, xochitepekkah, Taihtikkah, Xalekapane:kos ika *burritos**, mm, mm, *¡ay dios!**. Yehwa yo:n *tiempo** nikelna:miki neh, i:n niayow ne:, nia:ya ne: Cuautapehual i:n Equimita ne:paka, yo:n kalaki *carretera** ata yo:n, ka:mpa yo:n *vuelta**, ihkó:n ompa niow nipantachia *infiernillo**, Taihtik, ¡uta! nimolia ne:pa nipanowa:ya yowak yo:n *infiernillo** tepe:t, wehkapantik, yetok se:, etok ma:n..., ompa wa:l..., ompa wa:lpanihkak kihtowah padre Jesús se: kahkoita i:n *infiernillo** se: temowa, ihkó:n se: kitstiw yo:n yo:n totio:tsi:n, kihtowah ompa yetok padre Jesús wa:n ne: pue:ntehtsontah ihkó:n, yetok temeh, no: ompa ihkak se: kolo:tsi:n, ompa kixo:taltiliah *veladora** para ne: padre Jesús, mm. Pero wa:n yo:n tiahkah domingo, miércoles sepa tiahkeh, nias..., tiahsikeh Zacapoaxtla yo:n domingo, a:mo onkak *gente**, onkaya *gente** pero a:mo semi, pero miércoles tiahsikeh *señor** ¡ay dios!, pero *arrieros** pero *manada** de tapialmeh tama:mah, mm ne: Mungiako n' ahsiah, pero n' tapialmeh miak, nochi tapialmeh tama:ma:yah wa:n ne:n *gente** pero miak ne: *plaza** tiahkeh ya ta..., tananalkatok tanamakanih telsenka ya, mm wa:n yo:n domingo tiahkah a:mo, ne: ihwa:k yetoya *galera** ka:mpa a:man, ka:mpa a:man n' kichihchi:wah tapalo:l ompa katka se: *galera, láminahkal**, ta:lnextah ta:lpan ompa 'tanamakatoh wa:n pos ki..., yo:n tiihsiwkeh sah ta: pos '.tanamakakeh niman, sayoh 'takua:toh wa:n sepa tiwa:le:wkeh n' wehka, pos x'ki:xeheko, ne: kalak to:nal pos i:pa tiehkokeh ya, mm. Pero komo tsiktsi:n to:nal *porque** se: *tiempo pasa:roh**, se: xaltipankat kilwia:yah José Antonio Nieto katka, *parientes** de Ernesto González Nieto, *itioh** katka *porque** Vicente González katka ina:nahtsi:n de Nietos, José Antonio Nieto ikni:w katka siwa:tsi:n, mm wa:n we:i ta:kat wehkapantik, wehkapantik ta:kat wa:n yahki itech, ke:meh i:n *antes de todos santos**, tsiktsi:n to:nal kowato se: metat wa:n wa:le:w Zacapoaxtla n' e:yi *hora** wa:n metswe:weyak pos ne:nke:n kua:lkuik imet. Tapoya:w ekok a ne: *puente** wa:n ne: *puente** etok se: *banco**, pata:wak ke:meh i:n, xa: ke:meh nika:n de pata:wak, se: *tablón** okokowit, ompa mose:wiah tokni:wa:n wa:n ta:wa:nanih ompa mose:wiah, we:noh, ompa ehkok wa:n kita:lih imet itech yo:n *tablón** wa:n tano:tsak, ipa tapoya:w a, "¿Tikpia refi:noh?", kilia "ke:mah", "ne:chmaka o:me *centavo**", se: *vaso** kimakak, kipexo:ntilih, o:me *centavo**, mm, tai:k, se: *jalón** wa:n kilia ta:kat, "ka:n tiow, tiow Zacapoaxtla", a:mo kilia *de ompa niwi:tsa "wa:n ka:ni tiow, Cuesalan" kilia "a:mo" kilia "Cuesalan nipano:ti". "Neh a:mo Cuesalan ninemi, neh wehka ninemi" "*hasta** ka:ni?" "[kilia] Xaltipan" "a:it ka:ni". "¿Ka:nachi *hora** de Cuesalan para xaltipan?", "*pues** de X..., de Cuetzalan" kilia "para Xaltipan na:wi *hora**, *según ke:meh se: kitila:nas ohti, pero na:wi *hora n'mattok kilia, na:wi *hora** de ohti" "a:it ka:ni a" kilia "pero s..., *mejor** a:mo xiow", yo:n katka miércoles "okyowa" kilia "pano:ti, pano:tih taihtikka ika *burritos**, xo:chitepe:kkah, xa:lekapanekos, tanamakanih Cuesalan iniwa:n tia:s wa:n a:mo ne:paka, ne:paka mitstsakuili:tih n' tachtekinih" kilia "nemih yowak" "a:mo" kilia "ka:n, ka:n teh n'wi:ka tomi:n" "pos a:mo t'wi:ka tomi:n *por eso mitsjode:ro:skeh**, yo:n momet tik..., tikpia" kilia, "a:it ka:ni kilia ne:n *servi:ro:s**" kilia "a:mo" kilia wa:n pos kike:swihtok *machete de cinta**, mm, ka:n teh molwih ohpa tai:k *itraguito** mm, kilia "*hay hermano**" kilia "*mejor** a:mo xiow, mitspialia *cuenta** xikochi nika:n wa:n okyowa tiki:sas kualka:n iwa:n ne:n tanamakanih, *las cinco** pewa panowah wa:n a:mo ne:pa 'tane:sis" kilia "*o bien** tikokoxkeh *o bien** timike:t, nio:n momatis a:koni mitsma:k. *¡Híjole!, mejor** ximoka:wa" kilwia, "xikochi nika:n *tranquilo**" kilia "wa:n tia:s iniwa:n tokni:wa:n tein tanamakatih Cuesalan" kilia, "a:mo kilia "neh nia:ti, ka:n teh n'wi:ka tomi:n" kilia "ta: pos, *por eso** nimitsilia ke *mitsjodero:tih porque** ne: tachtekinih kinekih tomi:n, yo:n momet mitskui:li:tih" "a:mo" kilia "neh niow" tamitai:k nirefi:noh pos *kia:nticipa:roh** ke kitachteki:..., kitsakuili:skeh tachtekinih, *kia:nticipa:roh**, kinehmachtih, mm, mm, "neh niow *hermano**" "*¡ay hermano!" kilia "mah dios mitspale:wi, neh nimitsilwia:ya" kilia "nika:n xi..., ximose:wi wa:n tia:s okyowa. Mm, ke:mah, kima:mah metat wa:n wa:le:w, "*¡ay hermanito!** mah dios mitspale:wi" kilia, "a:mo teh tikaki" kilia "a:mo, a:mo, neh niow" pano:k *puente**, wi:tsa para nika:mpa, ne: o:me a:ko *vereda** taneki:sa para ne:pakatsi:n kinahsiko ya, e:yi:n ohtipan etokeh, mm, wi:tsa, wi:tsa, ka:n teh molwia, ta: wi:tsa, ta: pos kimattoka ke kitsakuili:tih ki..., kinehmachtihkeh, mm. "¿Toni tikwi:ka?" "ka:n teyi" kilia, "ne:n metat kilia i:n n'ma:mahtok" wa:n kitsikui:nkawihkeh, k'kui:lihkeh metat wa:n ne: xiwihtik kikalaki:toh kitsohtsompachowah, kitsohtsompachowah. *Cuando** kikopi:n *machete** wa:n kitatsi:nili:to nika:n se: wa:n se: no:, ompa itskuinihkatiahkeh wa:n se: ne: ihkak ohti, yeh *pistola* ma:ktiwi:ts pero tak ya teh kipia, k'kechilihtiwi:ts pero pos yeh ma:ktok *machete** ta: ki..., kiti:tanilih se:, kima:k itech ima:i, koto:ntiki:s. "¡*Ay manito, ya me chingastes**!" *Qué manito, ni qué la chingada, te falta todavia**" wa:n ki:ste:w kahoketstiw n' ima:y wa:n ima:y ompa wetsik iwa:n *pistola** wa:n *pistola** kikuik, ne: kitamo:t wa:n *¡Utale!** wa:n kitokak wa:n kitsahtsilihtiw ke mah mochia *porque** kipolowa ok, aya:mo yehwa wa:n ke:meh yeh inentah, ¡Uta! pos yahki, *has..., bueno**, kitila:nako metat wa:n mowita:tsowilih, wa:le:w pero ta: mekapal nochi esyowak wa:n metat, mm. Panok xola:lpan yowak *porque** nika:n we:iixta:wakua:pan wa:la:ya, sepa tsahtsik pio, *pollo** tsahtsik, tak *las once** toni *horas**, mm. Ne: xola:lpan pano:k yowak, ahsik xa:ltipan, tak ke:meh *las cuatro**. Pa:to takakalatsa ya, ihsak na:nahstsi:n, ta: pos i..., itech imet ihkó:n tosta:stoya, ompa seyetoya:nkochik, kichi:xtoya wa:n kita:lihtok metat i:xko se: *bola** tixtsi:n. A. "¿Tiehkok a?", "ke:mah" kilia "niehkok a". Eh, ne: kaltapo:to, kimili:nth *candíl**, ne: 'ketsak me:sahpan wa:n 'kaltapo:to, ne: kita:lih metat, mm. "Ni..., nie:kmaya:na" kilia "ox tikpia taxkal" kilia "ke:mah, pero ne: nikpia tixti para nikta:li:ti. "¿Wa:n kahfe:n?", "kahfe:n" kilia "i:n tikote:noh ihkak, mm. Pero sese:k" kilia, kilia "sese:k" kilia. "Eh, panketsa" kilia "x'tatatili wa:n n'tai:s" wa:n mote:kato wa:n sosolka ya, kochik niman, mm. Wa:n molo:n ya kahfe:n. *Bueno** kawa:n ya kahfe:n wa:n "¿Ton tapalo:l tikpia?" kilia "mante:kachi:l. We:no, we:no, ¡X'kawa:nti kahfe:n, nitai:s wa:n pos kawa:n ya kahfe:n *siempre** kino:tsak, kilia "¡xik..., xitaya kahfe:n!" kilia "kawa:n ya", me:wak wa:n tai:k wa:n kalanki:ska wa:n sepa mote:kato. ¡U!, kochtiah. "¡X'ta:li taxkal!" kilia wa:n ne: tine:chno:tsas. 'Ta:lih taxkal, kitamita:lih, yeh ye:kkuali kochi, sosolka wa:n kitamita:lih taxkal, ka:n we:i tixtsi:n wa:n yeh kochi, pero ke:meh maya:na, kit molwia *siempre** kit molia na:nahtsi:n *siempre** nikno:tsati, mah me:wa, mah takua *porque** maya:na. Kino:tsak. Me:wak, yahki momahteki:to, pe:wak tamahse:wa, kuali tamahse:wak wa:n tepitsi:n mose:wih wa:n sepa mote:k, ta: pos kualka:n ok, kochik wa:n yeh na:nahtsi:n no: mote:kato pos ta: yetoya:nkochik a i:pa, no: tepisti:n i:xkochik wa:n tsahtsih ya piomeh. Me:wak, me:mak wa:n pe:wak a tama:pa:ka, ne:wi:n *puerta** ompa kali:ka:mpa wa:n nika:n ompa ya ka:mpa kalakih. Mm. Tama:pa:kak, kimi:milo:ti n' a:t wa:n kimolo:ntih kahfe:n wa:n ki..., pe:wak kita:lia n' taxkal, kita:lih taxkal, wa:n yo:n pos a:mo no:, ki..., a:mo kino:tsa, ta: pos siawik, kochtok. Pero pilimeh ihsakeh ma:wiltiah, ka:kalanki:sah wa:n sepa sah kitakeh metat ye:k esioh. "*Mamá, mamá**" kilia "¡Xkitaki i:n metat!, kitaki i:n metat ke:meh iwtok". Wa:le:w a na:nahsti:n, ma:ktiwi:ts itix, moketsako, ki..., "xia:ka:n" kilia " xia:ka:n ne:wí:n, a:mo, nika:n a:mo xim..., a:mo ximotoki:ka:n. I:n a:it toni *kipasa:roh** namo:pa:n, ¡xa:ka:n!" kilia "ne: kalan xima:wilti:tih, i:n te:mowtih" kilia wa:n ne:n ta:tahtsi:n kochtok, yeh *kisegui:rowa** kita:lia taxkal, *por fin** ihsak kala:nki:sak ne:wí:n, me:wak wa:n yahki ne:, *moorina:ro:to** wa:n ompa kalan ihkak n' ko:meh kipia a:t, momatekih wa:n "ne:chwa:nti" kilia "kahfe:n", kimakak wa:n kita:lihtok taxkal pero ta: kim..., mahyá: kimowilih mahyá: komowilih *porque** kitak metat ke:ní:w n' iwtok wa:n "ne:chmaka tapalo:l" kilia "ntakua:ti" kimakak a pero mahyá: kimowilih pero ne: metat ke:ní:w iwtok [torin] *siempre** kitahtanih, "¿Toni *mitspasa:roh tayowak?" "ka:n teyi" kilia "¿Ke:yeh?" "ta: xkitati" kilia "ne: metat ke:meh iwtok, tiowih" kilia "xkitati". Mm. Yahki a siwa:t, ne: kieka:na, no: yahki a, "kita" kilia "momet ke:meh iwtok, ke:yeh a:mo, ke:ní:w a:mo teh *mitspasa:roh**" "A. Ka:n xmowili*" kilwia, "tayowak" kilia "ne:wi:n seki tokni:wa:n" kilia "tima:wiltihkeh. Ma:wiltihkeh kit pos ta: o:me kininkechkoto:n wa:n se: kitokak, kima:tatskoto:n. Mati yo:n ox ahsik icha:n pos ta xki:xeheko, ka:nachi *venas** koto:n, mm, wa:n pos no: timotekih tepitsi:n wa:n ki:sa miak cho:kil wa:n ne: kahoketstiah ihkó:n n' mati yo:n ox xa: mota:li:to *o** xa: i:xtayowato *de tanto** esti, ox mati ka:ni kayo:t, ox taihtikkat, t..., es..., tak..., tak yehwa:n, taihtikkah, mm. Kihtowah ke yehwa:n yo:n kichi:wayah oso xokoyole:ños, mm pero yehwa yo:n te:mowtih, yo:n *pasa:roh**, yo:n nik..., tikmattkeh *porque** ne: Xaltipan nemia no..., noa:weli:toh Isidro Félix wa:n kipiaya se: ilwit, pa:kilis, kinyo:le:w wa:n pos yahka no:má:n katka, yahkah, tehwa:n pos a:mo tiahkeh tehwa:n pos tim..., timomachtiah, mm. Tamik takualis ne:n, [tein] de n' ahsilo:k ne:n te:kompa:lehwa:n pe:wkeh ya pos ta:wa:ntokeh ya ne:n na:nahmeh. Taxiwtata, ta: pos ompa takawa:ni, ne: kalan motahta:li:toh wa:n yo:n Nieto katka ina:nahtsi:n no: ompa te:wa:n wa:n yehwa ya yo:n ompa yo:n kelna:mikkeh, pe:wak kinilwia toni *kipasa:roh** ta:tahtsi:n, Zacapoaxtla yahka wa:n pos motayowaltih, "kilo:chtia:yah ne: Infiernillo", kit, ka:n mati neh ka:ni" kilia kinilwia, ka:n mati ka:ni yo:n Infiernillo wa:n ompa ne: nika:mpa ki..., kilwihkeh ke kitsakuili:skeh n' tachtekinih. Kilo:chtia:yah ompa ne: pue:ntehtsontan pero ka:n, ta: ka:n kimowilih. Tai:k se: *vaso** refi:noh, motahtanih para siowpah wa:n *peor** de ki..., kinehmachtihkeh pos mahyá:, mahyá: ki...., pos mahyá: kuala:nik, molwia pos komo ne:chtsakuiliah, nikwi:ka *machete**, mm wa:n neli pos ta: yo:n tein ompa kinkechtsontek ompa, ompa kinahokkkeh. Tak ompa kinahokkeh pos ompa tane:skeh wa:n se: a:mo xmati ke:níw, ox tane:sik yo:ltok oso ke:ní:w. pos ma:tatskoto:n wa:n miak esti iwa:n tsikui:nik, ka:n nikihto:s motokotsta:lih moma:kechtanki:tskih, mah a:mo ki:sa esti tsikui:nte:w wa:n kahoketstiw, mm, n' a:mo xmati yo:n ox, ox pahtik, ke:ní:w mopahtih *porque** se:, para *doctor** iwa:n se: ya:s, y..., yo:n kitsi:ntoka, kitsi:ntokas, kitsi:ntoka, ke:yeh se: mo..., a:koni te:kokoh. Ke:ní:w yo:n te:ilwih, icha:n kalakito pos ko..., komo ahsik, a:mo xmati ke:ní:w, *porque** miak tikitak..., miak nikitak neh. A:mo wehka tia:skeh, ne: *nocompadre** Fidel ipopá:n katka semi ay kitohtokaya ne:n *nocomadre** katka, Juan Pedro katka ina:nahtsi:n wa:n *tanto y tanto** pos tayo:lahxitih. Wa:n ya:ya yowak ika se: tako:tsi:n kina:ltsohtsopo:ni:ti na:nahtsi:n, nika:wí:n kaltech kochi, kina:ltsohpo:ni:ti wa:n kimattoya ya no: *nocomadre** katka. Ki:sa ya yowak wa:n ta:tah Trino katka pos ihsatoya, kikakik. ke: me:wak n' Carmen, yahki kalan, wehka:wak a wa:n a:mo, a:mo ehko kua:ktsahtsilih ya ne:n ipopá:n ne:n Juan Pedro katka, "Pedro" kilia "tihsatok" "ke:mah" "Carmen" kilia "yahki kalan".t "Pero ke:ní:w yahki kalan" kilwia "wa:n ye:wa ya" kilia. "Toni mach *hasta** ekintsi:n". *¡Uta!** wa:n ompa kalikxike:span pilkik imache:teh Ye..., yekintsi:n ta:takua:ti ne:n, kito:kaytia tein ne: *topatrón** ipa n' ihkak, ekintsi:n kilia ta:takua:ti yehwa ne:n *topatrón** ipa ihkak. Kikopi:na *machete** wa:n ne: kikakik ne:n *difunto**, ki..., kuala:nik a ta:tahtsi:n. Pos ne: Alfonso ikalte:noh, taneki:sak wa:n yeh no: ne: taneki:sako ya. "A:mo xicholo" kilia "Contreras", xine:chchchia," mm. "Xine:chchia" kilia "*porque** tita:kat" kilia "*cabrón" wa:n *carrera** pos ne: we:yoh, pero ta ne: ka:mpa Tito Mora ikalte:noh [po]s pitsa:wak a ohti, a:ohpana:t ne: tahtachkua, pos ompa ke:mah, ta neh ne:chtapowihtoya *difunto** Pancho, ke:meh iwa:n n' tekitia *niarrieroh**, ne:chtapowihtoya ke:ní:w yo:n *pasa:roh.** "¡Uta!" kihtowa "nimolia" kihtowa, nika:n ke:mah ne:ch..., ne:chmagati ne: *porque** wi:tsa *fuerte*, pero *cuando** mokeptiki:s wa:n nika:n kuikeh ta:tahtsi:n, pero ke:..., wa:n ke:meh wopoch katka n' ta:tahtsi:n, nika:n kitatsi:nilih *machete**. Nika:n i:n wa:n se: nika:n, pero i:n ite:sakao:miyo, ompa moka:w *machete**, mm. A:mo, koma:mo ompa, ompa kipehpenayah, mm, komo wetsini tepitsi:n tani, ompa moka:waya, mm, mm. yo:n ki..., ki:tskih nika:n wa:n kitetsi:loh pos kita:lwi:tek wa:n ompa kitsomahpachoh "ay, ihkó:n ke:meh tikohtih" kilia "xitai" ihkui:n kichi:wa wa:n ta:tahtsi:n mokua:te:tekuinowa ihkó:n. Pero pos ne: moi:xpiloh ompa mah, mah, mah tai esti, pos ta: kiohtih wa:n ne:n ta:tahtsi:n ma:ktok *machete**, 'ke:kepak, kito:kili:sneki pero ka:ni wa:n se: *roca manga** aktok wa:n tatampa aktok se: *sarape** sotok nika:n, pos a:mo wel, a:mo wel teh kichi:w wa:n kino:tsa ya Juan Pedro wa:n José Martín wa:n nikaki kihtowa *cabrón** wi:tseh, ¡Uta!. Takokomat..., takokomokatiwi:ts wa:n nimolia kua:lkuih kowit, ne:chsowili:tih kihtowa wa:n nika:n nimoka:wati. Sepa sah ihwa:k nikahka:w, kihtowa nimopiswih ne: wa:n, wa:n niah wa:n no: ta:tahtsi:n kihtowa me:wtiki:s wa:n yahki, mm wa:n Nacho López katka ki..., kinkakik yo:n, ke onkaya yo:n ne:n *mentadas** ne:n motsahtsilihkeh, mm. Ento:s, kalanki:sak, kikuik *atrancador** wa:n kalanki:sak ihkó:n, yo:n Juan Hidalgo katka i..., ikal..., ikaltsi:ntan ihkó:n temo:lis wi:tsa ihkó:n mokamahpachohtiwi:ts, kilia Nacho "tia:koni" kilia "nehwa *compadrito** kilia "ne:chma:keh "tehwa *compadre** Pancho" "nehwa *compadrito**" kilia, "A:koni mitsma:k" "neh Trino Quijano" kilia wa:n kuihwi:kaltia, "ay *compadre** pero ke:yeh ompa ay timoketsa wa:n yowak, toni *horas** ekintsi:n *a ver**. Ke:yeh tiow yowak, ta: *compromiso** kilia pero *compromiso** xkita ekintsi:n. Ne:chka:wati *compadrito**, ne:chka:wati nocha:n, kua:lkuik. Monka:n tasotok ta: pos *delicado** katka, de ke ki:sak a:mo a:kah kitasoli:s ta: *atrancador** ne:wí:n ihkak, ka:mpa 'ketste:w kito:pe:wato *puerta** kalak, kalakkeh, kilia Nacho "*comadrita** niwa:lah". Me:wak a na:nahtsi:n kipil..., "*nocompadre" kilia "nikua:lkuik i:n, kixokolihkeh." "Neli" kilia "ta: tak kele:wia:ya" kilia, "na..., kite:moh kilia ta: a:kin kite:mowa tein kah..., tein kite:mowa kahsih "*a ver i:n, kualtsi:n kochtoya" kilia "wa:n ihsak wa:n me:wak, motehtekaktih wa:n yowi, nikilia ya" kilia "neh, ¿Ka:ni tiow?" ¿Ka:ni tiow?, ta: yowak. Porque ye:k ta:wa:n yo:n jueves, ye:kta:wa:n, ye:kkuali winti ahsik, wa:n de kochik, kochik pero ta: ihsato ya yo:n yowak, me:wak wa:n motehtekaktih "¿Ka:ni tiow?" kilwia, "yowak kilia ekintsi:n ka:ni [naw] tiow", "neh niow" kilia "kino:tsa" kilia "i:n,". Iyo:lo kino:tsa ke mah yowi ne:, kitatsi:ni nika:n n' iyo:lo "kino:tsa" kilia "i:n," iyo:lo kino:tsa ke ya:s, yahki, pero ta: kalakiko ne: yo:n *isarape** pihpilkaya eski ne: ke:meh yo:n titso:miah ihkó:n, wila:ni ne:, iwki pihpilkaya itech ni..., *nibocamanga**, mm. ¡Uchale!, kilia nan..., yehwa *difunto** Pancho, "'no:tsati" kilia "*notio Pablo, kili ke ne:chkokohkeh" kino:tsati Nacho, no:pá:n katka wa:n no:..., no:má:n yahkeh, wa:n pos pe:wa kit kiichtakatapowia no:pá:n, toni ne:n *pasa:roh**, pos no:má:n katka no: me:wak 'kakiti toni yahkeh kitatoh, "tiowih kilia tikitatih Pancho 'kokohkeh", we:noh wa:n kahsitoh ihkatok pero toni ne:n nika:n i:n esti wa:n *ibocamanga** pihpilkak n' esti, ihkó:n we:weyak, pihpilkak nochi *hasta** tani, neli n' ta:takuah tein kihtoh ne: ke ta:takua:ti, mm, *ave purísim**, mm. Ki:xtilihkeh *nibocamanga**, ki:xtilihkeh *ireloj**, katka *las once, once y media**, yowak, mm, ay dios, pano:k yo:n, kinil..., kinilwih, name:chchia, namechchia Nacho, *compadre** Nacho kilia wa:n teh tio Pablo ne:ch..., ne:chka:watih Cuesalan, ne: kualka:n tahtayowaya:n ok tia:skeh, mah a:mo a:kah kita, mah a:mo a:kah, mah a:mo kita *porque** ika pa:kiskeh. Yahkeh wa:n a:pankua:ko n' ahkokalak para Taxitimpan wa:n i:n ka:mpa *campo santo** nika:mpa, *esquina** kalakia se: *vereda**, taneki:saya i:n ka:mpa wa:lkalaki ohti para, para Campo, mm, ompa taneki:saya ohti. Ompaka kikuik ohti iwki kwa:ltohtokakeh, ahsikeh ya ne: Moranteko, tane:sik a, ompa yetok wa:n kichchiah, tane:sik a, tahkah ya ahsik *las ocho**, tatapohkeh ya ne: wa:n kalakih ya takowanih ompa ne:, yo:n tatapohkeh wa:n kalakkeh, kalakkeh ya pero pos ne: kokoxkeh etok wa:n kalanki:skeh sepa tasematik Pancho, kalanki:sak, ne:ne:nentok n', ne:nentok n' na:nahtsi:n, kahkotsahtsilih, kilia "*doctor**" kilia "me:wak, me:wak a" kilia "*doctor**" kilia "ke:mah" "eski nikte:mowa," " ma:lti:ti ok" kilwia, *¡hijo de las...!** wa:n *gente** ahsi ya ne:, takowanih, seki tocha:nkah, ompa ne: kayo:meh, nika:n Cuesalan. Kitakeh ya ne: ke takoko:l ompa yetok, mm, ma:ltih ne:n *doctor** wa:n ne:ne:mi ok ompa ne: ahko, wa:lpantachiak a, "*doctor**" kilwia, pos kiahkotsahtsilih pero ka:n *porque** kitak yetok kokoxkeh mah wa:le:wa, wa:le:w a, ehkok, kahsiko ya, moka:n kilwih kipahti:ti, "*a ver**" kilia "*diligencia**", "¿Ke:ní:w kichihchi:w *agente**, ¿A:koni mitsma:k? ¿Ke:ní:w pe:wak *pleito**?" kilia *por eso** ihkó:n tietok "*a ver**" kilia "n' ne:n n' a:mat kilwia tein kichihchi:w *agente, diligencia** nika:n para nimitspahti:s, koma:mo a:mo nimitspahti:s." ¡Uta!, "wa:n moneki x..., ko...," kilia "ka:n, ka:n teh *agente**," "pero toni ne: ka:n teh *agente** San Miguel" kilia "ke:mah pero" "¿Toni *horas** *mitspasa:roh**, yowak? Pos x'kitati *agente** nika:n" mm, wa:n, wa:n ne:n *agente** ampó:n ne: kilwia pero, kilia "¿Toni *mitspasa:roh**? wa:n pos no: kima:keh, we:noh no: kitahtania ne:n tahkuilo:la:mat, kilia "ka:n tei, ka:n tei" ¡Uchale! "¿Wa:n a:koni mitsma:k? ne: kilwih ya a:koni pos etok teposmekat, kwa:lno:tskeh, yahki ta:tahtsi:n. ahsik ompa ne: kiliah "ke:yeh tikma:k? "Pos nikma:k porque tanto, tanto abuso** iwa:n nosiwa:mon, pos no: kino:tskeh siwa:montikeh mah yowi, mm wa:n para mochi:wak ok n' *careo** ompa ne:, mm wa:n ento:s *agente** kichihchi:w a n' a:mat para yahki a para kipahtihkeh wa:n niman a:mo kinekia mah a:kah kita, mah tane:si wa:n mah kipahti a *doctor**, pero ka:ni *doctor** a:mo, yeh kitsi:ntoka n' *diligencia**, ne: ke:ní:w mochi:w tahkuilo:la:mat, a:koni, toni *horas** katka kima:keh, "koma:mo" kilia "a:mo nimitspahti:s, xkitati *agente** komohkó:n a:mo, a:mo teh a:mat tikwa:lkuik," sepa *agente** moka:n, ta: pos no:, no: kitsi:ntoka ok a:koni, a:koni ne: kima:k kwa:lno:tskeh ika teposmekat wa:n sa:te:pan no: kino:tskeh ya siwa:t, yahki wa:n pos, ¡Hijole! pos moka:wato, kipahtihkeh, yo:n pan..., pan..., yo:n *pasa:roh** ikalakia:n dieciembre, mm *dia once, once de diciembre** yahki a, kika:wkeh ya, ka:mpi:ktok nika:n i:n wa:n nika:n, mm, i:n totawa:n kin..., kinte:ntekiliaya pero ompa moka:w tepo:s, a:mo, a:mo, a:mo kite:xi:n ne:n tantimeh. Wehka:w ya, mm, ka:n kuali nen na:nahmeh ne, *porque delicado,** mm. Wa:n ya:ya yowak, ya:ya yowak, *lo más** ya:ya *hasta** Delfino katka no: te:chilwia:ya "nikilwia:ya neh" kihtowa, "¿Ke:yeh yowak tiow nika:n tiki:sa? wa:n pe:wa tawahwiah itskuimeh i:n ahkokopa, ¿Ompaka tiow?, ta: tietok i:n nika:n". "Mm, ke:mah" kilia "pero pos ta: tikmattok a" kilwia "tikmattok a ke:yeh, pero a:mo kualtia kilwia:ya, a:mo kualtia *porque** yowak *que tal** mah mitsma:ka:n". "Mm, a:koni ne:chmagas". Wa:n tein kilwih [mo]chi:wik, iwki *pasa:roh**, mm. Yehwa yo:ni neh nikmattok yo:n nikitak wa:n nik..., pos, nimolia mah dios te:chpale:wi *porque** *para** se: *familia** semi ki..., mo..., yehwa yo:n wa:n tak no: ta:kat tel..., telyo:lchika:wak katka oso ke:ní:w se: kihto:s. Ke:yeh ya:ya yowak, mm, ya:ya yowak, mm, wa:n no: kilia:ya *cantinero** ke "*cuando** tiki:sa nika:n tiow" kilia i:n ahkokopa pe:wa tawahwiah itskuimeh wa:n pos tietok i:n nika:n" "a: tikmattok a" kilia "*compromiso**" kilia, mm. we:noh pero kixokolihkeh, pahtik, yo:n diciembre, enero, febrero, Candelaria titato:kkeh ne: Ostokapan, yo:n ke:meh *las once** ki:xtih se: teposkakawat ihkó:n kipia seki *pastillas**, ki:xtih *pastilla** wa:n mokantamo:t wa:n kitoloh ika a:tsi:n, "i:n" kihtowa "ne:chilwih kihtowa *doctor** tein ki:sak esti mah *repone:ro**" kihtowa "tein, tein ki:sak," "¡Uta!" kihtowa, "pero aya:mo xo:ta" kihtowa, yo:n kihto:sneki ke a:ya:mo yo:lo se:wi wa:n tato:kaya ne:, ne: Tecolapan ka:mpa m' Morenoko tate:noh ki..., kiko:wka n' ta:l wa:n ompa tato:kaya wa:n yeh i:pa tato:kka ya, taepko:to, tachiato, tachiato ke:ní:w etok, ox kuali taepko:s a, mm wa:n kita ne: Tecolapan tani ka:mpa n', ka:mpa ontami *pavimento** n' *carretera** ompa ki:saya ohti, ka:mpa wa:lki:saya Miguel Borda katka wa:n ompa kimpiaya kua:kuehmeh yehwa:n ne:n, ne:n Juan Pedro, ento:s kinkuitiki:skeh kua:kuemeh wa:n kiniwi:kah ne: tani, ne: Kuitaxkolaco wa:n, wa:n yeh ne:nentok ne: mi:lah, wa:le:w, wa:le:w. Wa:n i:n ka:mpa kalaki ohti de n' Tescateko, ompa kin..., kinamikiko, na:lki:sako wa:n wi:tsa ompa ki..., ompa yowih, "Pedro" kilwia "a:mo nikualtiak iwa:n mo:pá:n pero ekintsi:n tikitatih *a ver** a:koni kualtiati" wa:n Carmen tatohtoka, Rafael Domínguez katka kipe:wa se: kua:koweh wa:n Pedro no: kipe:wa se:, "Carmen" kilia "¿Ka:ni tiow?" "niow kowtah", *que** kowtah, "tiowih ne:pa wa:n kima:ki:tskih wa:n ¡Uta!, kikui:lih, kikui:lih, kikui:lih wa:n Tescateco teswakowtah ompa, ompa 'kalaki:to, ompa ne: wa:n tio:tak kika:wato ne: Agustín Márquezko, *kidestinaro:to**, pos ka:wa:lok a n' *difunto** Juan Pedro, pano:k to:nalmeh, sepa kisiwahtanihkeh seko, ne: Julián Arroyo katka, isiwa:pil ne:n José Guerra imomá:n katka. Chepa Arroyo kilwia:yah, mm, ompa de yonkuik kisiwahtanihkeh, kina:nkilihkeh *cada** chikue:yi yowi kowtah n' Juan Pedro kuiti kowit ne:, ne: Tixapan wa:n kua:lka:wtiki:sa tio:tak wa:n wi:tsa ya, ta: pos isiwahtanko wa:n se: *dia domingo**, kinemilih ki..., yahki a, pero ne: Ayoapan, ka:mpa yo:n *laguna** we:i etok nohma *laguna**, nehjó:n, nochi kowtah tanikokopa, teswakowyoh, kowtah, ompa mokalaki:to wa:n kimpiayah o:me kawa:yomeh, mm, ne:n panki:skeh yo:n kawa:yohmeh, kwi:kakeh, xokot kinima:maltihkeh ika kowwahkal para Cuesalan kinamakakoh, yehwa ya Emilio Arroyo katka wa:n Jesús Arroyo. Yon Miguel Arroyo yeh i:pa yetoya ne: *lado** ya, Tenampulco, mm, i:pa ompa yahki a, yehwa Chucho wa:n, wa:n Emilio Arroyo wa:n sate:pan ke:mah pano:keh ya yehwa ya na:nahtsi:n wa:n ta:tahtsi:n no: yowih Cuesalan kintohtokah ne:n pi:pil, *bueno** kit molwia wa:n, wa:n *cabrón** nosiwahtan, ¿A:koni iwa:n moka:w? kinionitstok, poliwikoh i:n *hasta** i:n Ta:ltsi:ntan ya ka:mpa Mariano Ortíz ita:lpan, poliwikoh ya, entó:s ki:sak a, niow kihtoh ne: ka..., niow nipano:ti ¿A:koni iwa:n moka:w nosi..., ne:n nosi..., inisiwa:pil?, inise:lti yahkeh Cuetsalan. Ahsik tatsaktok, monká:n tano:tsak ta: kitope:wato *puerta** wa:n ke:meh taihtitsaktok ihkó:n wa:n nika:n yetok a *espacio** ne:n *puerta** ne: para ne:, mm. Kitope:wato *puerta** wa:n yahki ne: na:ltachiato ya, kahsito Santos Guerra katka iwa:n takuahtok wa:n niman isiwahtan, pos a:mo kinino:tsak yeh yahki ne: Tixapan 'kuito kowit wa:n, wa:n wa:lah, wa:lpanki:sak wa:n yehwa:n ta:tahmeh yahkeh Cuetsalan. Ki:sako ya imomá:n, ne:n ipopá:n katka moká:w ne: Elvirako, mm, ompa, ompa moka:wako, ompa moka:wato, pe:wak ompa ta:wa:na wa:n ki:sato ne:n imomá:n katka wa:n yetok Pedro wa:n, wa:n i:n kowit kilia, ka:n t'wa:lka:wtiki:s ne:pa, mm, a:mo kina:nkilih. Kuala:ni, "ton[i] *mitspasa:roh**," "pos i:n kowit" kilia "ne:pa t'wa:lka:wtiki:saskia". kilia "ka:n niwa:lpano:k", "pero ¿Ke:yeh?" "ke i:n kuala:niti mo:pá:n, in kowit" kilia "¡x'kahchi:wa!" "*porque** kalakiki:w mo:pá:n wa:n kitas, ye:k kuala:nis." Neli kahchi:wkeh yo:n kowit "wa:n a:mo xieto nika:n" kilia "xiow ne:, ne: ixta:wat" kilia "Tate:mpan," kampa a:man Rómulo ikahfe:ntah, "ompa xiow, tiwi:tsa *hasta** tio:tak," neli ompa yahki wa:n Trino ehkok pos wintitok, wintitiwi:ts, mote:k kochik wa:n ehkok A Pedro, takuah wa:n ipopá:n yeh kochtok, ke:mah mote:kato ya na:nahtsi:n wa:n no: mote:kato ya Pedro katka wa:n ki..., yo:n kualka:n kilwihkeh ya ta:tahtsi:n, kilwihkeh ya toni *pasa:roh** pos yahki kitato Julián Arroyo ke toni n', toni *pasa:roh** wa:n no: eliwis *loco** katka ta:tahtsi:n de a tiroh kikalantokak isiwa:pil mah kui:ka ne:n Santos Guerra pos yeh iwa:n mota:lih ya wa:n, wa:n, wa:n yeh nemih ya ne:, ke:mah *nocompadre** ne:n, ne:n Chon wa:n Antonio. nenkeh wa:n a:mo 'mati ox i:pa o:me:n sah, pero yeh, yeh iwa:n, iwa:n *kisegui:roh** ya wa:n yeh ne:n Pedro katka pos iwki moka:w wa:n ne: siwa:t yeh pos yeh etok ne:, ne: koyo:ko. wa:n pe:wak a:mo kitati ok n' *difunto** Pancho, kika:wa ya wa:n Miguel Gutiérrez katka yowi Cuesalan kino:tsak Agustín Márquez katka, kilia *caray, compadre** Miguel ¿Toni pasa:roh**? "Mosiwa:pil ampó:n 'kawako" kilia "ne:n Contreras," "a:, ampó:n mah yeto," "mm, neh a:mo wel niktsakuilia" kilia "pos n' pa:kilis" kilia "de yehwa, ipa:kilis, ke a:mo wel yetos iwa:n ta:kat, ampó:n mah yeto," "a:mo, a:mo *compadre**" kilia "mokone:w" kilia "xiktasohta, xikuiki, xikui:ka" kilia "mokalihtik," kilia "pero nikilwi:ti" kilia "*mocomadre**, komo kihto:s tikuiki:wih, tikuiki:wih wa:n koma:mo ne: ampó:n mah yeto, mm." *Por fin, siempre** ki..., tak kikne:lihkeh ininkone:w ki..., pos kikuil..., kikuikoh ya ampó:n ka:mpa yetoya wa:n pano:k *tiempo**, pe:wak a ne:n mo..., ne:n Pancho katka kanah yeh, kon..., konitaya. Konitaya ompa ne: Tatampa, konitaya *porque** pos *compromiso** wa:n i:pa takoko:l a, ne: tikowkuitoh Juan Sierrako, ne: Atekohkomol tikuitoh *tablones** para *cintas** wa:n tiehkokeh n' titakuat..., titakua:tonkeh wa:n, wa:n *en vez** de tai:s kahfe:n no:, takua:s, mm, yahki, yahki wa:n pos neh iwa:n niahka ne:n tikowkuitoh neh [re] ne:chwa:ntikeh kahfe:n, titakuahkeh wa:n kua:kuehmeh ompa ne: etokeh, entó:s ne: niah nik..., n'ka:wato *yugo** ompa ne: tio:pante:noh wa:n ne:chilia n' *difunta** "¿Pancho?" "ka:n, ka:n n'mati" nikilia "ta: pos titakua..., titakua:tonkeh wa:n a:mo n'mati ox ka:ni yahki" mm, pe:wak kwihwi:kaltia, "a: pos yo:n yahki ne: kitato" kihtowa "ne:n *iamiga** xa: ompa ya ki:xtayowalti:skeh aya:mo, aya:mo iyo:lo se:wi de ke 'kantipanraya:rohkeh" wa:n kua:kuehmeh ne:pa yetokeh, kihtowa "pos xkinka:wati" kihtowa "nankikuitoh Ayoapan, kinka:wato Kala:solin" kihtowa "ompa xkinilpi:ti" wa:n pos neli neh nikinka:wato n' tapialmeh Kalasolin sah wa:n pano:k *tiempo** pero ke:meh nochi *kininburla:rohtoya** ne:n ta:tah Trino katka porin kikantsontek no: yetoyah ta:wa:ntoyah ka:mpa a:man yetok ne:n Alejandro Villa yehwa ne:n Gutiérrez, Ismaél, Miguel Contreras wa:n yehwa ya Trino, na:wi:n wa:n, wa:n ne:n Miguel Gutiérrez katka ne: *cuando** kwehwelokeh *palacio, del año cuarenta y cuatro** wa:n kichihchi:wtokeh *cuarenta y cinco, cuarenta y seis** ne: wa:n no: katka *colector** n' Contreras iwa:n Salazar ne:n mo..., moweli:toh , yehwa:n katkah *colectores** mm. Wa:n yo:n monohno:tstokeh ne: kite:ma:ktihkeh tomi:n wa:n Miguel Gutiérrez no: kihtowa ke ke:ni:w eski yo:n wa:n neli kil..., kil..., kilia n' Pancho, "wa:n neli popá:n" kilia "tein tikihtowa neli". Pos a:mo kina:nkilih n' Guitiérrez katka ke:meskia a:mo kikakik, mm. Pero kuala:n, pos *kiburla:roh ne:, ne: a:mo teh kihtoh wa:n ompa ne: mosenahsikeh na:wi:n, yehwa Ismaél wa:n yehwa ya n' ipopá:n katka wa:n, wa:n yehwa n' Trino, nochi yo:n na:wi:n pe:wak ki..., pe:wak kelna:mikkeh ya ke n' Ismaél kihtowa ke "te:cho:lahsik a" kilia "Pancho semi, a:mo x'mati ke:ni:w se:, a:mo teh ika kikaki wa:n semi kineki ne:chmagas pero a:mo wel ne:chmaga, pero kineki ne:chma:s. Moyehekoh ya pero a:mo, nochipa n'tsakuilia wa:n a:mo ke:man wel ne:ch..., ne: teh ne:chchi:wilia" "wa:n neh" kihtowa n' ipopá:n katka, "neh kilia ne:chma:k a, ta: pos neh ne:chki:xtilih esti," ta: kikua:tsontek ipopá:n 'kua:tsontekka ipopá:n katka, nika:wi:n, ki:xtilih cho:kil, *ave maria**. Wa:n Miguel Gutiérrez katka "wa:n neh kilia *ne:chburla:roh** ne: *Portal, palacio**, ne:chilwih n' ipopá:n wa:n monká:n iwa:n yetok nokone:w, a:it ke:ní:w t'chi:waskeh. A:mo teh kineltoka wa:n a:mo teh, a:mo *tarespeta:rowa**" wa:n kilia n' Ismaél, "pero komo a:mo semi namotekipacho:skeh *compadritos**" kilwia, kinilwia, pos nochi *icompadres** "koma:mo semi namotekipacho:skeh" kilia "neh niknohno:tsaskia" kilia "*nocompadre Julio Flores Ortíz. *Señor cura** katka wa:n ampo:n yetoya wa:n ki:sak wa:lah n' Dorotero Flores Zamora, wa:n yo:n ne:n Julio Flores ahsik ne: San Martín texmelucan, kimattok n' Ismaél, kihtowa ne:n Contreras. "Pos komo tikmati ke onkak *modo**" kilia teh, teh iwa:n *mocompadre, adelante**. Neh a:mo teh nikihtowa" kilia "*porque** ne:chki:xtilih ya n' ne:n cho:kil" kilia, "nokua:tipan ne:chtsontek wa:n niman" kilia "kihtowa ke, kichi:xtok mah nimiki wa:n tepostrapicheh kikui:li:ti *icuñado**, mm wa:n pos tepostrapicheh" kilia "nehwa nikowak, a:mo yehwa, pero kihtowa ke yeh ia:xka, mm". "Mm, pos yehwa yo:n" kihtowa Trino katka no: yeh, "no: nikmawilihtok neh ne:chmagas, *porque** neh nikma:k, pero aya:mo ke:man ne:chtsakuilia pero sentahmah xa: kinekis pero neh semi nita:wa:na, a:mo n'mati xa:, ne:chi:xtakawi:s, niwintitok." Kilia "a:mo *compadre**" kilia "a:mo, a:mo teh *pasa:ro:s**," "neh" kilia "n'nohno:tsati tio:pixka:t chihchi:wili:ti se: *recadito** "wa:n ya:ti" kilia "*nocuñado** ne:n, ne:n ya:ti" kilia "ne:n Pedro Juárez, *cantor** katka", "yeh" kilia "mattok ka:mpa yetok tio:pixka:t". Kichihchi:wilih yo: n' a:mat, tahkuilo:la:mat wa:n kitsakuak ika n' *sobre** Nn, kiti:tanilih, yahki n' Pedro ohtokak de nika:n para Zacapoaxtla ohtokak, Pos Zacapoaxtla kikuik tepos para Puebla, ne: ka:mpa, ka:mpa ahsik tio:pixka:t. Kahsito ne:n tio:pixka:t, "mm, a:, Don Pedro, *milagro**," "ne: pos *cuando** impo:rtah," "ne: ximose:wi, ximose:wi," "nimitswa:lkuilih" kilia "i:n a:matsi:n" kita Ismaél Tirado paniá:n ihkuiliwtok, "a:, *nocompadre Ismaél" "ke:mah" Mm, kitapoh ne: wa:n ki:xtih a:mat wa:n pe:wak *kile:rowa** "ay dios ne:n *pobre nocompadre**" "ta: imontika:w" kilia "ne:n Contreras, pos ampó:n kihtohtok n' a:mat toni, toni kineki *mocompadre**" "a: pos we:noh, tiowih kilia xtai:ki kahfe:n", yahki a ne: ka:mpa takua n' ta:tah *cura** 'makakeh kahfe:n ika *leche**, kimakakeh se: pan wa:n ke:mah, kimakakeh n' *taquito** mah tamahse:wa. Tamahse:wak wa:n sepa yahki a ne: ka:mpa n' *iescritorio** wa:n pe:wak kichihchi:wa ya n' *respuesta. Kichihchi:w wa:n no: kalakih itech *sobre** wa:n ne: "tia:s mo:sta Pedro" kilia "ka:ni tia:ti ekintsi:n, tiahsis zacapoaxtla" kilwia "ka:ni tikochis, wehka" kilia "para tiohtokas," "a:mo" kilwia "mo:sta tia:s, kualka:n tia:s. Nimitsmakas" kilia "para *mopasaje wa:n xiow, pero mo:sta ok, tikwi:kili:ti n' a:mat *nocompadre**, mm, wa:lah yo:n mo:stika. Ekok yo:n tio:tak, kimakatehkok n' Taxitimpan yetoya ta:tahtsi:n ompa, ompa ahsik, kimakak n' a:mat, niman no: kitapoh n' ta:tahtsi:n katka wa:n pe:wak *kile:rowa**, kilia ke mah a:mo teh molwi ke mah mochia para *tres meses**, mm *para tres meses**, yo:n ahsik a *tres meses**. Pancho yahki taahchi:wato Ayoapan pero mahyá: 'kokowa i..., 'kokowa ihtik mahyá: kikuik *como, como desintería**, ehe, *como estsompi:l, ne: we:noh wa:n kite:tetsi:lowa n' ihtik wa:n ya:tawi kalan. Taahchi:w Ayoapan, taahchi:w Axokotko, ekok Tescateko, taahchi:w wa:n wi:tsa ya wa:n ne: Tescateco ihkaya se: chini:nahwe:wet, a:mo tikitak ai:k ompa yetok ne:n kowte:n, ompa mota:liko, mota:li:ko pos ta: 'kokowa ipox, ompa tokotsietok, mose:wia, 'koni:xahsi wi:tsa se: siwa:t ne: *panelera**, tsompi:ktiwi:ts, sintahyeh wa:n tsompi:ktiwi:ts pero *carrera** wi:tsa wa:n ne: ki:xahsiko, ¿"Pancho" kilia "ton[i] chi:wtok?" "Nimitste:mo:to ya" kilia "*hasta** Ayoapan niahka wa:n nochi n' Axokotko niwa:lpano:k wa:n nimolia xa: ompa nimitsahsis" kilia kanah kilia nika:n nietiok, ¿Ton 'chi:wa? nika:n kilia nimose:wia kilia, kihtowa ne:chkoko..., no..., ne:chkokowa nopox. E, tiowih ya kilia, tiowih, tiowih ya t'seyowih, nimitska:wtiki:sa kilia, mm, kilia kanah kilia we:noh t'seyowih, pos wa:le:wkeh, pero yehwa Carmen katka kitsok ke yehwa, mm, iwa:n wa:lah, ehkokeh ya nika:n ka:mpa a:man *bodega**. Mm, nika:wi:n kilia tia:tih, nika:wi:n tiowih wa:n kilia neh nika:wi:n niow kilia ke:meh kimattoya Ca..., Carmen ne: ahko nemi yeh, neh nika:wi:n niow, tiowih pos tiowih kilia, nimitska:wtiki:sa kalihtik, kilia kanah, ¿Ke:yeh? kuala:ni:s kilia siwa:t, mm, we:noh wa:n yo:n ka:mpa tami ne:n *es..., escuela**, ta:l, ka:mpa yo:n tami, tatsaktok ika n' *tela** ompa panowa:ya se: ohti ne: *primaria** wa:n ompa na:lki:saya, ompa moketsatoh pos a:mo n' t'neki ne: nimitska:wtiki:sa, kilia kanah, nia:ti a nika:n nia:ti a, kuali ke tisewa:kahkeh wa:n iwtok mitskokowa moihtik, kilia ke:mah, ne:chkokowa, we:noh, we:noh kilia pos, ximochi:wili *remedio** wa:n kima:ki:tskih ya, monawati..., monawatiah ya, yo:n moma:k...,moma:kahka:wkeh, kita ne:n Carmen ma:yo:la:nkoyoktik, ihwiyoh ima:y *cuando** kilwih, ti..., kilia 'ne:chjode:roh wa:n *cuando** yo:n iwki kilwih, ompa poliw Carmen wa:n mi:xahok ke:mah yehwa ya yo:n *la muerte** ke:chpanohtok, pané: se: *talacho** metsweyak, yehwa ya kipanitstok wa:n Carmen a:mo ne:si ok. Yehwa ya *la muerte** ne: kechpanohtok yo:n pané:, pané: se: *talacho** metsweyak ata se: kiita yo:n *la muerte** yehwa ya kipanitstok wa:n *cuando** yo:n sayoh kisenitak wa:n ke:mah poliw yahki Carmen wa:n no: yahki yo:n se:, no: poliw, ke:mah wa:le:w a. ¡Uta! ehkok a ne: tio:pante:noh, ¡ay dios!, Tere kilia nimojode:roh. Ke:yeh kilwia, ne:chkokowa nopox, a:, ta: tehwa ya wel ka:n teh, ka:n teh tiknehneltoka, ka:n teh tikte:kokohmati pero kite:tetsi:lowa n' ihtik wa:n, wa:n ya:yawi kalan wa:n tehwa:n 'tapa:tskayah, neh ninemia ne: Atmolon, titapa:tsakah wa:n yo:n domingo ne: neh ompa ne: Atmolon ninemi wa:n nokni:w Juan katka panki:sak wa:n domingo kualka:n yahki, a:, sábado, kualkuik tapial, kualkuik *panela**, para domingo tanamakatih wa:n neh a:mo niwa:lah Cuetzalan ta: pos neh nitata:lwia ne:, ompa ne: kaltsi:ntan wa:n yo:n Lunes ka:n ahsik nokni:w Juan i..., kihtowa ta:..., takah mikik n' Contreras, mikik, mm. Viernes yo:n *pasa:roh**, viernes, a:mo ta: m..., martes kipasa:roh, miércoles, jueves, viernes, sábado, domingo tio:tak wa:n tamik yo:n lunes tane:sik, domingo *a las once** mikik, lunes tane:sito mike:tsi:n, mm. Wa:n yo:n jueves yahka nokni:w José Juan katka 'ka:wato *panela** o:me *marqueta** wa:n iwa:n monohno:ts Miguel Contreras katka wa:n motahpalohkeh ¡Uta! kilia, mokni:w Pancho kilia mikiti, a:it kilia, mokokowa, mokokowa kilia, ka:n wel me:wa ok kilia kie:wah wa:n kite:kah, kwi:kah kalan wa:n mojode:roh kilia, ka:n wel nehnemi, ¡Utale! kilia, pero toni mach kilwia ta: kuali nentoya, ke:mah kilwia pero kokolis kilia, kikuik kalanemi:lis wa:n ekintsi:n ka:n wel me:wa ok ke:wah, kite:kah, yowi kalan kiwi:kah, *¡ay dios!, ni modo**. Pos kimattok ipopa:n toni ne:, toni kichi:wilihkeh, pero ke:meh 'kuala:ntihtoya porin kikua:tsontek pos a:mo teh molwia:ya. Wa:n yo:n neh ne: yo:n lunes neh n'tata:lwia, ahsik no:má:n katka yo:n ke:meh, ke:meh *las diez**, ahsik neh ne: 'nentok ne: 'tata:lwia, ne:chno:tskeh, ne:chno:tskeh. Niwa:lah, nikalakiko, ne:chno:tskeh wa:n ne:chilwia ne: *nodifunta**, "xiwi:ki kihtowa, wa:lkui a kihtowa mosalo:n", nimolia ke:yeh, ta: kualka:n ok, mm, neli n'wa:lkuite:w nosalo:n, niehkok nikahsiko no:má:n katka, kihtowa "tiowih" kihtowa "xpanki:saka:n", nikilia "ke:yeh", "ta: mikik" kihtowa "Pancho". "Ke:yeh, mikik" kihtowa, "*las once** de yowak", kihtowah "mikik", ¡uta! nikonsenkaki. Sa:te:pan ya nikmatik toni *kipasa:roh**, mm, sa:te:pan ya nikmatik toni kipasa:ron *por** yehwa ne: *nocomadre** katka kiteyo:wihkeh, pero yehwa n' tio:pixka:t kichi:w *porque** Pancho ki..., ne: Ismaél katka, kichihchi:w n' a:mat ke:ni:w yeh kimatik, ke:ni:w kichihchi:w wa:n tio:pixka:t ke:meh tio:pixka:t pos kimati ke:ni:w, mm, pos iwki tatamik. Wa:n *nocomadre** katka yetok icha:n wa:n ne: isiwahtan, Santos Guerra kikui..., iwa:n, iwa:n takuahtok kahsito molia kiitstiki:sa a:koni iwa:n moka:w, ox ise:lti etok oso ox a:ksá: iwa:n. Kahsito Santos Guerra iwa:n takuahtok. ¡Ay dios!, miak mochi:wak wa:n miak nikmatik wa:n miak nikitak wa:n pos pano:k *tiempo**, sepa, sepa de yonkuik motahtani:to *nocomadre** katka, mm kilia pos *mejor**, "x'wi:kaka:n" kilia "pos ta:, ekintsi:n a:mo teisá:" kilia "ta: pos ne: nanamik..., nanamikowa:nih" kilia "pos sayoh ke nam..., moeliwisyo" kilia isiwa:pil, "yeh ika nawehweliwkeh" pos sepa kualtsi:n pano:koh iwa:n *tocomadre** katka *tocompadre**, mm, ka:n teisá:, mm, ta:wa:nayah yowih domingo Cuesalan iwintitiwi:tseh, mm, pos kipiayah tomi:n. Ka:n, ka:n tahyowihkeh pero pos momikilihkeh *pobres**, ne:, tein Carmen katka i..., *kitoca:rowa:ya** ne:, ne: Atpoliwi yehwa ya n' *tesobrinos** a mokuihkui:lihkeh, mm, wa:n no: Lico no: *kitoca:roh wa:n José, José Guerra, *ifamilia** wa:n nika:mpa a:mo n'mati aha:konimeh *kintoca:roh**, pero yehwa:n *kintoca:roh** *solo** Tino tak a:mo teh *kitoca:roh n' ompa, Tino *kitoca:roh ne: Atecohcomol, *kitoca:rohka** iwa:n Ismaél Guerra kintahkoxelwihkeh, Ismaél Guerra kinamakak para kichiw ne: kikowak itepostrapi:cheh Ayoapan ika pane:lahchi:wa, wa:n Tino yeh pos kinamakak, yeh ka..., ka:wiltih sah tomi:n, mm, pero iwki tatamik, mm, yo:n miak *pasa:roh** pos ki..., ne:n, ne: tani ne: Tixapan, Montielko katka ompa ita:lpan katka Juan Pedro ompa yehwa ya ne: Eleuterio Quijano wa:n kali, yehw..., a:man ompa yetok Alejandro Quijano, mm kikuik ne: Tixapan wa:n yehwa kali, mm, pos ka:n, ka:n kimpiakeh pi:pil, iwki inise:lti iwki tio:takkeh. Wa:n yehwa yo:n neh nikitak yo:n, yo:n *casi como** se: *experiencia** yo:n oso ke:ni:w se: kihto:s *porque** pos ika, ika tamik ne:n *difunto** no: kite:molihkeh *padrino** ne:n *cuando** mikik Braulio Hernández katka, yeh kita:lih kolo:tsi:n *cuando** kika:watoh kolo:tsi:n ompa nietoya no: neh, cho:kak Ismaél katka kina:mik kolo:tsi:n, ma:s[ki] kimattok toni, ke:ni:w kichi:w pero cho:kak *porque** tak molwia por ieliwisyo ika yo:n iwki *pasa:rohkeh cho:kak wa:n ipopá:n katka no: cho:kak, no[chi] cho:kakeh pero pos tai:xyo:t sah *porque** pos yehwa:n kite:molihkeh, *o sea** ke mote:molih ta:kat katka, mm, kite:moh tein a:mo kuali, neli ke:meh kihtowah, tikte:mos tein kuali, tikahsis, tein a:mo kuali mah dios te:chpale:wi, mm. Wa:n yehwa yo:n, wa:n neli neh ni..., niteltahyowih wehka:w, neli nia:ya Zacapoaxtla, yowa:k ka:n matia neh toni horas nie:waya, mm. Nia:ya Comalteco, nikonkuia tao:l, Chiwicruz, Tecuantepec, mm, wa:n a:mo teh ne:chpasa:roh, dios ne:chpale:wih, mm. No: se: *viaje** ne:chmagayah nika:n, se:, se: reyano, kilwiah Martín Chalawih A:mo n' mati ox nemi ok, ne: ke:man niahka, ne:chilwiah ke yetok, yetok kihtowah, we:wentsi:n ya, a:man kihtowah, kihtowa, no: tapahtia, ne: *cabrón** ne: kinekia ne: ne:chma:s ika *machete** pero ka:n kualtiak neh *niarriero** katka, nikinwa:lkuia ma:kui:l tapialmeh wa:n Ismaél katka kinamakaya n' tao:l pero a:mo kinamakaya se: *fanega**, o:me *fanega, porque** sábado 'taka:watoh na:wpa ika ma:kui:l tapial wa:n domingo ohpa, se: *trinchera** ne: Agustín Marquezko tiksalowa:yah *bultos** wa:n domingo tiksakatoh wa:n 'tanamakak wa:n Ismaél, ne:n Contreras katka a:it ton *compromiso** kipiaya ne: Jonotla, ompa yahka wa:n ihwa:k *ne:chpasa:roh mal**, ne:chtsakuilih ne:n ta:kat, ne:..., ne:chilwia ne: Ismaél katka x'mokui:li:ti mopa:nsti:n, se: *billete** ne:chmakak. Nikuito nopa:ntsi:n wa:n, ta: ihwa:k *barato** katka, ye:k se: *morral** nikuito pa:ntsi:n, se: *peso** wa:n nikahsiko Ismaél i:pa kitetekuinoh ya n' *kosta:lmeh** ihkó:n wa:n yo:n, o:me yo:n koyo:palte:lmeh kilwia:yah pe:pexo:n tomi:n, kinkechilpih, ka:ni mah se: kwa:lkui itech *morral** oso se: *ibolsahko** ta pos eti:k, tepos, mm. ne: kisowak *costalera** wa:n ompa tatahko 'kalakih tomi:n wa:n kich..., '[te]tekuinoh, kitahkoilpih wa:n se: no: wa:n kawa:yoh kwa:lkuik n' tomi:n wa:n neh niwa:lah, ne: kihtowa Ismaél xikiniwi:ka ya tapialmeh, neh niow nikitati *señor cura** ne: moe:wilih se:, i:pa onkaya *billete** ya, se: *veinte pesos** kwi:kak, nikitati kihtowa *señor cura**, mm, nikilia we:noh. Yo:n itech domingo de pascua yo:n 'taekowah, niwa:lah wa:n yo:n reyanos, reyano, nikinitato ne: Miguel Sotoko katka, nika:mpa kaltsontan, kinamakayah *refino** wa:n ne:wi:n tatsontan kinamakayah pa:ntsi:n, nikowato wa:n Emilia Arroyo *inamigo** pero no: ompa t..., no: ompa tekitia Emilio wa:n, wa:n Nacho, Nacho, Nacho Diego, no: ompa tato:kayah, *inamigos** yo:n, yehwa yo:n o:me:n *reyanos**, mm. Tai:tokeh wa:n neh nikowato nopa:ntsi:n wa:n niwa:lah wa:n yehwa:n ne:n, ne: ihwa:k ne: ni..., nikiwa:lkuite:w a tapialmeh, niwi:tsa, niwi:tsa, niwi:tsa wa:n i:n ka:mpa n' *difunto** Celerino no: kinamakayah *traguito** wa:n ompa ta:wa:nkeh ok yo:n reyanos wa:n ka:mpa se: kikuiti i:xtehkolis, ompa nia:ya ihwa:k, ihwa:k yahkeh ya para ne:, yowih ya wa:n tapialmeh wi:tseh, takuahtiwi:tseh, neh nikinwa:ltohtoka pos nisiowtok, miak *bultos** tiksakakeh, yo:li:k nikiwa:ltohtoka wa:n nika:mpa ka:mpa Nato ikalte:noh, yo:n *calzada** ontami ne: wi:tseh tapialmeh wa:n, wa:n yo:n reyanos ompa n' taneki:skeh ya, ne: moketskeh, kintaka:wilihkeh n' tapialmeh, nikita ne:n ta:kat ihkui:n 'ki:tskih *cubierta** wa:n 'ki:tskih *cacha**. *Bueno** nimolia ne: *cabrón** toni kinemilia wa:n kilwia ne: a:kin iwa:n, ton 'chi:wati kilwia, *amigo** a:mo winti kilwiah yeh kin..., kiniwi:ka itapialwa:n, a:mo kina:nkilih, mm, wa:n kikahka:w *icubierta** *kiobo amigo, qué tal** nikilwia *choca la mano, bueno** pos 'ma:kih noma:y ta: pos timoma:ki:tski:tih ne:chki:tskih pero kinekia kipa:tas noma:y, pero pos no: neh, pos i:pa nimoma:chika:wa niki:tskia *bulto**, pos nimoma:chika:w, kimachilih noma:y ke: takua:wak, a:mo, a:mo kualtilih ne:ch..., kinekia ne:chma:pa:tskati, telsenkaya, ne: pos no:, no: nimoma:chika:w, ne:chkahka:w wa:n ke:mah ne:chkechnawah pero ta: miak ne:chtsahtsilihtiwi:ts, ne:chwihwi:kaltia, pero neh a:mo n'chi:wilia kue:ntah *hasta mentada** de se: ina:nah, ne:chte:ne:wilia, a:mo n'chi:wa kue:ntah, ta: pos winti. Kilwia ne:n oksé: *ca[brón]** kilia *amigo tikofende:rohtok**, kuali ke a:mo kichi:wa kue:ntah, yeh a:mo kina:nkilia, yeh *más** ne:chilwia, mm, Sanmigueleños a:mo *valerowah**. Para neh *noparte** kihtowa no:, tatampa de *huara..., nohuarache** nikimpia, pero ke:ni:w wa:n pos tiwehwei:n, tatampa de no..., nohuarache kihtowa neh nikimpia kihtowa Sanmigueleños wa:n *mentadas, mentadas**, telsenkaya wa:n a:mo n'chi:wa kue:ntah. I:n *mero, mero panteón** ka:mpa tiahkotaksatih ya, ¡Uta! ne: ne:chkahka:w de ne:chkechnawa wa:n ke:mah ¡Uta!, mo..., mopiloh nika:n, kuali notilmah ke:meh i:n, nechkuik nika:n pero ne:chke:chpa:tska wa:n moilakatsketsak a ne:chmagati pero *cuando** niki:tskih nika:n wa:n nika:n, pero yeh a:mo n'mahpachoh sah, neh niki:tskih ke:meh *tenaza**, pos ne:chkahka:w wa:n ke:meh *medio** winti, niki:tskih ihkó:n wa:n *medio** ihkui:n nikchi:w, ¡Uta! ihkó:n nikchi:w, *hasta** ke:meh i:n na:nah tokotsietok ¡Uta! mokua:tawi:tekito itech *pretíl**, ihkó:ntsi:n de wehkapan, ompa mokua:[lomas], senahkotachiak *canijo**, nimolia mikik, mm, senahkotachiak. pos neli ye:kchika:wak, mokua:tawi:tekito pos ta nik..., mm, nikuopipitsoh mahyá: tapachohkeh, mm. wa:n ke:mah, ke:mah ne: tamatik, ¡Uta! wa:n kuala:ni wa:n nikita moli:nia, nitsikui:ni wa:n maga se:, se: nik..., ii:xtipan wa:n kihtowa se: "a:mo x'maga" kihtowa, "a:mo x'maga" kihtowa "neh nika:n i:n neh niki:tski:ti" wa:n pos ne: neh n' yehwa nikilia, 'ki:tski neh x'ne:chkahka:wa, neh a:mo niwinti pos yehwa ya kikuik wa:n sepa kitsontelta:lih wa:n mokue:kue:lowa wa:n ne:chtsahtsilia ke mah a:mo *nivieja**, mah a:mo nicholo, mah n'chia "kahka:wa" nikilia "mah wi:ki" "teh xiow" kihtowa "x'kinnitati motapialwa:n, yahkeh" wa:n mokue:kue:lowa wa:n a:mo kikahka:wa, a:mo kika:wa mah me:wa, neh niwi:tsa. Pancho Reyesko kalte:noh, yo:n ne: ka:mpa yetoya a:ichkual, ompa pexo:ntokeh tapialmeh, a:ti:tokeh neh nikuik se: tet wa:n nikinkahka:wilih, ke:mah ki:ste:wkeh ya, Juvencio ikalte:noh na:lki:satoh, wi:tseh ya, we:noh neh, ompa neh no: niehkok a ka:mpa n' ikalte:noh Juvencio taneki:sakoh ya ne:, ¡Uta! wa:n tsahtsi, ne:chtsahtsilia, ne: mah nimoketsa, mah, mah a:mo nicholo, nikilia "monka:n nicholowa, ta: nika:n nietok" "Xiow" kihtowa "ta:gat, xiow", kihtowa oksé: "xiow" kihtowa "xkiniwi:ka motapialwa:n, i:n a:mo nika:wati" wa:n monka:n katka we:yoh ta: pos a:tawyoh n' ohti, ka:n ke:meh a:man *calzada** n' ompa ne:, ne: Pancho ikalte:noh paratani, ohpitsak, a:mo kika:w. Wa:n ne:chtsahtsilia, nikilia "xkahka:wa" nikilia "mah wi:ki" nikilwia pero maya:na mah wi:ki, mm. "Xiow" kihtowa "xiow" wa:n, wa:n kititilats, *por fin siempre** kui:ltih n' ohti, neh niehkok wa:n Pancho a:mo, a:mo ehko, ne:, ne: kihtowa Tere katka, "xi..., xikua:s" kihtowa "taxkal" ne:chwa:ntik kahfe:n wa:n mah nitakua, nitakuah wa:n nitapehpechki:xtih wa:n ke:meh ehkok a Pancho wa:n kihtowa *este** "ti..., tiki:xti..., tikinki:xtilih ya pehpech", nikilia "ke:mah" "Tiowih" kihtowa "xtai:ti kahfe:n", sepa nikalakito wa:n "ne:chwa:nti" kilia "kahfe:n" *medio tomadillo**, "ne:chwa:nti kilia kahfe:n" wa:n toné: ti..., titakua:tih" kihtowa, nikilia "neh ne:chwa:ntik a" nikilia na:nah "a:, nantakuahkeh ya", nikilia "ke:mah, nitakuah ya neh, ta: pos yeh" nikilia "kita:lihtoya taxkal" we:noh wa:n kihtowa "pos ne:chchia" kihtowa, "neh ntakua:ti wa:n tikinka:wati:wih tapialmeh", takuah wa:n ne: tiwa:lahkeh ne:n ka:mpa kali, ka:mpa yetok Miguel Flores tikinkechtetekuinohkeh tapialmeh ika *inilazo** wa:n tikinki:xtilihkeh *gamarra** wa:n ke:mah, wa:n nikilwia "*cabrón**" nikilia "*mal ne:chpasa:roh," cabrón nikilia mose..., nose:lti nikilia "ka:ni tiahka". Kihtowa "ke:yeh" nikilia "ne:ch..., kinekia ne:chmagas se: ta:gat, pero ka:n, ka:n welik", "a:koni ta:kat", "se: reyano" "tiki:xmattok" nikilia "ke:mah", "ke:ni:w mono:tsa", mm, Martín Chalawi "wa:n ka:ni yahtos" "¡Uta!," nikilia "yahki a, ekintsi:n yahtos ke:meh, ke:meh Xaltipan ya". "Tiawih" kihtowa "t'tohtokah" ¡uta! wa:n ke:, kinmowtih tapialmeh wa:n *carrera tikintokate:wkeh *caballohmeh** a:, nimolia para toni *tanto más** nimosiowti:ti *cabrón**, yeh kin..., kiniwa:ltokak wa:n neh, neh nimoka:w wa:n te..., Kalasolin tiehkokeh, mote:tekuinohkeh tapialmeh wa:n ke:mah tikin, tikinki:xtilihkeh inkechko ne:n *lazo** wa:n tikinma:ilpihkeh wa:n tikinihilpihkeh "tiowih" kihtowa "tikitatih ne: ma:ski *hasta** icha:n" kihtowa "tiahsiskeh wa:n kipia de timatiskeh ka:ni icha:n, ika 'tahtaniskeh a:koni *mitsofende:roh**, ekintsi:n tikitatih" kihtowa "*cabrón** tiowih" nikilia "a:mo nia:s, nie:ksiowtok" nikilia. "Tiowih" kihtowa, "tiawih *carrera**" "ka:ni *carrera** wa:n wehka" nikilia "ne:, mm". "Domingo" kihtowa "tiki:xte:mo:skeh Cuesalan, domingo" kihtowa "cabrón", mm. A:mo ke:man wa:lah ok Cuesalan, a:mo ke:man wa:lah wa:n tamik n' abril, n' tamik mayo onkak yankuik tao:l Tecuantepec, Comalteco, neh niow nikui:kuiti tao:l nikuiti sábado, nikuiti domingo, ihkó:n, *cada** chikue:i niow, *cada** chikue:yi, sábado wa:n domingo wa:n se: domingo sepa niki:sako ne: Atmona:miki wa:n *paso** de n' tapialmeh tani wa:n *paso** de tehwa:n ka:mpa Axohxowi:lte:noh wa:n ne: tapial nikna:lmohmo:ta ika tet pos mah, ka:n ta: yeh takua, *pastearohtiwi:ts** wa:n nikita ne: nimoketsako, nika:mpa *vuelta**, ¡Uta! taneki:sato ya pero motalowa, imetskechtan ikalso:n, kwi:ka i..., iguaparra** a: ¡hijole! nimolia ne: wi:tsa ne: lohlo:koh, ¡Uta! wa:n ompa te:ntok *cabrón**, a:tet, mahyá: *mangos**, mahyá: tsapot nochi, nimolia sayoh mah teisá: kihto, nika:n nika:wte:was mah wetsto *cabrón**, nika:wte:wati nika:n, ika se: a:tet niktsakuilia, mm wa:n pos a:man, a:man tikitatih n' komo kelna:miki teisá:. Ahsik ne: a:te:nte:noh, kitomak imetskalso:n, '[te]tekuinoh *hasta** nika:n wa:n seko no: kitetekuinoh *hasta** nika:n wa:n ke:mah ki:tskih *icubierta** ihkó:n wa:n pe:wak panowaya, kalakte:w itech a:t, wa:n pata:wak *vado** ke:meh, ke:meh *seis metros** ka:mpa se: panowa wa:n ne: ka:mpa, ka:mpa ki:sati:w, nika:n kisato wa:n nika:n neh nihkak wa:n sayoh mah ne:, mah teisá: kihto ompa te:ntok tet, ika se: tet niktsakuili:s, ta: pos neh nikwa:lkui no: *nomachete** pero se: kotolito, neh nikwi:katinemi *machete** para ke:meh yo:n wetsi n' tapial, se: kitekilia *lazo** a:mo weyak *machete** wa:n yeh ne:, ta: yeh *iguaparra**, mm. Ki:sato monka:n, ka:n kitaneki:xtih imetskalso:n ta: ki:sato, na:lki:sak, "tiotakih" "neki:ltia" nikilia wa:n yahki, yahki ihkó:n tehkok ihkó:n, 'te:makak *vuelta**, neh ne: kawa:yoh nikna:lwihwi:kaltihtok wa:n no: niktetekuinoh nometskalso:n wa:n nipano:k, tiwi:tseh, tiwi:tseh, nika:mpa ka:mpa *vuelta** ompa tiwa:la:yah *hasta** ne: ahko Carrilloko panki:sato ya, yahki a *cabrón** nimolia a:mo kimatik ox nehwa n' timotewihkeh. Ka:n kimatik ox nehwa, pos ta: neh nikiwa:lkuia miakeh tapialmeh wa:n ne: setsi:n sah tein iwa:n nim..., nimokuala:ntihtiwi:ts, ka:n, ka:n kimatik tak ox, ox nehwa, mm wa:n a:mo ke:man wa:lah Cuesalan ok wa:n wa:la:ya itech *semana** pero wa:laya ne: por ne: Tonalix, Xaltipan wa:lkalakia *hasta** nika:n Alcántarako pankalaki, *hasta** Tixapankopa, *hasta** Anaytitan panki:saya, *hasta** La Providencia kowaki sah toni kineki wa:n sepa ompaka yowi, a:mo ke:man wa:lah ok *plaza** ne:, mah *dia** domingo mah wi:ki wa:la:ya itech *semana**, ne:chilwih *notio**, ne: nokni:w Celestino, mm, "ta: ampo:wi:n pa:panowa" kihtowa, "ne: semi motalowa" kihtowa "panowa nika:n" nikilia "ta: i:pa tsikui:ni" nikila "ohtoka", niktapowihtoya ke:ni:w *tipasa:rohkeh** "pos yehwa ika nika:wi:n panowa" kihtowa "a:mo yowi ok ne:wi:n, mawik", nikilia "ke:mah, pos ta: tak, tak kimowilih ne:n, tak kilwih ne: icha:kaw, mm "kilia mitsmiktihkah ya komo mitsmiktia:ni" kilia "ne: ta:kat, mitsmikti:skia" kilia "ta: ise:lti" toni ika n' magaskia, neh nikihtoh nimotahkotomati *notapojon**, se: *tapojazo** nikmaga nika:n ne:nke:n nikxokoli:s pero nikihtoh nikmagaskia nika:n wa:n nika:n para mah a:mo, mah miki ima:i wa:n kilwih ne:, tak kite:mohmowtih, a:mo ke:man ok tikitakeh Cuesalan, a:mo ke:man ok *hasta** iwki, iwki tiwe:wehtikeh, no: we:wehtik yeh, n' se: *nosobrino** etok Reyes, ne:chyo:le:wka itech *doce de diciembre** niahka wa:n nikinilwihtoya, "atox nemi ok" nikilia "*cabrón**", "yetok" kihtowa "*cabrón ta:tahtsi:n ya no: wa:n a:man" kihtowa "tapahtia", mm. "yehwa yo:n" nikilia "kinekia ne:ch..., ne:chpaya:nas ika n *machete** pero ka:n, ta: ka:n welik", mm. "Ka:ni" kihtowa "pero se: *arriero* mah se: mope:waltili" kihtowa "pos se:, se: *arriero**" kihtowa "chikaktik, kahokui wehwei tama:mal eti:k wa:n para se: ikni:w" kilia "¡Uta! wehka kuapipitso:s" wa:n neli yeh, pos ta neh niktamo:t nikila, nik..., nikwehka ya, nik..., niktamo:t, wehka ne: kalakito, mm. "a:man kihtowa ta:tah ya", mm, "eliwis katka" nikilia "*maldito**", ke:mah ta: ampó:n kihtowa "no: ne:" wa:n *siempre** te:miktih, ta kite:mowa:ya de te:mikti:s yehwa kimiktih ne:n Delfino Altamirano, de yo:n *cuando** neh ne:ch..., kinekia ne:chma:s, ki..., kima:k ne:n yehwa Delfino katka Altamirano, mm itech *año cuarenta y dos**, mm, *ave maría purísima, fieroh, fieroh**, *lo que es** netewi:l wa:n se: i:xpeta:ntok pos ma:ski se: a:mo se: i:xpeta:ntos ta: mia..., *más peor** komo se: winti, a:mo se: moka:wa, mm. *Bueno** pos ekintsi:n ta:tah *este** tite:chtapowih ne:n, i:n *este** eki[ntsi:n] a:man xte:chili moto:ka:y Miguel Félix Mirón Ka:nachi xiwit tikpia *Noventa y uno cumplido** ika *cuatro meses** Kati:n xola:l tinemi San Miguel Tzinacapan *Bueno** pos tasohka:matik miak. Ehe, ka:mpa, kampa neh nikselih tane:x, ompa nietok *hasta** ompa ne:chahchi:waskeh, pero a:mo n'mati ke:maniá:n, mm, pero niki:sas pero ne: *cuando** dios kihto:s, dios kimati *porque** yehwa ne:chka:wtok, nitahyowi..., nitahyowia ok nika:n, nitahyowih ya, wehka:w kachi nitahyowih pero a:man nitahyowia pero a:mo semi ok *porque** ke:meh i:n niow ka:sá: tepos ne:chahoktiki:sa pos ihsiwka niow ka:mpa niow, mm.