A:xka:n ta:tah xite:chtapowi tikihtowa ke:ni:w ne:n mitsiskaltihkeh mota:tahwa:n ne: ke:man katka tikone:t. *Bueno** pos neh ne:ch..., name:chtapowi:ti tepitsi:n *lo que es** de nikmati, *de que cuando** nimoskaltih yehwa yo:n tepitsi:n name:chtapowi:ti se: o:me e:yi tahto:l. Pos nehwa nehjo:n *cuando** nimoskaltih nehjo:n semi miak *trabajo de que**, pos miak tatasohtia semi, no:pá:n semi kihyowih. Tehwa:n nehjo:n titekitiah ihkó:n semi, pos nehjo:n yehwa ki..., kui:kak miak *trabajos** no:pá:n para ne:chiskaltih *porque** ihwa:k semi *barato** taxta:wayah. Yeh kitaxta:wili..., kitaxta:wia:yah *salamente** o:me *peso** wa:n e:yi *peso**, ento:s wa:n tehwa:n *siempre** [ti]etokeh tikni:meh, pos tehwa:n *a veces** nehjo:n niknekia ya nia:s *escuela** wa:n a:mo welik ok no:pá:n, ento:s neh niahka sayoh, sayoh *segundo ańo, casi** o:me xiwit sah nimomachtih *porque** a:mo welik, kihto no:pá:n, kihtowa ekintsi:n a:mo tia:ti ok *escuela** kihtowa *porque** pos a:mo weli kihtowa, moneki *gasto**. Ka:mpa neh nikilih nikilia pos nikpia *ganas** ke nia:s *escuela**. Ta: ke:mah kihtowa pero ompa moneki kihtowa *cooperación** kihtowa, moneki para, *bueno faenas** *o** teisá: ihkó:n *de que** moneki wa:n ekintsi:n pos pané: a:mo te:chahsi ne:n *centavitos** de o:me *peso** kita:nia wa:n e:yi *peso** pos nehjó:n a:mo welik *más** ento:s *mejor** nehjo:n nehwa ni..., nimotsi:nki:xtih ihkó:n de ke pos...*Después** pe:waya nikpale:wia no:pá:n nehjó:n *deveras** nikpale:wia pos tik..., titekitiah ihko:ni, nehwa nia:ya no: ne: *escuela**, niki:ste:waya nika:n tozán, niki:ste:waya ne:n chikuase:n *hora** wa:n nia:ya para nika:n Jonotla, ompa nimomachtia:ya, ompa niahsia nehjó:n *las..., ompa nia:ya nehjó:n *horita**, ompa niahsia wa:n nimomachtia:ya *después** tehwa:n a:mo teh tikui:kayah tomi:n, tehwa:n tiktekiah *solamente** seki xokotsi:n wa:n tikua:yah, *o** tikui:kayah seki, seki pahpata wa:n yehwa tikua:yah. Tikinitayah seki tokni:wa:n [tein] de n' kinmakayah seki pi:pilmeh de n' timoe:wilia:yah *centavitos** pos kua:yah nehjó:n *escueleros** yehwa:n wa:n tehwa:n *solamente** tikuiah se: xokot wa:n se: pahpata tikua:yah *porque** a:mo tikpiayah ne:n *centavitos**. Ento:s ompa ti..., *después** de tiki:sayah de n' *escuela** pos niehko wa:n nikchi:wayah *notarea** wa:n nia:ya nikpale:wi:ti no:pá:n ka:mpa 'kuiah *tarea** i:n *tarea** tehwa:n tikilia:yah ke se:, se: *cuarto** nehjó:n kixta:wayah *solamente diez pesos**, de se: *cuarto** Ento:s *después** pos nehjo:n niehko, *bien** nikuiti kowit *o bien** nikpale:wi:ti no:pá:n *o bien** niow nikitati ne: notato:k, de titato:kayah tepilotsi:n, nitaekpo:ti wa:n ompa nehjo:n nietok *dia sábado** pos nikpale:wia:ya no:pá:n wa:n nitekititi ihkó:n pos yeh te:chilih kihtowa *cuando** teisá: ihkó:n ke:meh, ke:meh iwa:n tietokeh pos kihtowa a:mo welik kihtowa ke:mansá: ihkó:n te:..., teisá: te:chahsia pos tiowih ne: tapahti:lo:ya:n ya pos ompa namok..., ompa ne: moneki ne: *centavitos** kihtowa para *medicinas** kihtowa pos nehjo:n ompa te:chwi:kayah, te:chwi:kaya no:má:n, neh no:má:n no: miak kihyowih *porque** pos yehwa te:ch..., te:chwi:katinemia itech yo:n tapahti:lo:ya:n, tia:yah. Ento:s para a:mo no: te:chka:wkeh tota:tahwa:n mah ti..., ti:xpoliwika:n *hasta** ekintsi:n tinemih, ekintsi:n nehjó:n pos no: t'chika:wkeh ya pero pos no:má:n *todavia** nemi, no:pá:n a:mo nemi ok, pero no:pá:n miak kihyowih, ento:s miak kihyowih para ti..., timoskaltihkeh, ye:wa nikik..., nikaktoya de que, kihto ne:n nika:n ta:tahtsi:n, *don** Miguel *cuando** yeh, *a lo mejor, antes más porque** yah *más** ne:cheka:na pero *más o menos** tehwa:n no: tikihyowihkeh ka:mpa yo:n *lugar antes**, ke tehwa:n wa:n no:pá:n nehjo:n no: tia:yah *cuando** neh *todavia** nikitak i:n n' ohti de *carretera apenas s..., siempre** kichi:wkeh *cuando** nehwa ni:xpeta:n nikitak tehwa:n *deveras ciertos** ke:meh nikakik kihtoh se: *parte** sah ke tehwa:n no: tia:yah Zacapoaxtla tikui:kayah kowkamoh, tikui:kayah seki e:lo:t, pahpata, ayohmeh, timetsnehnemiah. Tiki:ste..., tiki:ste:wayah *a las cuatro de la mańana** iwa:n no:pá:n nika:n *por** Nauzontla tiknamakatia:yah kih..., pahpata, tiahsiah nika:n tipankalakiah nika:n La Cumbre, yetoya oh..., ohti, ohpitsak ihkó:n ompa tipantemowa:yah tani nehjó:n, kinamakayah, kinamkah *hasta** ekintsi:n, nomo:tsa Apulco, yetoya ohti ihkó:n ompa kihtowa no:pá:n kihtowa nisiowik a kihtowa, nikneki nitai:s se: *copita** we:noh nikilia pos xitai wa:n tiowih. Se: *copita** taya:ya wa:n tiowih sepa, tiahsi..., tiahsiah Zacapoaxtla, pos i:pa tio:tak a, i:pa tima:tantia:yah *tocositas**. Tikui:kayah chi:ltekpin, [pero] ke yo:n a:mo semi eti:k, kati:n eti:k katka pahpata, kowkamoh, ayomeh tikuikayah, ke:ski elo:t tikui:kayah *porque anteriormente más** mochi:waya nehjó:n elo:t. Ento:s *después** ya:ya *hasta** nika:n, 'piayah seki *parientes** nika:n *por** Zacapoaxtla a:na:l, ompa tiah..., tiahsiah mono:tsa Xaltetela, ompa kipiaya no:pá:n seki n' *iparientes hasta** ompa tiahsiah ompa tikonkuiah seki *ciruela**. *y** mo:stika sepa *las cuatro de la mańana, las cinco de la mańana tiwa:ltemowa:yah, tiwa:layah para ne:wi:n *porque** aya:mo teyi ohti nika:n *por** nika:n por, para kichi:wkeh ne:pa ohti ne:pa aya:mo semi telwehka:w, *todavia** nikelna:miktok neh, nika:n *por** Jonotla. Ento:s yehwa yo:n neh, tehwa:n a:mo, a:mo, *bueno, más bien** tehwa:n pos a:mo tikpiah tapial. Tehwa:n tikua:ma:ma:yah nehjó:n ika *canasta**, ke:masá: tie:yi:n tia:yah, tia:yah tio:men tikni:meh iwa:n no:pá:n. Yehwa nehjó:n tikihyowihkeh *cuando** nehwa nitekitia *primero** nimomachtih ne:chtaxta:wia:yah se: *pilón panela o** se: *o** se: *mancuerna** *y después** ne:chtaxta:wia:yah yo:n tikiliah ekintsi:n *uno cincuenta** tikilia:yah se: wa:n na:wi, se: *peso** ika o:me tomi:n tikilia ke yehwa ya ekintsi:n *uno veiticinco** yehwa nehjó:n nehwa nikta:nia, nehwa nehjo:n niktekia owat wa:n nik..., niksakaya, nika:n ka:mpa *nopadrino** katka Gutiérrez, *después**, pe:wa ihkó:n de que nimoskaltihtiakih ihkó:n, pe:wa ne:chtaxta:wihtiowih *después** no:pá:n kita:nia *cuatro pesos**, *después cinco pesos hasta siete pesos**, ihwa:k neh nikta:nia *dos pesos** a, nikta:nia. Ento:s nehwa yo:n ihkó:n nitekitia wa:n deveras, kihyowih no:pá:n wa:n no:má:n *hasta** ekintsi:n yetok ne:n no:má:n pero de *todos modos** ekintsi:n *todavia** nemi ok wa:n yehwa yo:n *razones** de ke ekintsi:n pos miak tikihtowah, ke semi titahyowiah *porque, por..., porque** tiknekih. Pero ekintsi:n miak onkak talna:miki:lis para ti..., titakua:skeh para titekitiskeh para tikahsiskeh o:meh e:yi *centavos**. Ekintsi:n miak tikchi:waskeh *lucha**, 'chi:wah *lucha** tikahsih nehjo:n o:me eyi *peso** ihkó:n panki:stiahki ekintsi:n katka *diez pesos cuarto cuando** titekitiah por to:nal, *después** kixta:wayah yehwa *cinco pesos, tres pesos** yehwa yo:n neh nikitak katka et nehjo:n, katka ne: yehwa ya n' et wa:n *panelita barato** katka, *sesenta centavos** oso *ci...** e:yi powal wa:n yehwa yo:n tikitakeh wa:n *panela** no: katka nehjo:n na:wi tomi:n, yehwa ya ekintsi:n tikiliah *cincuenta centavos** *después** ahsik nehjo:n na:wi powal *ochenta centavos** de ompa ke:mah ahsik *hasta** se: *peso**, ihkó:n panki:stiahki, ento:s *este** ekintsi:n, pos ekintsi:n ka:nachi *vale:rowa** de *panela** ekintsi:n a:mo teh pan..., a:mo teh owat ok *más** tatamik yo:n. Wa:n yehwa ekintsi:n pos *más o menos** ekintsi:n tepitsi:n tik..., tikta..., timota:niliah ya tepitsi:n te:chtaxta:wiah ya, ke:meh i:n titekitih pos nehwa nitekiti yehwa yo:n tekit, de tawi:teki:lis *o cualquiera** tekit, kowtehteki:lis, tein eski tekit ihkó:n *podada o** nikto:kas *planta de café, trazos** nikchi:wa, nehwa nehjo:n ne:chyo:le:wah nehjó:n *trabajos nikpia para nehjo:n ni:xpano:tok, nehjo:n ihkó:n te:ch..., te:chi:xpano:ltih no:pá:n wa:n *lo mismo** ekintsi:n nikini:xpano:ltih nopi:pilwa:n ompa nimomakak kue:ntah ke se: kihyowia, se: kihyowia *cuando** se: moskaltia, *o** ke:ni:w se: kihyowiah se: ipi:pilwa:n, *bueno** ke:ni:w kimatih ya ekintsi:n, ke:ni:w tahyowia se: ipopá:n oso se: imomá:n *lo primero** se: ipopá:n wa:n se: imomá:n *porque** se: imomá:n *más** kui:ka *trabajos** *porque** ke:yeh, yehwa *te:chcuidarohtok, cuando** titsahtsiskeh ma:ski kikuahtok se: taxkaltsi:n ihkó:n, 'ka:wa ne:n n' taxkaltsi:n *o** n' tapalo:ltsi:n wa:n te:ch..., te:chahokui, te:chna:palowa. *por eso** neh nikitstok, onkak seki tokni:wa:n, nehwa nimomaka kue:ntah ke de tiwehweyah semi ti..., semi tehwa:n ya, tieliwistih wa:n yo:n a:mo kualtsi:n, tehwa:n tieliwsitih *porque** a:mo tikmatih de sepa timoskaltiah, tomomachiliah semi *tifuertes**, a:mo tikue:ntahchi:wa ok se: ipopá:n, a:mo tikue:ntahchi:wah se: imomá:n. Tik..., tik..., tik..., *más bien** tiknehnemiliah ya *o** ke:ni:w *o** a:mo tikchi:wah kue:ntah ok wa:n yeh ompa nochi yo:n *cosas** nochi ompa onkak *por eso** ekintsi:n *por ejemplos** ekintsi:n se: momakatiw wa:n yehwa nehjó:n *razones** de yehwa ekintsi:n name:chtapowia *porque** nehwa nehjó:n nipano:s wa:n *más o menos** ekintsi:n pos ihkó:n de ke, pos ekintsi:n tepitsi:n te:ch..., te:chtaxta:wiah ya tokni:wa:n *más** te:chyo:le:wah ya *porque** pos *antes siempre menos** katka, a:mo a:kin tayo:le:waya *por cuestiones** de ke a:mo semi, tatasohtia. Tatasohtia wa:n yehwa yo:n tehwa:n tik..., tipano:keh wa:n *hasta** ekintsi:n tinemih yo:n, pero yehwa yo:n tahyowi:lis ke:meh ekintsi:n name:chtapowih pos ne:n, yehwa yo:n tikihyowihkeh, *bueno** yehwa sah no:. *Este** tite:chnohno:ts ke tiknama..., ke iksá: mitstaxta:wia:yah ika *panela**, namehwa:n a:mo, *bueno** iwa:n mo:pá:n a:mo ke:man 'tekitik nanki..., ika *panela**, żA:mo ke:man nankichihchi:wkeh? Pos tehwa:n no: tikchi:wkeh, no: tikpiayah ne:n owami:l, no: tikchi:wkeh wa:n no: ki..., *más** achto, *después de que, en primer** tawi:kilia[ya] se: *nopadrino** wa:n ompa titekitiah ompa te:chka:wilih se: *cacho** 'ka:wilih no:pá:n wa:n ompa tikto..., nikpale:wih katka neh ninohne:l. Tikto:kkeh se: *cacho** de owat, *después** te:chtane:wtia:yah kua:kuehmeh, *trapiche**, nochi kowit te:chakaya, tia:yah *a medias**, ento:s ompa yo:n titekitiah pero *a medias** tehwa:n tikuiah nehjó:n *panela**. Ki:saya *siquiera** nehjó:n, ekintsi:n tikiliah *sesenta**, e:yi powal de *mancuernas**, ento:s tikuiah *a, a treinta**, yehwa yo:n sempowal ika mahtakti, ento:s timoxelwia:yah yo:n *panelita**. Nochi yo:n tapahpa:kila:t de ne:n, de *paila** te:chtayo:kolia:ya, ika yo:n ompa titekitiah pero yo:n te:chtane:wtia:ya sah ne:n ta:ltsi:n, tik..., tikto:kayah nehjó:n owat yo:n de n' *cuando** yo:n name:chilia ke tik..., nikta:nia neh se: *pilón panela, después uno veinte**, yo:n nikpale:wia:ya nikihitaya owapach *o bien** nikpahpa:kaya ne:n *moldes** de ompa ke:mah de nikimpahpa:ka *moldes** pos ne:n *después** nik..., niksakaya ya n' owat, komo ke ke:ski, ke:..., ke:ski niksakaya *después** yehwa yo:n name:chilia ke *después** nehjó:n pos pe:wa tikto:kah ya n' owat *después** tehwa:n tikchi:waya ya nehjó:n. de [orpa] nochi te:chtane:wtia:yah, nochi te:chtane:wtia:yah wa:n *después** ne:n ti..., pos no: timonamakilia:yah yo:n *panela** pero katka *barato**, onkaya ok owami:l, pero ekintsi:n nochi poliwik a nehjó:n owat, yehwa yo:n ekintsi:n ne:n pos a:mo *más** onkak ok [k]e:mah yehwa yo:n te:chtoka:rowa:ya nehjo:n pos timoxelwia:yah wa:n *cada quien** ne: techtoka..., tikchi:wayah seki *marquetitas** ihkó:n *o mancuernitas**. *Por eso ye:wa ya namechilih, ekintsi:n sepa *nikrepeti:rowa** ke yo:n xo:[no:t] tein chi:chiltik seki, tein a:mo [semi] pos ompa tikuiah ya para ne:n, nen *panela**, tikilpia:yah, 'ta:lilia:yah ne: to:tomo:ch. Pos yehwa no: seki ne:n, seki de ye:wa no:, ompa tatsa:la:n nikalaki:ti tepitsi:n de n' owasakat pos no: seki tikpi:kiah ika ne:n *panela** Wa:n tikpihpi:kiah wa:n ika tikilpia:yah ika n' xo:no:t, [k]e:mah, a:mo nochipa, yehwa ya ne: tiki:xtia:yah ne:n owasakat A:mo nochipa nankikuiah to:tomo:ch Wa:n ika tik..., tikta:lia:yah ihkó:n, tikta:talia:yah ihkó:n, 'ta:lia:yah *cruzado** kualtsi:n wa:n kualtsi:n moka:waya, ento:s tikchi:wayah xo:no:t ihkui:n wa:n tikta:lilia:yah wa:n tikilpia:yah ya, mm. *Bueno**, i:pa yehwa sah yehwa yo:n tikchi:wayah, a:mo tik..., a:mo nankito:kayah okseki taman tein no: nankua:yah, ke:meh tomat oso kilmeh. Ke:mah, tehwa:n no: tikto:kayah ne: yo:n tomat, *chile verde** tikto:kayah, et, yo:n tikiliah ne: to..., chichime:koh, tikiliah to:rohet, a:, pos ke:meh ampó:n onkak yo:n, no: tikto:kayah wa:n yo:n etsitsi:n, yo:n mochi:wa ihkui:n, no: tikto:kayah wa:n mochi:waya pos yeh tikuiah ya para *togastito** tikuitih ne: wa:n yehwa ne: tikchi:wayah para ne: ti..., tikonkuiah wa:n yehwa ya tikuiah, no: tikto:kayah nehjó:n et. żI:pa yehwa sah? Ke:mah tikto:kayah yo:n, yo:n xi:tomat pero yo:n okseki yo:n pisili:tos. A:mo yo:n we:weyak, yo:n pisili:tos, ke:mah. *Porque** ekintsi:n onkak yo:n tomat yo:n we:weyak, yo:n kualtsi:n ohololtik, yehwa tikto:kayah nehjó:n wa:n seki pisili:tos tomat Yo:n ohololtik yo:n wehweyi żNo: nankito:kayah? No 'to:kayah yo:n ohololtik ihkó:n Ke:meh ne: Cuesalan monamaka Ke:mah, seki, mm. Wa:n tein nankito:kayah i:pa sayoh nankikua:yah oso żNo: nankinamakayah tepitsi:n? A:mo ta: tikua:yah sah, ke:mah, ke[meh] no: timiakeh tikne:mih pos ahachichi ihkó:n tikuiah, mm. *Bueno** tikihtowa ke ke:man katka tik..., tipili, tikin..., tikua:ya e..., miak taman tein nankita:kiltia:yah no: nankua:yah tikma..., *bueno**, żOnkakeh okuilimeh ke no: kuali se: kinmahse:wa ne: ka:mpa ika teh timoskaltih? Ke:mah. Onkakeh no: yetokeh de se: ki, se: kikua [ika] chi:lposo:n *o** tatsoyo:n oso *mo:moleh** se: kichi:wa *o* a:ko:loh, ekintsi:n name:chili:ti. Nehjó:n mono:tsa *tejón**, yo:n semi we:lik ne: chi:lposo:n, mono:tsa *tejón**, yo:n no: semi kichkua tao:ltsi:n oso mi:l. Nehjo:n wa:n no: semi we:lik ma:pachin, ma:pachin, se: okuilin ihkó:n, achi pi:pintohtik, ololtik itsontekon, nehwa no: nikinkua. Yehwa yo:n no: we:lik ch..., ne: chi:lposo:n wa:n sepa ne:n *armadillo** no: welik, no: tikuiah *porque** yo:n takua:wak ikakawyo. Yo:n ke:masá: kitokayah notskuiwa:n, ihkó:n mokalaki:ti itampa se: kowit *o** bien itampa se: tet. Kichkuah ika yo:n kowit, kowit tikichkuah, yo:n ke:meskia tikchi:wah se: *palita**, tikichkuatiowih, tikichkuatiowih tikahsitih ompa ne: wa:n nikimpia itskuimeh ihkó:n se: ne:pa yowi, se: ne:pa wi:tsa, kitsa..., kiki:tskia:yah ne:n *armadillo**. Kitsa:la:wia:yah *porque** yo:n *armadillo** a:mo wel semi 'kuiah *porque** ki..., kipale:wia:ya de nika:n ne:n ikakawyo, kikuiah *cuando** ki:xkepayah de nika:n, ninipaka 'kuiah. Ento:s yehwa yo:n no: we:lik ne:n a:ko:loh *o** chi:lmoli:toh pero de toto:nik, de toto:nik n' tapalo:l, de sepa se:wi pos no: a:mo s..., a:mo *igual siempre**. Yehwa nehjó:n no: takua:cheh wa:n *armadi...** takua:cheh no:, yeh we:lik *solamente** tatsoyo:n pos *a lo mejor** seki no: ka:ko:lwiah n' takuatsi:n, *[por]que** yo:n no: kikua xokot, xokot kikua wa:n pahpata, yo:n a:mo semi mohka:t. Yehwa yo:n nikitak wa:n ne: kuowtusah, mono:tsa kowtu:sah, se: okuilin ihkó:n, ihkui:n de weyak wa:n ma:..., ma:tsahtsapatik ihkó:n, sioh tohtoma:wak ima:wa:n. Aha. Ke:mah, sepa a:itskuinti, yo:n kinkua ne: xilimeh Mm. Kikua xilimeh wa:n pos yo:n mokalakia itech n' a:t, yowi ne: a:tampa wa:n sepa panki:sa, yehwa nehjó:n no: we:lik, kati:n a:mo we:lik semi ne:n *zorra**, n' *zorra** a:mo we:lik, yo:n *solamente** se: ki:xtilia para ne:n *cuero** Pos no: *igual tejón**, seki ki:xtiliah ne:n *cuero**, pero yo:n we:lik *hasta** ne:n ni..., n' ikuetaxyo *porque** tila:wak ikuetaxyo, *igual** ne:n ma:pachin. Ne:n tikihtowa kowtu:sah żYeh ka:ni mochi:wah? Yehwa mochi:wah nika:n ka:mpa ne:n ista:ka:t, itech i:n tepe:meh, itampa ne:n tepe:t nemih. Kikuah seki mono:tsa kowtsitsi:n wa:n yo:n ki..., *mamey** tehwa:n tikiliah chi:chi:ltsapot, kitetexowah ne:n n' ie:wayo. ke..., Wa..., mm, ta:..., e..., ta:lihtik żMoe:wah no: ta:lihtik oso nentimenih sah *Cuando kitoka n' itskuinti, yowi mokalaki:ti ne:, pero se: ki:xtia, *lo mismo jabalí** yeh we:i, ihkui:n ke:meskia se: pitsotsi:n, kipia nika:wi:n takuitapan ka:mpa ne:n mihyo:tia nika:n takuitapan, ka:mpa ikuetaxyo, ihko:ni, pero yeh we:i ixi:poh ihkó:n. żI:ka:nkopa mahyá: kipia iekatsol? Ehe, nika:n, nika:n ka:mpa mihyo:tia, de nika:n, ke:ní:w nikilia, ne: nikihto:s ne:n, ka:mpa ki:sa ihyo:t de nika:wí:n ke:meskia se: *chimenea** ihkó:n żYehwa *jabalí**? Jabalí. Wa:n niek..., n' ite:noh żPos ke:niwki? Ke:meskia se: pitsot żSayoh kipia ite:noh, a:mo kipia iekatsol? A:mo kipia, ke:meskia yo:n, ke:mah kipiaskia ni..., n' iekatsol pero ihkó:n ke:meskia yo:n te:nweyakaxtik. Ka:mpa ika takua sah Mm, ka:mpa ika s..., takua sah. Wa:n mihyo:tia i..., wa:n mihyo:tia i:ka:mpa ya Yo:n wehwei:n itanwa:n, ihkó:n, ika:mpa no: mihyo:tia, *casi** nochi de n' ohka:n żWa:n yo:n okuilimeh ka:ni mochi:wah *o** ka:ni nemih? Mochi:wayah *antes**, tikinitayah, kinkuia no:pá:n *hasta** nika:n Masaowatan, Istakat. Porque tehwa:n tikimpiayah kuahkuali itskuimeh, *cuando** ne: ana:l nietoya. Nietoya Tozán, *no** pos ompa tiki:xmatiah okuilimeh *hasta** ompa no: nemia *venado, a lo mejor nanki:xmatih** *venado** seki kipiaya n' *icuernos** wa:n ne: tikinkuiah *a veces** a:mo kipia, sayoh ne:n inakaswa:n, yehwa semi no: *bueno**. żWa:n ekintsi:n a:mo onkakeh ok *venados**? A:ah, ekintsi:n a:mo tei:n ok. Yo:n tiempo onkayah miak, pero ekintsi:n a:mo kanah se: kita *más** nio:n jabalí, mm, ekintsi:n *solamente** nentinemih *armadillo, tejón**, ma:pachin, *tlacuache**, yo:n nemih. I:n *conejo** no:, no: we:l..., no: kua..., no: kualtsi:n we:lik, tatsoyo:n *o** a:ko:loh pero no: de toto:nik *pero yo:n se: ki:xtia ne:n n' ie:wayo. Ie:wayo kualtsi:n se: ki:xtilia ihkó:n, kualtsi:n moka:wa ie:wayo, kualtsi:n moka:wa ne:n nakatsi:n, i:n *conejo, conejo** de kuowtah, kualtsi:n nextikeh, nextikeh *conejos**. Ke:mah, ta: *ard..., tikiliah *ardilla** chechelo:t, pos yo:n o:me, o:me taman onkak, e:yi taman, chechelo:t yo:n no: we:lik chi:lposo:n. Yo:n no: se: ki:xtilia n' ie:wayo, se: chechelo:t nemi *a la mejor** xa: nankitah, paniá:n kualtsi:n nextik nika:n, ke:meh *zorra** wa:n tatampa de nika:n chi:chi:ltik wa:n se: nemi nehjó:n ti:ltik *parejito** ti:ltik na:n [ne:n] chechelo:t, *ardilla** wa:n seki nemih tsikitsitsi:n, ihkui:ntsitsi:n, nehnextikeh, yo:n chechelo:meh *a lo mejor** ampó:n no: wi:tseh, yehwa yo:n nochi we:lkeh, kati:n a:mo we:lik mono:tsa se: okuilin mono:tsa *chupamiel**, ihkui:ni ne:n n' ixi:poh, yo:n a:mo kipia no: ita:n, yo:n sioh kitila:na, ki:sa ni le..., kinkua yo:n okuiltsitsi:n yo:n a:skameh de yo:n tsi, [ki]liah tsi:kameh, a:skameh. Itech n' *abono** de ne:n ta:ltsi:n de n', de n' a:skameh, ompa tahtachkua, ompa kinki:xtia wa:n kikua yo:n ta:lkuitaxkolmeh yo:n okuilin. żWa:n yo:n okuilin nentinemi ihkó:n kowma:pan oso ta:lpan? Pos ta:lpan nentinemi, ke:mah. A: wa:n sepa nikelka:wtok, wa:n yo:n se: kiliah kowtancho, marto, se: kostik okuilin ihkó:n pero kua..., kuitapi:l chinaltik, pata:wak ikuitapi:l wa:n itsontekon ihkó:n ololtik, ololtik, yo:n no: we:lik. Kati:n a:mo we:lkeh n' o:me okuilimeh, *zorra** wa:n *chupamiel**. żWa:n kowtancho ka:n onkakeh? Ompa ne: nika:n i:n, *por** ne: Tozán parahko, yo:n kowtah, yehwa:n yo:n *todavia** nemih ok, pero *jabalí** a:mo kanah t'tachi:liah ok nio:n kowtu:sah, kowtu:sah nemih *solemente** nika:n, nika:n Jonotla ne:paka. Yo:n tehwa:n tikiliah se: *planta** de xo:chit, *a lo mejor** ki:xmattos nika:n, mochi:wa xo:chit ihkui:ntsitsi:n *rueditas** chihchi:chi:ltik, 'ke:stetexowa, ompa se: momaka *cuenta** ke yehwa nika:n yetok kowtu:sah, nika:n nemi *por** pos kita:lia n' ioh wa:n kike:stetexowa ke:meh i:n ne:, ne:n kowtsi:n, nochi ki:xtilia e:wat wa:n kikua. Sepa ne:n tsapoakowit, pos no: kitetexowa ka:mpa seki *plantas** de tsapokowit ihkó:n, de n' achi selik ok no:, kitetexowa wa:n kikua ne:n *o** ka:mpa pahpata yoksik pos kikua, yo:n no: kikua yo:n, pero yo:n nochi we:lkeh yo:n okuiltsitsi:n. Mm, Yo:n sayoh Ye:wa no: n'te:ne:w ne:n a:itskuinti a:itskui..., no: we:lik, a:its Yo:n tikihtowa no: we:lik wa:n żKa:ni onkakeh? a:ihtik Pos nika:n *antes** onkayah semi nika:n i:n *puente** de nika:n Ecatlán. Ompa neh nitato:kata, nehjo:n nitato:kak *catorce ańos** nika:n *por** Ecatlán, ompa nikinitaya wa:n tikuiah wa:n we:lik, [k]e:mah. żA:ihtik nemiah? *o** A..., a:ihtik, mota:lia:yah paniá:n, ikua:ko se: tet, ompa mototo:nia:yah, pero kualtsi:n ihkó:n, ihkó:n *chaparrito**, tomaktsi:n. żIhkuitik ke:meh se: itskuinti? Ke:mah, ke:meh se: i..., *merito** ke:meh se: itskuinti, wa:n a:mo no: we:lik *a lo mejor nankitah se:, se: okuilin mono:tsa *onsa**, se: okuilin ohkui:ni, ihkui:ntsi:n de weyak, ihkui:ntsi:n tsikitsi:n *chaparrito** kikua piomeh, kinkua piomeh, se: kostik, kinintokatinemi pio:kone:meh, kinwi:ka para ne:wi:n, 'ki:tskia wa:n kitalo:chtia para ne: wa:n mono:tsa se: *onsa real**, mono:tsa se: *onsa real** no: we:lik, yo:n no: kinkua piomeh, *onsa real** yo:n *onsa real** no: kinkua piomeh, yo:n no:, no: chi..., ekintsi:n a:mo no kachi tikitstokeh, ke:mansá: kaltsi:ntan wi:tsa, ihkó:n ka:mpa kowtah kikui:ka ma:ski to:tolin *o** se: pio, ki:tskia wa:n 'kui:ka ne:wi:n wa:n kik..., kikua *solamente** ni..., n' itsontekon komo, ka:mpa ixwitok, ke:mah, kikechkoto:na wa:n kikua. Yehwa nehjó:n okuilimeh semi *malos**, nehjó:n kinkua pio:kone:meh yo:n *onsa** de n' tsikitsi:n se: kostik wa:n *onsa real** i:n *zorra,** i:n *zorra** no: semi kinkua piomeh, to:tolimeh ompa ne: ka:mpa tinem..., ne: ka:mpa nimemia nochi miak okuilimeh tikinitayah wa:n tikinkuiah *porque** tia:yah pos ompa *cerca** kowtah, ke:masá de tio..., yowak, yowak tikinitat..., tikinitatih pos tikahsiah. Ne:n a:itskuinti pos kua:ya ne:n xilimeh *cuando** tikitas pankalaki, tikitas panki:saki te:naktok se: xili ihkó:n, tehwa:n tikiliah ma:chiko, se: xili ihkó:n, onkayah ok xilimeh *o** ma:xahkaka, tehwa:n tikiliah ma:xahxaka se: xili ihkó:n, [tiki]tas pantokotsiwtok 'kuahtok nehjó:n xili *o** a:xolo:meh, a:xolo:meh, *a lo mejor** xa: nankini:xmattokeh, yo:n a:mo we:lkeh n' a:xolo:meh, e:mah. kinwelitaya *solamente** nan xilimeh wa:n *pescaditos**, yo:n pehpetaktikeh oso yo:n okseki:n yehwa neh nochi nimomakatok, nochi nikmattok de ke ke:ní:w, ye:waya name:chilih. Oksé: okuiltisi:n tein a:mo tikelna:mik, moelna:mikti wa:n no: tiki:xmattos. Pos a:..., a:mo nikmati ok katí:n, de *más** nochi, [sa]yoh ke: a:mo nikih..., a:mo tikihkuilohtiah miak, miak nehjó:n okuilimeh tein we:lkeh, miakeh nehjó:n okuilimeh de n' we:lkeh wa:n seki de n' a:mo we:lkeh. Yo:n okuilimeh tein tite:chinto:ka:itilih żOnkak seki ke kuali no: ika se: mopahtia? A: yehwa yo:n no:, no:, yehwa no..., ekintsi:n ni..., nitapoloh, nehjó:n kuali, nehjó:n se: ika, se: mopahtia ne:n *zorrillo, zorrillo**, yo:n se: 'ki:xtilia *manteca** wa:n te:ohxilia para n' tataxis, *pulmonia**, no: semi kuali no:. żKe:ní:w ito:ka:y ne:n ma:se:walkopa? Mm, ne:, ne:, tehwa:n ne:, ne:, tehwa:n ihkó:n tikiliah *zorrillo**, pero a:mo n'mati, a:mo nikelna:miki kení:w, ah, nimomakatok kue:ntah, ento:s *deveras epat, epat. Yehwa yo:n ika se: mopahtia Oksé: okuiltsi:n ok tein no: kuali ika se: mopahtia A:, aha:, no: se:, etok oksé: Mm, yo:n tikiliah tehwa:n witstakuatsi:n kipia seki ikuetaxo, kipia nika:n *ilomo puro** witsti, ke:meskia yo:n *aguja, a lo mejor** ki:xmattokeh ne:, ne: ki:xmattoskeh no: wa:n yeh. De nika:n pe:wa, tsikilitsi:n itsontekon, de nika:n pe:wa *puro** witsti, *puro** witsti *hasta** tani, kiliah witstakuatsi:n *o** yehwa nehjó:n nochi ekintsi:n ne:n nikmattok wa:n yo:n, pos yo:n no: kikuih yo:n, nehjó:n witsti *para remedio**, *anteriormente cuando** mokokua:ya se: *familia** po..., por nehjo:n *familia** de ke [moko]kowa:ya ihkó:n, para se: kono:tsi:n yehwa yo:n 'kikuiah, yehwa nehjó:n 'kuiah, nehjó:n, yo:ni, yo:n witstakuatsi:n ki..., ni..., ni..., ni..., n' iwitsyo, kite:tewa:tsayah wa:n kichi:wayah ne: wa:n kichihchi:wayah yo:n ke:meskia pahti wa:n seki xiwtsitsi:n, seki tsope:likxiwit 'ma:nelowa:yah wa:n kimakah ya ne:n kokoxkeh pos ihsiwka *moaliviarowaya** ne:n siwa:tsi:n ika ne:n *moalivia:rowa** ika ne:n kone:tsi:n. Pero ekintsi:n nochi tapahti:lo:ya:n yowih *porque** momatik a *cuerpo** *anteriormente** yehwa yo:n neh nikmattok *porque** yehwa yo:n *antes** ika mopahtia:yah ne:n na:nahmeh, nehjó:n semi kuali yo:n, yo:n witsti, yo:n witsti, ekintsi:n *a lo mejor** ne: Cuesalan kinamakaskeh, ompa ne: Cuesalan no: 'kua:lkuih *a veces** pero no: tamameh yo:n okuilimeh, pané: teltohtoma:wkeh, wehwei:n wa:n wehwei n' ikuitapi:l wa:n de nika:n kowtah nemih a:mo, yo:n achi we:weyakeh wa:n a:chi we:weyakeh ke:meh takuatsi:n wa:n pané: achi nextik pero miak kipia yo:n witsti. Se: *vez** neh nikwi:kaya notskuiwa:n wa:n ki:tskihkeh yo:n okuilin, ki:tskihkeh pero 'kahka:wkeh *porque** nochi ininte:noh kahkalak nehjó:n witsti. Ento:s tikinki:tskihkeh iwa:n no:pá:n n' itskuimeh wa:n pe:wa tikinki:xtilihkeh ika *aguja**, ika *aguja** tikinki:xtilihkeh yo:n , nehjó:n witsti para, para *después** kuali takua:yah, se: *semana** a:mo wel takua:yah yo:n itskuimeh, yo:n semi *delicado**, nehjó:n a:mo no: we:lik, a:mo no: we:lik *igual** Yo:n tikihtowa ne: siwa:t kimakayah yehwa, yehwa yo:n witstakuatsi:n, ne:, kimakayah siwa:t ke:man olinia ya de nemiti ipili osos achto ok Aha, a:mo, *cuando** oli:nia ya *Cuando kimachiliah n' *dolor**, ento:s ki..., kiki:xtiliah ne: witsti *o bien** etok ne: wa:n kite:tewa:tsah wa:n kuitih okseki xiwtsitsi:n, yo:n tsope:likxiwit wa:n okseki xiwtsitsi:n, nikel..., nikelka:w toni, kimanah ne: wa:n *o** pimie:ntahxiwit wa:n nehjó:n yehwa yo:n kichi:wayah wa:n kimakayah ya, ompa ke:mah ompa wi:tsa ya ne:, *moa:livia:rowa ya ne:, mm *porque antes** nochi yetoyah ne:n na:nahmeh de n' welih para kin..., kin..., kimpale:wia:yah ne:n na:nahmeh pero ekintsi:n nochi yowih tapahti:lo:ya:n, *porque** ihkó:n yetok, *antes** yehwa yo:n neh nikitak wa:n nemi, nochi, nochi kalihtik sah seki mopale:wia:yah tak no: *por suerte**, kalihtik *cuando** 'matis *moalivia:roh** ya, mm. Neh nikmattok *porque** neh nopi:pilwa:n nochi kalihtik mo..., mo..., [mo]nenkeh wa:n yehwa sioh yo:n kimakayah *nofamilia**, mm, kimakayah wa:n *por eso** nikmattok neh, yo:n semi kuali wa:n no: *igual** yo:n tikiliah epat, epat *zorrillo** yo:n imante:kayo yo:n semi toma:wak, cha:wak semi, yo:n se: kitsoyo:nia wa:n kualtsi:n ki:sa *manteca**, ki:sa *manteca** wa:n no: te:ohxiliah komo semi se: tatasi, te:ahkolohxiliah, de nika:n se: iahkolko. żYo:n i:pa sayoh ne:n opochekat kipahtia? Mm, *o bien** nika:n te:ohxiliah, a:ah. *Lo mismo** ne: no: nikelka:wtok se:, *lo mismo** a:yo:tsi:n, a: pos no: nanki:xmattokeh a:yo:tsi:n no: kuali, yo:n nehjó:n te:ohxiliah nehjó:n se: ikechko nika:n iesyo wa:n se, se: ik..., nika:n wa:n yo:n nehjo..., yo:n no:, no:, no: kuali para tataxis yo:n, nehjó:n a:yo:tsi:n pero yo:n a:mo we:lik, yo:n ki..., se: kinmaka sayoh por ne:n *necesidad** [desde kera] kone:meh ke:masá: kinkui yo:n tataxis. Yehwa yo:n *antes** kinmakayah ne:n [kone:meh], neh nikmattok *porque** nehwa ninemia *hasta** ne:wi:n wa:n nikinte:mowa:ya itech a:ichkualmeh, nehwa nikinki:xtia:ya ika n' *anzuelo**, nikta:liaya teisá: ihkó:n nakat wa:n niktamo:taya itech ne:pa n' *anzuelitos**, seki *clavito** ihkó:n 'kitas mopiloh ya ne:n a:yo:tsi:n, *tortuga** tikiliah, niktila:na, nikita wi:tsa ya, niahsi kalihtik wa:n pe:wa niki:xtilia ni..., niktapa:na ya wa:n nikua..., nikextapa:naya ne: wa:n nik..., ne: nopi..., [p]ana nikuiti se: tilmahtsi:n wa:n nikui wa:n pe:wa nikinohohxilia ya, nika:n inkechko *o** nika:n i:n, pos se: kinikne:lia kone:meh pero pos *solamente** ihkó:n. Ento:s *después** kihtowa takah kuali kihtowa i:n pah[ti], *después** seki tokni:wa:n ampó:n, a:mo kimatiah, "pero ton tikinmaka kone:meh" "pos yehwa i:n ma:nel iwa:n yo:n tepe:xi:lo:t ni..., n' iselo, inalwayo *palma**, tikma:nelohkeh wa:n tikinmakakeh" "no: tikchi:watih", nikilia "pos we:noh, komo nankinekih name:chwi:kas tikinkuitih a:yo:tsitsi:n". Kemeh se: mokne:lia, pos *orale**, a:mo teh nikpolo:ti *tiempo**, tiowih, nia:ya, *con tal**, tikinwa:lkuih, 'kilia "ihkui:n 'chi:waka:n" nikilia "neh" nikilia "no: ne:chilihkeh pero neh nikchi:wa *lo que es** [tein] ne:chilihkeh" *después** ne:chiliah "takah *deveras** kuali no:", "pos a:mo semi nikilia t[el]kuali pero de *todos modos** tepitsi:n kinka:wa *porque** s..., *antes** yo:n te:kuia n' tataxis se: miktiaya, miktia:ya *hasta después ** se: i:xpeta:nia. Mm, pero yo:n a:mo no: we:lik chi:lposo:n, ka:n, yo:n tsitsikitsi:n, kati:n we:lkeh yehwa yo:n sah name:chto:kaytilih sah, mm. Yo:n tikihtowa ke tatasia wa:n mahyá: miktia:ya, ka:n yehwa yo:n kilwia:yah ne: nihnikilo:tataxis Mihmikilo:tataxis [ta: ne: te..., Yehwa yo:n mihmikilo:tataxis, tatasiah, tatasiah *hasta** miktia:yah ihkó:n wetstiah *después** yeh sepa yo:li:k tamatiah, kichihchayah *hasta** esti.RRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRR Yehwa yo:n no:, no: kuali, ento:s yehwa yo:n *por lo menos, por lo menos**, yo:n a:mo, a:mo we:lkeh, yehwa yo:n name:chto:kaytilih *zorra** a:mo no: we:lik nio:n *chupamiel**, kati:n we:lik yo:n name:chilia ne:n *marto**, kowtancho, yo:n we:lik. Yo:n tehwa:n tikitayah itech n' a:makowit ke:meh ne: wi:tsa, wi:tsa mopilohtiw ika n' ikuitapi:l, ke:masá tikpantamo:tayah ke:meh ne: tikmo:tayah pero ke:masá: a:mo kinekia pawetsis, pero sepa oksé: wa:n ... kitekia seki xiwtsitsi:n ihkó:n, ompa nikneltoka, kitekia seki xiwtsitsi:n wa:n pe:wa kixakualowa:ya koma:mo *kiye:ktoka:rowa:ya** ne:n *bala**, kixakualowa:ya ihkó:n wa:n *hasta** pané: kitamo:taya nochi ne:n, pero *después, a ver que tal**, yo:li:k kimachilia, pawetsia ya, pero yo:n semi we:lik, kowtancho *igual** a ne:n. Kati:n a:mo we:lkeh yehwa yo:n okuilimeh o:me e:yi:n sah, nochi [tein] de i:n name:chto:ka:ytilih nochi we:lik. żWa:n yo:n tikihtowa kowtancho iksá: mopahtia:ya? Yeh mopahtia:ya, mm, mopahtia:ya, ke:masá: a:mo mikia, ya:ya ok. Mm mm *Este** a:man ne:n chiktehmeh, żNo: miak taman chiktehmeh onkakeh? No: onkakeh A:mo n'mati ox nochi se: kinkua oso seki kuali no: ek..., inika se: mopahtia oso seki a:mo se: kininkua. Ke:mah nehjó:n seki pos ne:n name:chili:ti ekintsi:n kati:n chiktehmeh de n' we:lkeh. Pos we:lik yehwa pal..., paloma, chachalaca, primavera, pap..., papán real**, nochi oksé papán, nochi, nochi, nochi, yo:n nochi we:lkeh *pico de canoa**, *lo que es pájaro** nochi we:lkeh, *nada mas** a:mo ye:kwe:lik ne:n n' pihpix, yo:n kiliah pi..., yo:n ti:ltik *pajarito**. Wi:tsikitsi:n no: kuali para n' pahti, yo:n kuali yo:n se: mihmiki, neh nikmati *porque** ihkó:n nik..., nikchi:wka, yo:n esti te:taliliah *o bien** mah se: kitolo yo:n iyo:lo de nika:n yo:n, i:n wi:tsikitsi:n, yo:n semi kuali no: pero a:mo se: kimati ox nochi te:na:miki, mm. *Casi** nochi, nochi we:lkeh nehjó:n *pajaritos** sayoh *nada mas** yehwa yo:n a:mo, a:mo ye:kwe:lik, mm, pihpix tikiliah, *o bien tordo** no:, no: we:lik pero semi takua:wak wa:n, pero a:mo *igual, más** we:lik *paloma, chachalaca** *primavera** nochi *lo que es** n' *papán** nochi we:lik. Tikilia:yah, nemia se: *pájaro** ihkó:n, *a lo mejor** kikaki..., 'kakih eski nika:n i:n kuowtah nemi se: mono:tsa tewiyo:n, *a lo mejor** ampowi:n, xa: no: nankitah ampo:wi:n, se: *pájaro** ihko:ni, ke:meskia *pollo**, ihkó:n de we:i wa:n metschihchi:chi:ltik wa:n a:mo kipia ikuitapi:l. Tsahtsi ne:wi:n kowtah, n' a:pó:n tate:mpan se: moketsa nika:n San Miguel ne:paka se: 'kaki, ne:wi:n tsahtsitok *fuerte**. Seki kihtowah "toni ne: tsahtsi, toni ne: tsahtsi, xa: ehekat" wa:n neh nikilia "a:mo ehekat, ta: neh niki:xmattok, "ke:masá: nikuia, se: *pájaro** ke:meskia se: *pollito**, tekolotik, metschihchi:chi:lti wa:n yo:n ta:lpan nemi, se: kahsiti:w motalowa ihkó:n *carrera**, se: *pájaro** mono:tsa tewiyo:n, we:i ihkó:n, yo:n semi *bueno**". Nehjo:n, yehwa yo:n nehjo:n name:chtapowih *lo que es de n' pajaritos** wa:n de okuilimeh. żYo:n *chachalacas** a:mo tikini:xmati? N' chachalacas** ke:mah, semi *buenos**, mm. żYo:n no: we:lkeh? No: we:lkeh. żKa:ni nemih? Nemih nika:n tepe:yoh, nehjó:n tsahtsih *cuando** wa:la:ti kiowit *o**, mosenkuih *siquiera** e:yi *lado** tsahtsih, mona:nankiliah, mona:na:nkiliah oso *cuando** wi:tsa kiowit oso *cuando** t..., motato:nalketsati. Pe:wa tsahtsih ya, tsahtsih ya takah wi:tsa ya kiowit, *poco rato** wi:tsa ya tsa..., ehkok a kiowit wa:n *cuando** tiki..., tikakis sepa tsahtsi, yo:n nochi mosenketsa ya toto:nik *a las seis de la mańana** ne:wi:n chi..., ento:s tsahtsitok a ne:wi:n, tsahtsitok a itech tepe:yoh, nehjó:n okuiltsitsi:n. Yo:n kikuah *solamente** kapol..., kapolin iteyo, ne:n teswakowit iteyo, a:matet, kuesalkowtet, no: seko..., kuesalkoko..., kohkostik. Seki chihchi:chi:ltik a:mate..., a: pos nanki:xmatos[keh] iteyo a:matet, yo:n semi kikuah *chachalacas** wa:n kikuah yo:n xi:kalkowtet, yo:n tikiliah we:weteko, yo:n xi:kalkowtet, yo:n no: *bueno**, semi cha:wak yeh semi kikuah *palomas**, yehwa yo:n neh nikita ne:n *lo que es** nochi tein name:chtapowih semi we:lkeh *nada mas** a:mo we:lik *zorra, chupamiel**, epat a:mo no: semi we:lik pero pos yehwa kualtia para *remedio**, mm. Ne:n tsohpi wa:n kui:xin, żA:mo tikini:xmati? I:n tsohpi ne:n, n' kui:xin ke:mah, i:n kui:xin ne:wi:n nemih, pos yo:n ka:mpa yetokeh pio:kone:meh, *cerca** kalimeh pos kinki:tskiah Kikuih ne:n pio:kone:t ne:wi:n wa:n kui:kah ne:wi:n, [ika] ite:mpi:l oso ika imetsko wa:n kitsikui:nal..., wa:n ehekai:xko kui:ka, ne:wi:n kikua kuixin. Pos se: vez nikitak ompa ne:pa, nikaki pe:wa tamohmowtia, nikita 'ki:tskih se: kowa:t ihkó:n wa:n kowa:t kui:kak *hasta** ne:wi:ni, nikitak itech seko koma:pan ompa kuahtok a, ne:n kui:xin wa:n yo:n no: kinki:tskia ne:n *palomas o pajatitos** yo:n nochi kinki:tskia ne:n kui:xin, mm. żWa:n tsohpi? A:, n' tsohpi nehjo:n, *antes** a:mo semi onkayah pero ekintsi:n onkakeh ya sepa, i:n tsohpi semi kuali para ne:n yo:n *rem..., solamente remedio** pero yo:n a:mo we:lik, se kikua *por necesidades**, nehjó:n, nehjó:n kuali komo te:kokoh se: iyo:lpan *o** m..., *o** mitskehtsoh se: *rabia**, mitskehtsoh *rabia** pos yehwa yo:n mah, mah se: kimikti n' tsohpi wa:n mah s..., mah kimanaka:n wa:n mah se: tai *caldito** yehwa: *antes** ika mopahtia:yah, *porque** neh nikmattok no:pá:n 'kehtsonka se: *viaje rabia** pero kem..., *bueno** tikmiktihkeh yo:n *rabia**, se: *nohermano** nikpia wa:n kimiktilih yo:n, yo:n tsohpi wa:n kimakak pahtik, a:mo tikui:kakeh tapahti:lo:ya:n. *Porque antes** aya:mo teh *más* onkaya tapahtilo:ya:n, sayoh tepitsi:n, *no**, pos ekintsi:n miak onkak tapahti:lo:ya:n. Yehwa yo:n, yeh, yeh nehjó:n tsohpi, kikua *solamente** ne:n kua:kownakat, kua:koweh oso ne:n yo:n tapial *caballos o** teisá: ihko:ni, yehwa yo:n kikuah *cosa de pajaritos**, a:mo mokuah yehwa yo:n kololowah *lo que es** de n', de n', miki se: kua:kueh, *o** se: *caballito o** se: *burrito**, pos yehwa yo:n kololowah, no: kikuah ne:n pio ta: nikita ke:masá: kite:mowa oso misto:n. I:n misto:n a:mo no: we:lik, yo:n nikelka:wka ya no:, i:n misto:n yeh, i:n misto:n no: neh *cuando** ni:xpeta:n, yehwa nehjó:n 'kuiah *cuando** yo:n te:kokoh ke:meskia se: xo:xal, yo:n te:kokoh se: ima:wa:n, kikuiah wa:n te:ihistekui:ltiah, ihkó:n kichi:wah, ihkó:n kichi:wah, mah te:ihistekui misto:n. Nehwa nikitak ika mopahtia:yah ne:n no:pá:n, nochi ne:n tokni:wa:n. Yo:n mistó:n *cuidandero** pero yo:n, yo:n kuali no: para tapa..., tapahtia seki a:mo nochi tikmatih. żXo:xal tikilia? Ehe, xo:xal nikil..., nikelka:w ke:ní:w kiliah Nikelka:wak pero nehjó:n no: kuali, yo:n ke:masá se:, a: pos tehwa:n tikiliah xo..., t..., toma:tatsiw. *Por ejemplo** ke:masá tia:skeh tiktatsiwiliah se: tekit tikchi:waskeh, semi owihka:n, sakayoh *o** ka:sá: ika tomi:lah semi telwe:i xiwtah niknemilia a:it ke:ní:w n'tekitis, *o** se: ikahfe:ntah, ke:ní:w nitekitis, ye:kwe:i owihka:n, witstah, a:mo n'tekitis, *mejor** niow ya, ento:s tiahsi mitskokowa moma:y yehwa yo:n nehjó:n xo..., xo:xal. Ma:tatsiw. Ento:s, Ma:tatsiw, ento:s nehjo:n ki..., yehwa ya *lo que es** yo:n nochi yo:n okuiltsitsi:n, nochi mame:chto:kaitilih yo:n nochi nikini:xmattok *solamente** ekintsi:n name:chilih ke *tanto** de n' a:mo we:lik nehjó:n, *zorra** wa:n *chupamiel** wa:n yehwa yo:n witstakuatsi:n, yo:n *solamente** para i:n name:chilihtok, ekintsi:n name:chmakak kue:ntah, *solamente** para *remedio** witstakuatsi:n. yo:ni n' ipan..., i:n witsti de n' ipaniá:n kikui, no: ke:wah ikuetaxyo no: ke:wah wa:n yo:n se: kita:lia itech se:, itech se: a:ya:tsi:n, ihkó:n se: *cacho** de, de tilmah de *como** de yo:n potoxtik ompa se: kita:lia yo:n miak mochi:wah, mm, witstakuatsi:n. żMomiakiliah? Momiakiliah, yo:n *cuando** tikitati:w miak etok okuiltsi..., we:noh wit..., wihwitsti ihkó:n, komo tikta:lih ikuetaxyo ihkó:n. I:n mame:chilia nika:n Cuesalan kua:lkuih de ne:wi:n *lado** nikitaya se: ta:tahtsi:n ampó:n kua:lkuia, semi telwe:i toma:wak, ihkó:n n' okuilin. Pero nika:n neh ka:mpa 'nemia nika:n Tozán miak okuilimeh nikinixmat wa:n tikinkua:yah, pero nehjo:n ompa achi we:weyakeh, achi nextikeh. Yo:n semi *delicados** para itskuinti i:n name:chilihtok neh notskuiwa:n miak kin..., kinkokohka de n' ininte:noh, kinki:tskia:yah pero *trabajo** tikinki:xtilia:yah witsti. Yeh name:chilia *chupamiel** a:mo no: we:lik, yo:n solamente para *cuero** wa:n yo:n a:mo no: kipia itan, ne:n yo:n sayoh ixi:poh ihkó:n, yo:n kinkua a:skameh itech a:skat, tsi:kata:l, yo:n tikiliah tsi:kata:l, *abono** no: kualtia para *orgánico** yo:n, yo:n *abono**. Ento:s yo:n ompa kintate:molia nochi ta:lkuitaxkolmeh yo:n kikua yo:n oso tai yo:n tai a:tsi:n sah, nehjó:n okuilin. Tikihtowa ke ka:mpa kita:liah ne:n witstakuatsi:n ie:wayo, ma:ski a:mo yo:ltok ok, żMochi:wa witsti? Mochi:wa wi..., wi:tsti E:mah, yehwa yo:ni *Bueno**, a:man de n' okuiltsitsi:n tein mochi:wah a:ihtik, a:mo n'mati xa: tikini:xmattos no: se: o:me e:yi no: weli 'te:chtapowi:s, ox no: nochi se: kinkua oso seki onkakeh tein a:mo se: kinkua tein mochi:wah n' a:ihtik Mm, pos name:chili:ti *lo que es** sayoh [tein] de nikmati de n' we:lkeh, pos yehwa ya nehjó:n tehwa:n tikiliah ne:n xilimeh yo:n semi we:lik, yo:n om..., yo:n e:yi taman, e:yi taman de xilimeh yo:n seki kiliah *mequitos**, wehwei, wehwei ihkó:n wa:n seki yo:n name:chilihtihtota ma:chiko, yo:n semi kikua ne:n a:itskuinti, a:itskuinti se:mi kinkua xilimeh Yo:n neme:chilia pantsikui:ni wa:n ke:mah kite:mowa ne:n xili, tikitas pantokotsiwtok itech se: tet ompa kuahtok, yo:n [ih]kui:ntsi:n tikiliah ma:chikomeh wa:n onkakeh seki ihkui:ntsitsi:n xilimeh mono:tsa ne:n ma:xahxakameh, ento:s yo:n no: we:lik wa:n *pescados** onkakeh seki pe..., pehpetaktikeh, ihkui:n no: we:lkeh *o bien** se: kikua a:ko:loh *o bien** se: kite:wa:tsa ika *manteca**. Seki tikiliah ma:lomeh, tehwa:n tikiliah nika:n ma:lomeh, onkak itech a:meh ne:pa, kiliah *puercos** wa:n ma:lomeh, ihkui:kui:n ne:n *pescaditos**, yo:n no: we:lkeh, *pero lo que es** tikiliah yo:n nehhjó:n tehwa:n a..., a:xo:lo:t yo:n a:mo we:lik, yo:n we:i itsontekon wa:n pané: achi pata:wak ikuitapi:l, yehwa yo:n, kati:n we:lik yo:n tikiliah, a:mo nikelna:mikiti pero *más o menos** ne:n cha: nanki:xmatih se: okuilin ihkui:n mo..., ke:meskia se: kowa:t, mono:tsa *anguilla** kipia n' iahtapalwa:n nika:n inakasko wa:n nika:n para se: ki:xmati, tehwa:n tikinitayah *este** nika:n Jonotla ne:paka, seki ihko:ko:n we:weyakeh, ihkó:n yowih, ihkó:n. Para tiki:tskia:yah tikuiah se: tilmah wa:n tiki:tskia:yah *cuando** ne:n ke:masá ihkó:n wa:la:ya ihkó:n *o** ika ma:tat yehwa nehjó:n no: we:lkeh, *anguilla**. żA:mo yehwa yo:n kiliah kowa:michin? Kowa:michin, yehwa nehjó:n pero we:i, ihkó:n Tehwa:n tia:yah nika:n por Zoquiapan tani, ompa tehwa:n tikinitayah *anguilla**, yo:n *xolote** yo:n no: semi *bueno**, *xolote**. I:n *xolote** we:i its..., n' itsontekon wa:n nika:n miak kipia ni..., ni...,nibi..., nite..., n' ite:ntson Te:nihwiyoh ne:n Mm, sepa n' *bobo** yo:n kiliah pos yo:n we:i, ihkó:n Tehwa:n tikmattokeh *porque** tehwa:n tia:yah, tia:yah itech n' a:t *por eso** ekintsi:n name:chilia ke neh niki:xmattok nochi okuilimeh, a:mo nochi pero *más o menos** niki:xmattok kati:n we:lik *por** pos neh ne..., nemik nika:n kowtah ne:n no: *pa..., paloma lo que es pájaro** no: nikmattok kati:ni de n' a:mo we:lik ento:s yehwa yo:ni name:chilia, *jabalí** no: semi we:lik, no: we:lik, pero ke:meh tahtamati ke:meh se: pitsot, kowtu:sah kowtu:sah a:mo iwki nika:n nemih yo:n tikiliah *tu:sameh**, yo:n ampó:n tahtachkuah kite:ximah *planta**, a:mo, ta: i:n wehwei:n, kowtu:sah, *chaparrito** pero wehwei ima:wa:n, yo:n nochi, nochi we:lkeh I:n kowa:michin wa:n *bobo** tikilwia wa:n xol..., xolo..., xo:lo:te. Nochi achichi:n sah *o** se: kati:yeh okachi we:i de i:n e:yi:n Pos [o]kachi we:i ne:n *bobo, más** we:i, yeh, yeh kualtsi:n pan, nika:n *panazulito** tikiliah yo:n, tehwa:n tikiliah *azulito** Kualtsi:n ipaniá:n pané yo:n achi *moradito, moradito** ento:s ka:mpa se: ki:xtia wa:n se: kita:lia ihkó:n, tehwa:n tikitayah *porque** neh no: ne:chmakayah ihkó:n . Se: kita achi peto:nik kualtsi:n, ihkó:n peto:nia, yo:n *más** we:i nehjó:n. Kowa:michin yeh no: seki ihkui:ntsitsi:n wa:n seki wehwei ihko:kó:n ihkó:n ya:yah itech, itech n' a:t ihkó:n itech i:n texa:l ompa ne:stia:ya nika:n yetok, niman tikinitayah, nika:n etok kowa:michin, *anguilla** yowi ihkó:n ioh, ioh, ioh, ke:meh kowa:t, mm. Tiki:xmatiah *porque** n' ni..., nika:n, de nika:n [neli] kipia ne:n iahtapalwa:n wa:n *ilomo** wa:n ikuitapi:l. A:ihtik no: motachih..., ne:si i..., ioh, A..., a:ihtik nentinemi nehjó:n okuilin Ke:masá: tikuiah de yowak, 'kuiah no: *nocuńado**, nemia ok se: Pos nika:n kimattos kuali, Antonio Loguente wa:n Jose Emilio Loguente, ipopá:n semi ya:yah para ne:, a: pos *a lo mejor** ki..., tia:s ka:mpa xilimeh, mokuia, ke:masá: 'kuiah nehjó:n, ne: ke:man ya. Komo ekintsi:n tia:skiah tikinonte:moskiah, żTikinahsiskiah nochi i:n okuilimeh? Pos atox se: kahsis *porque** ekintsi:n wehweyak a:t, *a lo mejor** kinwi:kak n' a:t, mm. Yehwa yo:n tikinahsiah, mm A:mo teisá: tikneki ok, ti..., teisá: tein tikelka:wtok, tein aya:mo 'te:chtapowia. Pos *solamente** yehwa sah nehjó:n de n', pos casi yehwa sah. Yehwa sah, *bueno** pos, welis tine:chilwi:s moto:ka:y. Ke:mah, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. żKa:ni tinemi? Ne: pos ninemia nika:n Tzi..., ninemia Tozán Jonotla pero ekintsi:n ninemi ampó:n Xopanaco San Miguel Tzinacapan żKa:nachi xiwit tikpia? Nikpia *sesenta y tres ańos**. Miak tasohka:matik. Pero toni, *bueno**.