Na:nah es..., tikihtowa tehwa:tsi:n tiweli tikihkiti ne: wi:pi:lmeh, ilpikameh xa: no: tiweli, a:mo nikmati *este* 'te:chtapowi ahachichi, sehse:. Ekinikatsi:n kuali te:chnohno:tsas de ne: ke:ní:w se: kichihchi:wa wi:pi:l, k..., de tikpe:waltia tapowi:s wa:n ke:man tima:tamiti a, nochi ke:ni:w tikohtokaltia wa:n moka:wati se: wi:pi:l ke:meh moneki. Mm, nehjo:n pos neh nimomachtih ne: tio:pante:noh, wa:lah se: *programa** mono:tsaya *PIMUDE** wa:n ompa yo:n nimomachtih, te:ch..., te:chilwihkeh mah t'wi:kaka:n ma:kui:l kowit i:ihkui:ntsitsi:n. Tiktohto:kkeh ma:kui:l wa:n ompa ke:mah te:chtahtanihkeh n' *hilo**, tikua:ilpihkeh wa:n pe:wak tik..., tiktehte:kah ya. 'yewalowah, mahyá: *cruzado** ihkó:n chi:chi:wah, ompa tiktami..., tiktamitehte:kkeh te:chilihkeh ke tapowal e:yi *por** se: tapowal ahsi *hasta** *cincuenta y cinco**, pero neh nikitak de yo:n *cincuenta y cinco** telki:sa teltahtapo:tok wi:pi:l, a:mo tsaktok kuali wa:n a:man neh nikui wi:pi:l nikchihchi:wa, nikpowa de e:yi *por** se: tapowal ahsi *setenta y cinco**, komoke e:yi powal wa:n xakto:l nikpowa n' *hilo**. Nima:tami niktapowa, ke:mah nik..., nikuiti a komimilmeh para ompa nikua:kalikia ya wa:n n'te:mpilo:ti a ke:meh ne: [i]tech ne: ohtat nikpia o:me, o:me komoke se: *lazo**, ompa nikua:kalakia ya wa:n ke:mah nikui a no: se: notakoilpika, nimotahkoilpia wa:n ke:mah pe:wa ya niktekpa:na chihchikuase:n n' *hilo hasta** nim..., nina:lki:sa yo:n e:yi powal wa:n kaxto:l, nima:tami iksá: pano:ti *siquiera** se: e:yi *hilo** ok, ento:s niksenkui:ltia ya yo:n de chikuase:n *hilo**, ahsi chikna:wi *hilo**, nikihilpia kualtsi:n, ento:s ke:mah sepa niktsonkepa, niktsonkepa, sepa no: nikihilpia ne:n okseko wa:n ompa ke:mah ompa ya nikpe:waltia. Nikpe:waltia ya para nikxi:yo:tia, sehse: *hilo**, niktamixi:yo:tia ke:mah nikte:ntilmahyo:tia ya wa:n n'tamite:ntilmahyo:tia ke:mah nik..., nik..., nikchi:wa ya nikpo:w..., nikpo:wtiw ehe:yi niktetsi:lohtiw para nehjo:n komo nikui, yekinika nimomachtih nikchi:wak o:me xi:yo:t sah, sayoh o:me xi:yo:kowit nikta:lih, niksentetsi:loh de i:ni, de ini sah niksentetsi:loh, nochi *hasta** nina:lki:sak wa:n a:man pos nik..., nikchi:wtiw sayoh nik..., ehe:yi niktetsi:lohtiw wa:n ehe:yi nikuitiw. Niktetsi:lowa pero yo:n komo na:wi xi:yo:t nikchi:wa, se: to:nal nochi a nikui de yo:n niktehte:ka wa:n nochi niktsokenkepa para nikua:ihilpia, niktamixi:yo:tia wa:n n..., ne:chkui:lia se: to:nal, ompa komo niknemilia *o** ne:chtahtaniah, nima:tami yo:n wi:pi:l *siquiera** na:wi, na:wi to:nal para nima:tami se: wi:pi:l pero nimotareahtia, mm. Tikihtowa ke e:yi powal wa:n kaxtol *hilo** tik..., de tiktehte:ka, yo:n tik..., yo:n yehwa tein tikye:yewalo:ltia kowmeh, aha. nik..., de niktehte:ka, [k]e:mah, yehwa n'ye:yewalo:ltia, *hasta** nima:tami n' ka:nachi n' ahsi, kax..., e:yi powal wa:n kaxto:l Pos yehwa ya nimitsilia nikua:kopi:na wa:n nikalakia ya o:me kowmeh, komimilmeh ihkui:ni, de nikua:kalakia ya pos yehwa ya ne: nitakua:ilpia ya ne:pa wa:n nika:n nimotahkoilpia para nik..., nik..., niktehtekpa:na chihchikuase:n n'ta:lia wa:n para nikilpihtiw ika yo:n *hilo** ke:ní:w kiliah. Yo:n kowmeh tein tikihtowa tiktohto:kka ¿Ton achichi yeh? sayoh i:ihkui:ntsi:n ¿Ke:meh o:me ma..., o:me mai..., o:me *cuarta**? Xa: ke:mah, tein moto:ka, para a:mo mi:xwi:to:lowa. Aha: Para a:mo, mahyá: mo..., komo..., ko..., komo *porque** se: kitehte:ka wa:n se: kima:tila:n tepitsi:n, ento:s mi:x..., mi:xto:ka wa:n ahko ki:stiw tsikitsi:n ya, a:mo nehjo:n *parejo** ok ki:sa de n' tani ke:meh se: p..., kipe:waltia. Chikotik, chikotia, aha. Chikotik a ki:sa, chikotia, ehe, ma..., ma:chikowe:weyakia Tikihtowa ke, s..., *bueno** s..., no: tik..., tikxehxelowa Yo:n xi:yo:t ¿Ke:ni:w tikalakilia? ¿Sehse: *hilo** tikalakilihtiw? ¿*O** yehwa ya itech yo:n chihchikuase:n tikihtowa tikxehxelowa? Pues... De nikxehxelowa ya pos yehwa ya yo:ni niktami..., niktamiihilpih ya ke:mah nik..., nik..., nikui a xi:yo:kowit i:ihkui:ni pi:pitsa:wkeh, de yo:n ohtat, ohtakowit tein pitsa:wak oso a:kat, a:kat *más** nikuia pero ekintsi:n a:mo semi nikahsi ok pos nikui ma:ski chihchihkoltik a ne:n ohtat, ohtat nik..., nik..., nikchi:wilia n' seko n'pia, nikilpia ika *hilo** kualtsi:n pero mah a:mo ihi:xeh para a:mo mopihpilowa ne:n *mohilo**. Kipia de kualtsi:n mela:wak wa:n nio:n teh kipias mah pano:to teisá: para mokuihkuis. Pe:wak nik..., nikxi:yo:tia ya *hasta** nima:tami n'xi:yo:tia ke:mah nikui a n..., ne:n, *bueno** achto nikalakilia n' tsotsopa:tsmeh yo:n kiliah *ko:komachetes** o:me nikta:lilia niktamixi:yo:tia, ke:mah nikchi:wa ya ne:n n' iti:tilmahyo ompa ke:mah nikpe:waltia ya komo nikpehpena sehse: para nikta:lia o:me xi:yo:t. Komohkó:n o:me xi:yo:t, ¿Sehse: tik..., tiktihtila:na? Mm. Yo:n *hilo** tein ni..., tein n' achto tikye:yewaloh yehwa tikahokui. Ke:mah yehwa. Tiktsa:la:nkalakilia mahyá: Nik..., nikta:lilia yehwa ne:n ixiyo..., ixi:yo:kowit a. De nikihkiti a ke:mah tepitsi:n nikihkitis *siquiera** o:me, o:me mahpil ihkui:n n'ta:lilia, tein pata:wak tepitsi:n para nikpe:waltia ya de [tein] nimitsilia ne:n xi:yo:t, ka:nachi niknekis nikalakili:s, na..., nikta:lilia de, pos ke:man a:mo niktatsiwilia nikalakilia mahtak xi:yo:t, ye:kmiak xi:yo:kowmeh. Ento:s nikuis ne:n tsotsopatsmeh *siquiera** na:wi, mm, para yehwa ya ta:taxelohtiw, ka:nika ne:n, kati:ni nikahokuiti para iwki nikpano:ltihtiwi:ts a wa:n para ki:stiw a ke:meh i:n, ke:meh i:n, i:n nowi:pi:l i:n nikchi:w i:n kui:ka ma:kui:l kowit, ma:kui:l xi:yo:t. Yehwa i:n nik..., nikchi:wtiw i:n *cuadritos**, i:n, i:n se: *cuadrito** i:n, kui:ka o:me xi:yo:t, sepa i:n se: *cuadrito** o:me xi:yo:t, na:wi xi:yo:t wa:n *más** tein, tein ekinika n' ite:ntilmahyo ika nikchi:w pos yehwa ma:kui:l xi:yo:t. Yo:n tikilwia ite:ntilmahyo ¿Ke:niwki? Mocha, a:mo nikmati ka:nika kipia i:n *por[que]** ke:meh a:man niktehte:ka ye:k miak *siquiera** na:wi, na:wi, na:wi wi:pi:l ki:sa, i:xo:me, ke:meh i:n de weyak kowit, ompa ya nik..., nikye:yewalowa, para a:mo nehjo:n ki:sas nowi:pi:l, se: koto:nati:w *hilo** ahachichi i:n, pos nika:wilowa ya miak *hilo** wa:n neh n'tehte:ka *siquiera hasta** ka:mpa i:n tepos etok, niktehte:ka para ahsi..., ki:sas *[si]quiera** na:wi wi:pil, niksenchihchi:wa ¿Sepa sah tikihkiti? sepa sah nikihkiti Para ki:sa *este**, pos kite:tehtektiowih ya ka:mpa n'te:ihtsomaltia ika *máquina** wa:n tikoto:na, ¿Ke:ní:w tikoto:na? A:mo kipia i:n, a:mo kipia ite:ntilmahyo, pero ki:sa, ki:sa ne:n ite:ntilmahyo kiliah, sayoh se: xi:yo:t se: kihkittiw, se:sah. Ompa itech *mismo** yehwa *hilo** ki:sa, aha:. Mm. Ke:mah, ke:mah, ompa i:n se: kalakilihtiw a ne:n paki:yo:t kiliah De n' *hilo** itech se: kitetekuinowa kowtsi:n mono:tsa paki:yo:t Paki:yo:t Paki:yo:t Wa:n ¿Yo:n ton kowyo? Tein eski kowit, komo yo:n nehjo:n kahfe:nkowit mah melaktsi:n, se: kikua:pitstia, mahyá: *lápiz** ohka:n para motsakuilia n' se: kitetekuinohtiw Mm. Ke:meh i:n yetok yo:n *molápiz**, i:n ka:mpa tikuitok n' ika, Pos ompa ya nika:n se: kipe:waltia, se: kitetekuinohtiw, mahyá nehjo:n ohka:n ne:n kipia n', de ke:meh yo:n, para se: kina:lkalakihtiw, pos a:mo motsakuilia. A:ah Ehe. Wa:n yo:n pa:kiyo:t yehwa ika 'tila:ntiw a n' *hilo** Yehwa ya, yehwa ya *mismo n' hilo** tein ke:meh n'tetekuino:s *hilo** ihkui:ni ne:n kowit, yehwa ya kiliah paki:yo:t pos yehwa se: kina:lkahka:wtiw wa:n ompa ya n' motontiw n' *hilo** ke:meh se: kihkittiw nika:n, aha. Tikihtowa ke: se: wi:pi:l mitswi:kilia na:wi to:nal, na:wi to:nal, na:wi xi:yo:t sah na:wi to:nal tein na:wi, na:wi xi:yo:t sah pero tein kipia miak kowtsitsi:n pos ne:chwi:kilia to:nalmeh Mm, *porque** se: ko:koto:ntiw, ke:meh i:n se: kichi:wa i:n i:n a:mo semi n'ko:koto:ntiw, niko:koto:ntiw, niko:koto:ntiw pero *hasta** ka:mpa tamiti a n' *hilo** *porque** wehwei niktetekuinowa ika se:, se: a:matsi:n *o** se: kowtsitsi:n i:ihkui:ntsitsi:n, niktetekuinowa para yehwa sah niki:xkalakihtiw *hasta** ki:sati, ka:mpa tamiti pos sepa niktetekuinowa wa:n komi na:wi xi:yo:t sah pos no: *igual**, se: kowtsi:n ihkui:ni wa:n ompa niktetekuinowa komo *hilo** nikui, *hilo** i:xe:yi *o** yo:n *hilaza** kiliah. Wa:n pos a:man onkak yo:n *sedahilo, por madeja** monamaka. Yehwa yo:n n'tetekuinowa wa:n *mismo** yehwa nik..., nikna:lkalakihtiw, mm. Tikalakihtiw. Komohkó:n a:mo se: kita:lilih xi:yo:t ¿K..., a:mo ki:sas wi:pi:l? Pos neh nimolia a:mo, *porque** ke:meh se: ka:ahoktiw, *cada vez** se: kahokui se: kina:lkalakia n' *hilo** wa:n se: kitili:ntia ika n' tso..., tso:tsopa:tskowit, *pues** ki:stiw a ke:meh i:n, e:mah Xa: teisá: *más** ok de wi:pi:l tein teh ma..., *bueno** teh 'mattos ke:ní:w se: kichi:wa *porque** neh a:mo no: n'mati ke:ní:w, neh a:mo nik..., neh a:mo niweli N' ka:n tiweli a:ah Pues yehwa ne:n nikchi:wa n' *morralmeh, bolsas** de n' tahkit, yeh e:yi xi:yo:y sah se: kikui A:, no: tiweli ne:n *morralmeh** pa..., de yehwa tahkit tikchi..., Mm, [k]e:mah nikchi:wa *blusas** ke:meh i:n ne:chtahtaniah, nikchi:wa, aha, pero yeh e:yi xi:yo:t sah. E:yi xi:yo:t sah nochi, mm Wa:n yeh, e:mah, e:mah yehwa [e]yi xi:yo:t sah, a:mo nikui de i:n, *porque** i:n *más** owih, *más** nehjó:n tekiyoh, sepa ke:meh i:n tenposo:n pos *mismo** yehwa ya no: se: kihkittiw, aha. Wa:n ekintsi:n, *bueno** tehwa:tsi:n nohma tikinamaka wi:pilmeh ke:meh ne: wehka:w tikinamakaya *o** a:mo semi ok Nikinamaka, mm, ke:meh i:n a:man i:n ki:skeh pilimeh de *pre-escolar**, seki *o** kalakkeh yo:n de *escolta** pos ne:chtahtanikeh mah nikimaka wi:pi:l para kikuikeh Nohma tikinamaka, i:pa iwki sah Ehe. Nohma kikuih ok tokni:wa:n aya:mo kika:wah. E:eh. Kikuih ok, ka:n ya kika:wah, ehe. *Bueno** xikelna:miki nochi ne:n moma:na:mik..., moma:na:mikwa:n tein tikinkui tikihtowa ke ne: tikelka:w, a:mo n'mati toni tikihtowa:ya. Pos ne:n a:mo nikelna:mik nimitsili:s ne:n a:kasolo:ni kilia nika:n se: kalakilia de nika:n ke:meh se: kihkittiw a para a:mo mo..., motokotso:ti:w de se: kihkittiw, moneki ya:s *derechito**, se mela:wak ya:s. Nika:n se: kikui n' a:kasolo:ni, yehwa n' oh..., ok..., ke:ní:w mono:tsa a:kat, ohka:n koyoktik wa:n neh a:man nikui nochi yo:n *limahwits**, a:mo nikui yo:n *agujas, porque** onkak kikuih *aguja** pero ke:man a:mo se: kihkiti niman, moxo:xa yo:n *agujas** wa:n kipa n' tilmah, niman mochi:wa kostik. Ento:s neh nikui nehjo:n yehwa yo:n *limahwits**, yehwa nikalakilia wa:n para n'tai:xmoya:wtiw nochi yehwa nikui, xokowits niki:xmoya:wa para mah a:mo tahtapo:tiw ki:stiw *porque** iksá: se: kihkiti tah..., nehjo:n tapo:tiw *porque** a:mo se: ki:xmoya:wa kipia de se: ki:xmoya:wtia:s kualtsi:n wa:n yehwa ya yo:n a:kasolo:ni se: kitokihtiw ke:meh se: kihkittiw se:, se: tsikitsitsi:n, ke:meh se: kitas a:mo motokotsowa *porque** komo a:mo se: kikalakilih yo:n, motokotsohtiw, chikopitsa:wak ki:stiw, mm. A:kasolo:ni yehwa tikilia xokowits a tikalakilia, a:, *limahwits** yehwa ya n' witsti, *limahwits** a:mo xokowits, e:eh. Yehwa nikalakilihtiw *cada ve..., cada** nik..., nikihkitis se: tepitsi:n niki:xtia ohka:n, niki:xtia witsti wa:n sepa niktokilia pero *mismo** yehwa itech n' a:kat niksotiw, nika:n wa:n nika:n, iwki n'tokihtiw *hasta** ke:meh nima:tamiti:w. Para a:mo chikotik ki:sa, mm. wa:n ihko:n tikita ke a:mo ke:man mochikota:lia. *Porque** koma:mo se: kikuik yehwa ya chikotia, chikopitsa:wak ki:sati wi:pi:l, mm. Wa:n ne:n xokowits yeh sayoh para tiki:xmoya:wtiw. Niki:xmoya:wa, mm. Oksé: taman ok tein no: tiktatekiwtia wa:n a:m..., *este** ximoelna:mikti. Pos yehwa ne:n, pané: nochi a, ne:n tso:tsopa:tsmeh wa:n komimilmeh, e:yi wa:n ne:n tso:tsopa:tsmeh wa:n xi:yo:kowmeh pos yehwa ya *a ver** ka:nachi, *siquiera** mahtak *o** mahtaktio:na:wi, se: kita:lilihtiw yehwa yo:n kiliah nehjó:n sa:liw, kiwi:ka miak, miak komo se: kichi:wtiw nehjo:n i:xyewaliwi sa:liw. ¿Yo:n sa:liw toni? Yehwa ya kiliah *telar de atarraya** Wa:n yo:n *este** no: tikui ika wi:p..., ika ne: 'chihchi:wa wi:pi:l Ta: pos yehwa ya n' ompa nikchihchi:wtiw, *mismo** ompa ya nik..., ke:meh nikpehpentiw, nikchi:wtiw ne:n sa:liw mahyá:, mahyá: n' *cuacuadritos** ki:stiw n' wi:pi:l, a:mo ke:meh i:n, mahyá:, ke:ni:w 'tsili:s, mahyá: *tríangulos** ki:stiw Yehwa mahya: no: ichihchi:wka. Ke:mah yehwa ya ichihchi:wka, sa:liw Yo:n mono:tsa sa:liw Ixewalowa, i:xyewaliwi sa:liw wa:n no: ox senki:sas i:xyewaliwi nehjo:n sa:liw. wa:n onkak *cuadrtito** se: kita:lilihtiw a ompa *mismo** se:, se: kichi:wtiw n' i:xewaliwi de na:wi xi:yo:t pero i:xyewaliwi ki:stiw nochi, mahyá: *encaje** ki:sa. Mm, mm, yehwa yo:ni, sa:liw, mm, ke:meh i:n, komo *rebozo** se: kichi:wa nochi yehwa kikui sa:liw, mm Aha, yo:n no: niki:itani, aha, yehwa yo:ni mono:tsa sa:liw Wa:n nikpia wa:n a:mo n'wa:lkuik, mah n'wa:lkuini name:chne:xtili:skia ne:n kati:ni sa:liw, kati:ni ne:n ke:meh i:n komo *cuacuadritos** kui:ka. Aha. Neh nimolia ke *igual** oksé: to:nal tite:chwa:lkuili:s wa:n timits..., tite:chne:xtili:s ke:man sepa timitsyo:le:waskeh, aha, ke:mah Mm, ke:mah para, para nankitaskeh kati:ni ne:n sa:liw, ka:ti:ni i:xyewaliwi, mm Pos miak tasohka:matik *este** welis tine:chilwi:s moto:kay, ka:nachi xiwit tikpia wa:n ka:ni tinemi. Pos neh nimono:tsa niCelina González Nazario, ni..., ninemi pos ompa ne: xola:lpan San Miguel Tzinacapan ¿Ka:nachi xiwit tikpia? Ni..., ninemik itech n' *siete de febrero de milnovecientos cincuenta y seis** ka:n n'mati ka:nachi xiwit a.