A:xka:n xite:chtapowi tikihtowa ke no: tiweli tikinchihchi:wa ilpikameh, welis 'te:chtapowi:s ka:nachi taman ilpikat onkak. Pos onkak tak e:yi taman, yehwa ya *arabia** wa:n yehwa ya ne:n de yehwa ya i:n ilpikat kiliah, sentapalika tachia sayoh ni:xchihchi:wka wa:n yehwa ya ne:n kuesalte:kailpikat tikilwiah, ehe, pero tehwa:n a:mo, a:mo chi..., we..., tak niwelis pero pos de a:mo timota:liliah ompaka a:mo n'chi:wa wa:n ne:n *arabia pues** ka:n niweli, a:mo no:, a:mo no: n' chi:wa kue:ntah para nimomachti:s pero kihtowah ke a:mo owih *porque se: kitehte:ka o:me taman *hilo** chi:chi:ltik *o** ti:ltik iwa:n *azul** oso yehwa n' chi:chi:ltik yo:n o:me taman ti:ltik *o azul**, tein telti:ltik, de 'azultik tein a:mo i:xmiktik. Wa:n yo:n tikilwia *arabia** ¿Ka:ni semi kichihchi:wah pos? Nika:n Siuatecpan wa:n ne:, ke:ní:w motano:tsa, ne: ke:ní:w tato:ka:itiah nika:n Las Maravillas nika:mpa. Ke:ní:w motano:tsa. Nikelka:w a. Huahuaxtla Huahuaxtla, de ompa, de ompa ne: no: kichi:waya se: ta:tahtsi:n, pero ekintsi:n a:mo nemi ok. Ne: ke:man ya tak mikik, *porque** a:mo ke:man wa:lah ok pero ompa *más** kichihchi:wah nika:n Siuatecpan komo se: kintahtania pero a:mo no: nochi kichi:wah ok, *más** kichi:wah yehwa de i:n i:xchihchi:wtok ika xo:chit, yehwa neh niweli sayoh, mm. Pos xite:chtapowi yehwa ne: tein teh tiweli, tein tikilia i:xsentapal..., tein i:xsenpa..., sentapalika, ¿Ke:ni:w tikchihchi:wa? Sentapalika i:xchihchi:wka Pos yehwa no: se: kitehte:ka, no: se: kitamachi:wa ke:meh o:me ma:it, o:me ma:it panowa *hilo** se: kitehte:ka *o más** panowa para ah..., ki:sati:w ilpikat sikie:ra o:me ma:it wa:n tahko, para te:tili:nti:s. No: iwki se: kitehte:ka no: ika yo:n ma:kui:l kowtsi:n wa:n no: iwki se: ki..., kitehte:ka se: ki..., se: kita:lia nika:n kowmeh para mahyá: [no]chi kiyewalohtiw ihkó:n, nika:n pané: *mocrusa:rohtiw** wa:n ompa pos no: nima:tami, no: sayoh tapowal nehjo:n sempowal wa:n ma:kui:l, no: se: kipo:wtiw, e:yi *por* se: tapowal, *hasta** ahsi yo:n sempowal wa:n ma:kui:l wa:n ke:mah pos no:, no: *igual** nikchi:wa, nikte:mpilowa n' [i]tech kowke:span wa:n nik..., niktahta:lia no: *igual** chihchikuase:n wa:n 'kua:ihilpia ya ika n' *hilo** ne:n *cáñamo** kilia yehwa ika n'tahtalpia wa:n ke:mah pos no: nikxi:yo:tia ya wa:n nikpe:waltia ya nikihkiti, se: tepitsi:n nikihkiti ke:meh se: mahtak tamachi:w sah para ompa ya nikpe:waltia ya ne: niki:xchihchi:wa, nikta:lilihtiw t..., de miak taman n' tapalmeh ¿Ke:man tikihtowa 'te:mpilowa no: tikui i:n tikilia ne: kowmimil? E:yi komimil no:, kipia de se: kikuis e:yi komimil *porque cuando** se: ne:pa te:mpilkak ika n' oksé: kowit wa:n nika:n oksé:, *pues** se: no: yetos nika:n se: para *cuando** se: 'kua:ilpi:ti a yehwa ya se:, se: kikua:ilpia ika n' *hilo** wa:n yehwa ya *mismo** ika se: 'kua:lpihtiw. Wa:n oksé: tein nika:n niktatekiwtihtoya, niki:xtia sepa n'ta:lia nikahkui:n nonakastan, *cuando** nitatsonkepa sepa, nikilpi:kia tein nikua:ilpih ya wa:n tein ne:pa wi:tsa nika:n sepa ika nimolpia ika ne:n nomekapal wa:n tein nika:n yetok sepa yehwa niktatekiwtia yehwa ya itech sepa ika nikua:ilpihtiw. wa:n oksé: niki:xtia *cuando** niki:xtia wa:n pe:wa nikihkiti a, *siquiera** se: pata:wak se: kichi:wa ya, a:mo se: ma:ahsi ok *hasta** ne: se: kihkitis pos yo:n komimil yehwa ya itech se: kitetekuinohtiw para a:mo mi:xkepa *porque** komo se:sah moi:xkepa, mm, moi:xkepa. Kem..., ihkó:n ke:m..., ke:meh tik..., tikihkititiw tiktetekuinohtiw no: E:mah ika *mismo** oksé: komimil por eso e:yi se: kikui. e:mah. ¿Wa:n nika:n tein ika timoilpia? Pos mekapal, mekapal para a:mo te:tahkokokoh nika:n te:tahkoteki. Ah. Mekapal Ento:s te:pale:wih de nika:n wa:n ni..., n' iekapan ya pos pitsa:wak a, pitsa:wak para yehwa ika se: kikua:ilpia ne:n ohka:n *porque** kipia itsontayo ne:n kuomimil, mm. ¿Ka:nachi to:nal mitswi:kilia ke tiktehte:ka se: ilpikat? Pues nehjó:n komo niktehte:kak wa:n niman pe:wak nikihkiti pos nikchi:wa se: *cachito siquiera** e:yi *dibujito** n'chi:wa *porque** pos sayoh se: xi:yo:t kui:ka, a:mo kui:ka miak taman, mm, sayoh se: xi:yo:t wa:n ompa ya se: ki:xchihchi:wtiw, mm. ¿Wa:n tima:tami ka:nachi to:nal nochi a? Pos se:, pos komo se: moihsiwilih se: *semana**, mm, se: *semana**, se:..., te:kuilih ilpikat Pero ke:meh i:n se: kipia se: ichi:walis kalihtik ke:meh i:n se: tapa:ka *o** santeina:mo se: kichi:wa ne:chkuilia to:nalmeh, mm *igual** nol..., nowi:pi:lwa:n komo a:mo yehwa semi ika nitekiti, ne:chkui:lia to:nalmeh sayoh se: *hora**, o:me *hora** nimota:lia n' to:nal wa:n sepa niman n'tetekuinowa *porque** pos nikmattok n'chi:wati nochi:walis, mm, wa:n a:mo wel semi no: se: moteltareahtia *porque** iksá ye:k se: panoli:ni, mm. Ne:n yo:n kowmimilmeh tikihtowa tikinkui wa:n *este** ne:n tso:tsompa:s ¿Ton kowyo kikuih? No: yehwa, no: komo tio:kowit oso yehwa n' ala:wakkowit. Komimil no: yehwa wa:n tso:tsopa:s no: yehwa yo:n kowit No: yehwa, tso:tsopa:s no: yehwa wa:n ya: ne:n xi:yo:kowmeh tein eski kowtsi:n ya kuali no: kualtia kahfe:nkowit Sayoh mah mela:wak. Mah melaktsitsi:n, mm. Pero komo chihchihkoltik a:mo no: kualtia, *igual** ne:n xi:yo:kowmeh mah nochi mehmela:wkeh Itech i:n, *bueno** ke:man 'chihchi:wa wi..., wi:pi:l yeh a:mo tikinkui ne:n, a:mo tikinkui wits..., wi..., a:mo tikui witsti No nikui ta: pos no: 'ta:lilihtiw n a:kasolo:ni para no: *derechito** ki:sa. A:mo yowi, a:mo yowi pitsa:wak oso iksá: telpata:waya. Aha, ¿Wa:n ne:n ilpikat yeh a:mo kui:ka pa:ki..., pa:kiyo:t? Ta: pos yehwa ya pero no: ompa se: kitetekuinowa ika se: kowtsi:n tsi:tsikitsi:n. Yehwa ya paki:yo:hilo se: kina:lkalakihtiw Yeh no: Wa:n ne:n se: ki:xchihchi:wtiw pos ika *aguja** ya, sioh se: kitsi:nakihtiw ne:n *hilo**, se: kitamachi:wa achto se: kipowa ka:nachi *dibujito kipia wa:n *hilo** no: se: kitamachi:wilia para achi no: ki:sati:w para a:mo se: ka:wilohtiw *hilo**, mm. Wa:n a:xka:n ke:ni:w tikita ne:n i:n ilpikameh, ¿Mo..., monakakah ke:meh i:pa *o**, ne: wehka:w oso a:mo semi ok? Pues a:man pané: a:mo semi ok *porque** nochi, nochi kitelchi:wah ya Mm, nochi, nochi, nochi welih ya, ke:meh ne: Tetsihtsilin pos neh nikui:ka ka:nachi xiwit a ompa n'tamachtihtok de wi:pi:l wa:n de ilpikat Nochi achi welih ya Mm, ompa ne: nik..., nikimachtihtok pi:pil wa:n welih *porque** seki:n kinamakakeh inilpikawa:n aha: [K]e:mah, *maestra** Coral kikowilih ya se: siwa:pil ne:n ilpikat, se: xiwit a tein ki:skeh [k]e:mah, a:mo n'mati ka:nachi kimakak pero kinamakak a, pero kualtsitsi:n ki:sah No: kwelitah ya pi:piltsitsi:n, [k]e:mah, miak, miak welih, miak welih ya, [k]e:mah miak welih pi:piltsitsi:n tein kwelitah *porque** onkak a:mo kwelitah, kualtsi:n tikinmachtia, no: kuali a, ihkó:n a:mo, ma:ski, ma:ski tehwa sah tiwelia ne: wehka:w pero ekintsi:n ke tikimachtih miak mo..., miakeh welkeh ya, kanah kiowihitah, *porque** a:mo wel se: mokehketstiki:sa se: yowi, kipia ke yo:li:k se: kita:li:s ka:mpa se: tokotsietok kanah, kiowihitah Para a:mo kohkopi:ni, [pe]ro komokó:n kohkopi:n pos tawehweliwi a Senwehweliwi a nochi Taweweli..., senwehweliwi, *[por]que** se: siwa:piltsi:n i:n *apenas** nehjo:n kihtowa ke ikni:w kitamitehtekilih. Pos yo:lik para tiksahsa:lohkeh pero kualtiak wa:n ma:tan. Mm, pero komo a:mo se: kimatilih pos tamiwehweliwi a ne:n *hilo** wa:n kokotoka, ke:meh yo:n *mocuñada** teh no: kichi:wtoya ne:n ilpikat, a:mo n'mati ox ma:tan. Pero yekinika kitehte:kka se:, ka:n n'mati ke:ní:w kichi:w wa:n se: kinye:kta:lilia wa:n sepa *igual** ki:sa kiwehwelowah [se]pa ki:saki ki..., se: *viaje** ki:sako iwa:n imomá:n kihtowa ke mah nikmachti ne:n wi:pi:l *o** mah nikpale:wi *porque** kitamikokotots. Pos nikye:kta:lilih pero nikpatilih *hilo, porque** ka:n wel nikwehweloh ye:k, moye:kihilpih, moihilpih kuali nimah Ento:s moneki ika nehmach, mah a:mo semi se: yo:lihsiwi Ika nehmachka:yo:t, mah a:mo se: yo:lihsiwi, *porque** komo se: yo:lihsiwis ka:n, ka:n takualtia, se: ka:wilowa *hilo**, ehe. Ne:n ke:man pe:wa tiki:xchihchi:wa kuali tikui kati:n yeh eski *este**, ke:meh eski[k], ¿Ton, [ke:]meh toni tiki:xta:lilia? Pos neh ke:man nikchihchi:waya n' ilpikat, ekintsi:n a:mo semi n'chi:wa ok, nikchihchi:waya ne: ke:man ya, pero nikuia nochi *hilo** de i:n *cadena** de n' kami:sah, *[por]que** yeh *más** nikwelita, *más** nehjo:n i:xmiliktik wa:n no: kuali se: kikui *hilo vela** kiliah, no: se: kikui *o estambre**, pero a:mo semi nikwelitak *estambre** nikuis nio:n yo:n *plástico** kiliah *[por]que** [y]e:k, ye:k xohxolochtia *cuando** pa:ttiw a *hasta** kami:sah no ye:kxohxolochtia, mm. Kualtsi:n pa:ti wa:n de i:n *hilo**, n..., n' *hilaza este de n' cadena**, pos kualtsi:n pa:ti, mm. Wa:n ne:n *arabiailpikat**, ne: ¿Ke:niwki yeh chihchi:wtok? Pos yeh sioh o:me taman, o:me taman *hilo**, yehwa sah n' chi:chi:ltik wa:n *azul** tein tel *fuerte o** ti:ltik, o:me taman sah kitehte:kah wa:n ompa ya ki:xpehpentiowih.Ka:n nikchi:wtok kue:ntah. Pero kualtsi:n yo:n *porque** ompa ya *mismo**, sayo:h ki:xpehpentiw n' *dibujitos** komo, komo xochitsi:n oso komo se: *momuñequita**, kualtsi:n mahyá: *vestido** yeh ki:stiw [k]e:mah pero a:mo nikchi:wtok kue:ntah nik..., nikchi:was neh. Yo:n tikihtowa ki:xpehpentiowih ¿Ompa tein kitehte:kah ompa sah kuitiowih? Ompa *mismo** itech n' tahkit a, pos ompa ya se: ki:xpehpentiw, ika kowtsi:n n'mati pané: ki:xpehpentiowih wa:n kina:lkalakihtiowih ya ne:n *paki:yo:hilo** para se: kitili:ntihtiw wa:n ki:stiw a ne:n *dibujitos** [k]e:mah, a:mo teh *más** se: kikui:lia, ta: ompa sah ki:xchi:wtiowih. Mah tikihto:ka:n xa: okachi owih yo:n tein teh tiweli Xa: ke:mah tepitsi:n, pero i:n oksentaman a:mo, *porque** sayoh se: ki:xpehpentiw, ke:meh yo:n *bolsas**, yo:n tahkit. yo:n no: sayoh ki:xpehpentiowih, se: *viaje** ne:chyo:le:wka se: *nocuñada** nemi ne:, ke:ni:w motano:tsa, nehjo:n Xalacapan wa:wa:la:ya te:chwa:litaya ke:man nemia ok ipopá:ntsi:n katka, pero de sepa momikilih a:mo ke:man wa:lah ok wa:n ne:chilwihka mah niow ne:chne:xtili:s ke:ni:w se: kichi:wa yo:n *bolsas**, k..., yehwa a:mo niweli, nikchi:wa *bolsas** pero nochi de tahkit, de sa:liw sah, mm. Pero yo:n *bolsa**, aha, ke:mah *bolsas** tein yo:n i:n Cuesalan kininamakah Yehwa yo:ni ne:chilihka mah niow, *[por]que** yeh kinchi:wa kit wa:n kininamaka, mm. yehwa yo:n ne:chpolowa wa:n a:mo niah wa:n sepa ilpikameh *pues** ekintsi:n a:mo semi n' chi:wa *porque** ke:meh ne:chtahtaniah wi:pi:l *o blusas** de yehwa tahkit, yehwa nikchi:wa, ke:meh ekintsi:n nikimpia ompa, ne:chtahtanihkah pero a:mo no: nikte:makatok wa:n *rebozos** Aha:, yehwa yo:ni. Mm, *[por]que rebozos** nikui n' kowmeh *más** we:weyakeh, i:ihkui:ni Para ki:sa no: pata:wak *rebozo**, mm. *[Por]que** nochi tamachi:wtok sah kowmeh se: kikui. Wa:n ekintsi:n se: wi:pi:l ¿Ke:meh ka:nachi ika t'namaka? Pos de na:wi xi:yo:t n' wi:pi:l ika o:me wa:n tahko ¿Wa:n ilpikat? Mm, ilpikat pané: ki:sa ika e:yi wa:n tahko. Okachi pati:yoh ilpikat [o]kachi pati:yoh, mm, *porque** weyak, de o:me ma:it wa:n tahko ki:sa, mm wa:n yehwa yo:n kipati:yo:tiah Wa:n nika:kui:n teh tikita ke okachi kiwelitah yo:n ilpikat oso no: kikuih iksá: de yo:n *arabiailpikat** oso ¿Ka:ni tokni:wan nemih tein okchikikuih yehwa yo:n *arabiailpikat** Pos yehwa tein ne: San Miguel yetokeh, ta: neh no: nikpia pero a:mo nimota:lilihtok A:, nika:n San Miguel no: nankikuih? Mm, yehwa *más** neh ni:xpeta:n yehwa n' ilpikat s..., *arabia** *Después** a i:n tein i:xchihchi:wtok *porque** i:n pané: de Huitzilan pané: n'mati i:n wa:le:w de i:n ilpikat ompa ne:n, pos ke:meh i:n tak wi:tseh no: kuesala:nemikih, ento:s nehjo:n pos kitilih..., kinitilihkeh ya wa:n yehwa ya de ne: Siuatecpan pos pe:wak kichi:wah, kinemi:lti:kih, tiko:wkeh ya wa:n ompa ya neh nimomachtih de n' ilpikat niktehte:ksah, n'powak ka:nachi tapowal kipia de se: ilpikat wa:n pe:wak nikihkiti a. A:mo a:kin mitsmachtih pos teh ilpikat Mn, yeh a:mo. Pos de niwelik a ne:n wi:pi:l pos niwelik n' ilpikat *porque igual** a se: kihkittiw sayoh mopata p..., ika ne:n n' i:xchihchi:wka ya, *de más** iw..., nochi iwki a se: kihkittiw A:, pos, ma..., kuali tikihto:skeh ke yo:n ilpikat a:mo namoa:xka. Wehka wa:le:w wa:n namehwa:n ne: wehka:w kikuiah yehwa *arabia** nankikuiah. Pos neh ni:xpeta:n pané: a:mo semi kikuiah. Ipa *lo más** yahwa *arabia**, mm, pero a:mo n'mati xa: aksá: welia ompa ne:. Pos kihtowah welih pero onkak nexi:kolmeh a:mo kinekih te:ne:xtili:skeh *[por]que** yo:n na:nahtsi:n ne:n Constantino Puente ina:nahtsi:n pero a:mo kineki te:ne:xtili:s. Kihtowah ke weli wa:n no: weli ne:n Carmen Labastida pané: n'mati no: weli, e:mah *[por]que** se: viaje tamachti:koh ompa ne: Ayotzinapan, Teresa Castro no weli de yo:n *arabia**, [k]e:mah, kihtowah ke weli pero tak a:mo semi kichi:wah *porque** ka:n semi momati ox kichi:wah yo:n ilpikat, *más** kichi:wah yehwa de i:n sentapalika sah kiliah tachia, ehe. Pos pané: yehwa sah de ne:n tahkit, yehwa sah ne:n tikihtowa ne:n 'te:chtapowia Welis sepa 'te:chilwi:s ke:ni:w moto:ka:y Ke:mah. Ka:nachi xiwit tikpia wa:n ka:ni tiwa:le:w Pos nimo..., Pos nimono:tsa niCelina González Nazario. wa:n niwa:le:w xola:lpan San Miguel Tzinacapan Ompa ne:n ninemik, ninemik kit ¿Ka:nachi xiwit tikpia? Nikpia tak, a:mo n'mati ox, ox o:me powal wa:n mah..., wa:n kaxto:l *o** a:mo n'mati ka:nachi Aha:. *Porque** ninemik itech n' *cincuenta y seis, siete de febrero, mm *Bueno** Kuali yetok, pos miak tasohka:matik