*Este** masa..., ne: n' ekowa:t yeh mahyá: ti:ltik, senki:s *hasta** itsontekoh *hasta** ikuitapi:l, *parejo** ti:ltik pero ne:n, yo:n mochi:wa we:i, we:i kipias komo se: *veinte kilos** nehjó:n kowa:t mochi:wa wa:n ne:n petakowa:t yeh a:mo, yeh ama..., ne: kostik wa:n ti:ltik wa:n mahyá: yo:n tak *antes toabuelitos** kikuiah, tikiliah so:ya:petat, ihkó:n chi:wtok ipanko pero yo:n a:mo, a:mo *venenoso tanto, únicamente** yeh kihtowah ke komo tikuala:ntih mitsihilpi:s wa:n mitskuetaxwi:s ne:n petakowa:t wa:n ne: ne:n komo mitskuetaxwih, *mismo** sepa yeh motomas wa:n yeh motkis wa:n a:mo teh tikchi:wili:s ok, mitska:was komo *timanso** a:mo tikma:s ok, *porque** ke:yeh, yehwa ya mitskuetaxwih, ta:ka:n t' mowilia:ya *o** ta:ka:n ne: mitsmohmowtih pero a:mo tikmowili:s ok de ya:s, mah yowi a *porque** teh mits..., mitsma:k a nehjó:n kowa:t pero ne:n na:weyak ka:mpa tikahsiti:w koma:mo timotilih mitstipi:ni:s wa:n komo onkak *remedio** timopahtia ika *refino** wa:n ika ne:n kowa:pahtet, tikuechowa wa:n ika *tabaco**, tika:pachowa, tiktewa:tsa wa:n tika:pachowa ihsiwka wa:n titai ika ne:n *refino** yehwa yo:n tikuis *mo...moremedio** wa:n a:mo tikua:s pio:tet wa:n a:mo tikua:s pio wa:n a:mo tikua:s ne: taxkal yema:nik, tikua:s *solamente** komo, komo tikihyowih, a:mo tikua:s teyi *únicamente** tikua:s o:me taxkaltsi:n, i:xyewayotsi:n, te:tewatsi:n wa:n de yo:n te:tewatsi:n tikchihchi:was a pero a:mo tik..., a:mo ika *comi...,** a:mo ika tapalo:l, tikua:s ihkó:n wa:kik a:mo titai:s *cafecito**, titai:s a:t..., a:tsi:n pero paha:t a:mo titai:s nio:n a:toto:ntsi:n, nio:n teyi, titai:s paha:t *mismo** yehwa yo:n ne:n tikiliah kowa:pahtet tikmolo:nti:s wa:n yehwa titai:s komo *motecito** wa:n ke:mah komo mitsna:mikik ento:s wa:n tikihyowih, kuali wa:n ka:mpa mitstipi:ni:s nehjó:n okuilin, tikte:mowa ne:n tikiliah kekexikilit wa:n tikteki kana:wak, kanaktsi:n tikteki wa:n ke:mah tikpepechowilia komo mitspahti, kuali komo i:pa yetok sayoh *por de *malas porque** timometskui:ltih *o** timoma:niahtih sah pos mitsna:mikis teisá: xiwtsi:n, *bueno** teisá: ihkó:n *remedio** de kalampa pero koma:mo, komo i:pa *de malas** ke i:pa xa: ihkó:n *a veces** tikihtowah, ika timoenvidiarowah**, ento:s a:mo teh mitsna:mikis ma:ski titai:tos pahti a wa:n ma:ski tia:s a ne: tapahti:lo:ya:n, koyo:ko pero a:mo mitsna:mikis *porque** ke:yeh i:pa ihkó:n kita:lia ya ne:n nexi:kol ika titamis wa:n n..., komohkó:n ika titamik pos yeh semi mowelitas a pero a:mo yo:ni, mah a:mo *te:chpasa:ro**, mah Dios te:chpale:wi, ka:mpa tiohtokah mah techtaka:wili, ma:ski wel semi yetoya de te:chkua:ti a pero mah te:chtaka:wili mah te:chka:wa mah timotekipano:ka:n *porque** a:mo a:kah tikuehmolowah se: tokni:w komo tikahsih tikmahse:waskeh, komo tikahsih titakua:skeh wa:n koma:mo pos ma:ski ihkó:n nimose:wi:s pero nikmattok ke a:mo a:kah niktahtani:s semi ika *fuerza** mah ne:chmaka koma:mo kipia no: oso kipias, komo kipia yeh wa:n neh a:mo nikpia teyi pero a:mo nik..., a:mo *nikfuerzatahtani:s** mah nitak..., mah ne:chmaka tapalo:l, mah ne:chmaka taxkaltsi:n, mah ne:chmaka tao:ltsi:n para mah nimochihchi:wili:ti, kanah, ihkó:n se: kihyowia i:pa ihkó:n se: ki..., se: panowa ya to:nal, mo:stika, wi..., nime:wa ya wa:n no:nik..., sepa nikitati ka:nikahkui:n Dios ne:chpale:wi:s para nimotekipano:ti, nimokui:li:ti:w toni nitai:s *o** toni ni..., toni nehjó:n nikua:s, pero no: nimote:moli:s pero komohkó:n *tanto** i...,se: tahyowia a:mo kina:miki mah semi se: motahyowi:lti, *siempre** mah se: mote:molihtiw, tohtoni tikmahse:was *porque** ke:yeh ihkó:n te:chne:xtilihkeh tote:iskaltihka:wa:n, a:mo te:chtahyowi:ltihkeh, a:mo te:chmaya:nmiktihkeh a:man para tehwa:n tim..., mah timotekiipano:ka:n, mah timotekipano:ka:n ke:meh Dios tanawatia wa:n mah nio:n no: titachtekika:n *porque** a:mo kina:miki t' tachtekiskeh tachetki:lis a:mo teh kite:maka, tachteki:lis a:mo teh kite:wa:nti ta:ka:n nikui:lih se: nokni:w se: pio, nikui:lih nokni:w se: to:tolin wa:n nimonamakili:to wa:n nimo..., nimokowilih ya toni no: *niknecita:rowa** pero a:mo *ne:chrendi:ro:s** a:mo *ne:chrendi:ro:s, porque** ke:yeh nehjó:n a:mo noa:xka, no..., *noprójimo** ia:xka, se: nokni:w wa:n neh nimonamakili:ti a, *cuando** neh nikpolo:s, a:mo n' polo:s sayoh se: pio wa:n a:mo nikpolo:s se: to:tolin nikpolo:s *más porque** ke:yeh *nimaloh**, neh ke:meh ka:mpa neh *nimoservi:rowa** wa:n ka:mpa neh nietok ekintsi:n a:mo ke:man, *hasta** seki ihkó:n ne:chilwiah kochi kalte:noh moto:tol, semi kalte:noh kochi e:mah, ompa kochi, ompa mose:wia, i:pa nochipa ompa kochih wa:n ka:n t' polowa, a:mo, ke:yeh mah n' polo, ka:n teh nitawi:ka *solo** n' tawi:kaskia, ke:mah, mah nikimpolo, pero *mientras** ke a:mo, a:mo nikimpolo:s, ke:yeh mah nikpolo *porque** neh nikiskaltihtok no: para *ne:chservi:ro:s**, wa:la:s se: to:tolin, se: te:pio, ne:pa nentos, komo tatewia, kitewia tein neh notapialtsitsi:n, nikitski:s wa:n ne:pa nikilpi:s kalte:noh mah ompa ilpito, ompa kikuiki:w *dueńo** i:n neh noto:tol, ka:n n' mati, teh tikmati, teh x' ki:xte:mo wa:n xi..., teh tikmattok ke:niwki itake:n moto:tol *porque** ma:ski tapialtsi:n pero no kipia ni..., *iforma** de itake:n, a:mo ta: neh noto:tol, *bueno** pos x' wi:ka neh niki:tskih *porque** kitewia noilama, kitewia nowe:wehcho *o** kintewia ne: to:tolkone:meh pos kwi:ka ya, ita..., ia:xka, a:mo ke:man nimoi:lo:chtilia se: tapialtsi:n, a:mo ke:man kuali mah se: moilo:chtili se: to:tolin yehwa sah yo:n ne: ika tapialkone:meh, name:chtapowia *porque** neli, ihkó:n neli tikini:xmattiowih, teisá: ihkó:n kowa:tsitsi:n pero a:mo ke:man ne:, a:mo ke:man nimo..., we:noh, Dios ne:chpale:wia a:mo ke:man nimotim..., ne:chtipi:nia se: aya:mo ke:man se: iwki, ihkó:n ne:chmowtiah, nikinahsi, ka:mpa mose:wihtokeh pos komo welik, kitatsakui:ltiah, pos kitatsakui:ltiah ya wa:n koma:mo *mejor** mah ompa yeto no: yeh wa:n neh *mejor** n' taka:wilia *porque** ke:yeh niki:xehekowa ke a:mo nikta:nis para neh nikoko:s wa:n ne:n, ne:n, ni:n okuiltsitsi:n yehwa:n no: ke:meh tehwa:n timotate:moliah no: iwki yehwa:n motate:moliah a:mo teisá: kikuah *más, únicamente** sayoh *porque** pero *peligro** pero kowa:tsi:n a:mo ki..., a:mo kikua:s, *solamente** ekowa:t yeh mela:w kinkua wa:n masa:kowa:t kinkua piomeh masa:kowa:t kinkua piomeh ka:mpa yetoskeh, komo nentokeh, kini..., kininihyo:tila:na kinihyo:tila:na *chiquitos**, kininihyo:tila:na ne:n masa:kowa:t wa:n nehjó:n kilia:yah wehka:w, ta:tameh neh nikakia, kilwia:yah kuesalkowa:t kuesalkowa:t, neh nikakia kihtowah, ke kinkua ne: kua:kowkone:meh, ke kikua ihkó:n *lo que es** tein se: tapialkone:t komo kinahsito *borregokone:meh** kinimahs..., *bueno** kinkua pero ne: a:mo nochipa, pero nehjó:n komo se:, komo takuala:ntia nehjó:n okuiltsi:n *mejor** mah kita:lili:ka:n teisá: n' ka:mpa yetok wa:n mihkuania pero mah kita:lili:ka:n ne:n *ajito**, mah kita:lili:ka:n *tabaco**, mah kita:lili:ka:n ika *aguardiente** wa:n ke:mah *mejor** yowi *mejor** mihkuania, okseko, okseko mokalta:li:ti ke:meh tehwa:n tak, *cuando** no: titakuala:ntiah oso ihkó:n ta:ka:n kanah nimokaltahtanihtok pos nimihkuania pos nikiwi:ka nopiliwa:n, nikiwi:ka *nocositas**, nimoihkuania ya, ihkui:n ya no: tapialtsitsi:n, mm Ye:wa, ye:wa t' te:chtapowia:ya ke kekexikilit se: mota:lilia Ke:mah żKa:nikakui:n se: mota:lilia yo:n kekexikilit? Ka:mpa te:tipi:nia okuilin. Ka:mpa te:tipi:nia okuilin Ka:mpa te:tipi:nia, se: molpilia. E:mah, *porque** pos neli, mah nikihto tein neli, pos no..., note:iskaltihka:w yehwa ika tamik wa:n komo se: *nohermana** yehwa ika tamik, ke:mah yehwa kinin..., kinktipi:nih wa:n nikitaya kinta:lilihkeh *por eso** nikihtowa komo etok de Dios ke mitsna:mikis nehjó:n pahti de ma:se:wal pos mitsna:mikis wa:n komo etok de dios ke a:mo tipahtis pos a:mo tipahtis pos *más** ke ti..., yehwa ya tikta: lihtok e:mah *porque** ihkó:n neh nikitak, komo tikihyowi ne:n, komo mitstipi:nih, mah Dios te:chpale:wi mitstipi:nis *las once de la mańana, a las once de la mańana** titamis. Niman sah Mm, yehwa sah, paro komo tikihyowi ne:n, mitstipi:nih las *once** wa:n *hasta las dos..., las doce, la una, las dos** eske *porque timoescaparoh** ya ke a:mo timikis e:mah, a:mo timikis, pero komo mitstipi:nih *las once** wa:n *las once** titamik ma:ski wel kuali tietoya eske *porque de malas**, mitsnexi:koliah tokni:wa:n, mitstamo:tiliah, mm, a:mo, a:mo *porque** ke:mah sah yehwa mits..., mitstipi:nia nehjó:n okuilin mitstamo:tiliah ke ika xitami, e:mah, ihkó:n. Mm, *este, bueno** tite:chtapowia:ya ke eto..., etok ma:sa:kowa:t, tata:wikmasa:kowa:t, ista:kmasa:kowa:t, na:weyak, koraliyoh, ekowa:t neh no:, no:, no:, nikinitani seki mono:tsah *este**, seki tsikitsitsi:n, mota:liah kowma:pan seki yo:n kiliah mia:watsi:n, seki mahyá: no: nikte:kakilia:ni kiliah pala:nka:kowa:t a:mo n' mati ox tikini:xmati wa:n o:x komohkó:n te:tipi:nihkeh no: se: miki ika. Pos semi, semi *venenoso** nehjó:n ata se:, se: okuiltsi:n ata ke de i:ni sah toma:wak, de i:ni sah pero weyak, weyak kipias komo se: *tres metros** pero a:mo toma:wak, ke:meh i:ni sah, yehwa yo:n kit semi *venenoso** komohkó:n mitstipi:ni, mm pero yo:n kiliah kuomekakowa:t, yo:n a:mo nikye:kmatilia toni ito:ka:y pero kiliah, neh nikakia i:pa *antes** neh nikakia kiliah ke kuomekakowa:t *porque** se: *viaje** tikita *cuando** se: pili se: ma:wilti:ti ne: ku..., se: ma:wiltia de se: ise:ltihtsi:n pos de a:mo nikpiak ne: a:koni *nohermanos, hermanas o** nokni:wa:n *o nosobrinos, cualquiera**, nose:ltihtsi:n ka:mpa nimoskaltih wa:n n' nemilih nimopi:pilo:ti itech se: kahfé:n, yehwa sah nikuitapi:lki:tski:to pero we:i wa:n tetekuiniwtok mahyá: yo:n ika ilpitok kowit, mm, se: mahyá:, mahyá: pantata:wik *hasta** nechilihkeh, kuali kihtowah ke a:mo mitskuah, ta: yo:n kihtowa ta: komo mitskua:ni, yo:n a:mo tipahtiskia ihkó:n ne:chilia no:, a:kin nota:tahwa:n a:kin ne:chiskaltihkeh, *notio**, a:mo no:pá:n, a:mo *nomamacita**, pero we:no sepa kihtowah a:mo x' mipi:pilo, timopi:pilowa komo timopi:pilowa pero x' kita toni, xa: teisá: yetok, mm nehjó:n kowa:na:n, kowa:na:n ata no: semi *venenoso**, kowa:na:n ma..., ata mahyá: se: topehtsi:n ihkó:n mahyá: se: to:peh pero ne: ipanko mahsi na:weyak mahsi na:weyak ipanko wa:n chi:wtok de ne:n de ite:noh, chi:wtok de kowa:t e:mah, yehwa yo:n no: semi *nerv..., venenoso, porque** se: *viaje** t' tatektoyah nika:n ne: ka:mpa Juvencioko t' talwiah yo:n kahfe:ntah nika:mpa wa:n ata kit, ki..., mopiloh ne:n, ne: toni ito:ka:y, *moprima** tein yo:n ne: *lado** nemi Natalia, ehe, Natalia, pos nika:n ata kikuah, pe:wak mahyá: *momarearowa, momarearowa**, pos yo:n topehtsi:n kitipi:nih, mm neh nikmattok, *porque** miak, miak ihkó:n okuiltsitsi:n nikinita wa:n ehen, seki ne:chiliah kati:yeh *venenoso** wa:n kati:n a:mo *venenoso**, e:mah Ento:s tikihtowa ke kuomekakowa:t, komo te:tipi:nih i:pa a:mo se: pahti ok Yo:n a:mo tipahtis A:mo tipahtis, *porque** de, pos ne:, onkak tata:wik wa:n onkak xoxoktik ...se: pahti ok AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAqqqqqqqqqqqqqqqqqqqqqqqiiiiiiiiiiiiiiiiiiii Komekakowa:t Ehe, yo:n o:meh tamameh. Onkak tata:wik wa:n onkak xoxoktik, xoxoktik a:mo x' tahtani ke:meh yo:n tilmah xoxoktsi:n a:mo, yo:n xopilkowa:meh tikini:xmattok pos ihkó:n *mero** i:n, mah, ke:meh xo:pilkowa:t, ihkó:n no: chi:wtok pero pos pichakontsi:n wa:n we:i weyakaxtik komo se: *dos, tres metros**, mm, yehwa yo:n a:mo se: pahti kit *igual** ke:meh na:weyak, e:mah, na:weyak *porque** ne: we:noh *niexperimentado** de yo:ni *porque** neli ke:meh nimitsilia *las once, pobre nohermano, las once** kitipi:nih, *las once** tamik no:pá:n kitipi:nih *a las seis de la tarde, a las seis de la tarde tamik emah, *por eso** nikihtowa ke ne..., neli seki chiwi, mm, wan komo tikihyowih ne:n *más de veinticuatro horas** tikta:lih ya *más** se: **ci...,** se: *cinco horas, es que porque timoescaparoh** ya, sayoh *ximokuida:ro** a:mo tikua:s piotet, a:mo tikua:s pio, a:mo tikua:s nakat, a:mo tikua:s *cosas, únicamente** ome tetewatsi:n ika yo:n tetewatsi:n timotewa:chilia wa:n yehwa sah tikua pero *seco**, mm Ka:nachi to:nal se kikuahtok ke:meh yo:ni, se: takuahtok ke:meh yo:ni? Oso nochipa ya iwki se: kikua, a:mo ke:man semi se: ye:kpahti ok, Wa..., a:mo, a:mo, a:mo, semi ke:meh se: *dos, tres meses** ihkó:n sah tikuahtos A:mo, a:mo *avispa** Mm, a:mo weh..., we:noh *siempre** mah *hasta, hasta después**, a:mo komo kie:rah tikua:s tei tapalo:l komo mitskuah yo:n okuilin, ke:mah, semi *vene...,** semi ne: te:mach, te:mach, *porque** pos sese:k a:mo para tikua:s tsiktsi:n pitsonakat, a:mo para tikua:s se pio mante:kay..., tein yo:n mante:kayoh, tein chia:wak tikua:s pero mah wa:kik, mah wa:kik ke:meh yo:n ie:l, ke:meh yo:n i..., ike:s, tein koma:mo chia:wak, yehwa yo:n tikmahsewas A:mo wel ke:man teh semi se: kikua ok, ento:s? Kanah, ka:n ke:mah semi wel teisá: tikua:s, komo tikua pio:tet mahyá:, mahyá: mitschi:wili:s, ke:ni:w nikihto:s, mahyá: tie:lmoya:wisneki, mm, a:mo weli ok Ke:meh *pescado** kuali se: kikua:s? *Pescado, menos**, a:ihtok nemi, sese:k *pescado menos, menos** xili, mm, *menos** xili *porque** pos yeh a:ihtik nemi, a:ihtik ne:n nentok, sese:xtok wa:n no: *igual** a ne: okulin, *iveneno** sese:k, mm, ke:mah A:man yo:n pal:nka:kowa:t no: onkakeh? Onkakeh, onkakeh, o:..., se: kuali *parte** mahyá yo:n, io:miyo sah yahtok, o:mit sah, o:mit sah yehwa pala:nka:na:weyak, pala:nka:na:weyak no: taman wa:n ne:n yo:n tikiliah ne: *cuatro naríz** no: taman wa:n na:weyak oksé: de yo:n kua..., paparo..., pan..., *pandibujado** *porque** onkak miak *tipo ** de kowa:meh para ne:, tein *venenosos** onkakeh pero mah Dios te:chpale:wi te:chma:ka:wili ne:n ta:ltikpak ka:mpa kimpia mah kine:wa, mah kinye:kta:li *porque** komo se: kahsik se: kokowili:s ipili, ta: yo:n mahyá: no: ipili kit moke mahyá: tokni:wa:n, se: nokni:tsi:n n' mattok yahtok pero mah ne:wi:n kima:ka:n se: tet, mah kima:ka:n se: kowit wa:n mah miki, *igual** a no: ne, mm, *igual** Wa:n komo te:tipi:nih pala:nka:kowa:t. żKe:ni:w se: mochi:wa, no: *igual** se: miki? Ay Dios Ne: yeh, yeh ke:mah neli kihtowah ke niman se: tami *porque** yeh *más venenoso** de nochi, de nochi, *solamente** yo:ni, de nochi, de nochi *solamente** yo:ni *más venenoso porque** pala:ntok a, mahyá yo:n pala:ntok semi yahki *tiempo** pero tak i:pa ihkó:n no: kitio:chi:wkeh sah, ehe, wa:n ne: na:weyak yeh a:mo wa:n na:weyak ke: *tanto** de kechpitsa:wak, ke:meh se: kua:rtah de kechpitsaktik wa:n itsontekon malakachtik, malakachtik ka:npa ikech ihkak malakachtsi:n wa:n tein *hora** yeh, mits..., mitstila:na *porque** mitstila:nati pero a:mo ne:nkah mitstila:nati pero mitskuiti, *porque** kinimela:wa i..., itawa:n *cuando** yeh kima..., *cuando** yeh k..., mitskuiti:w pero mitskuiti:w, mm, wehka te:tsaya:na, neh nikinitak *nohermano** ke..., wehka nika i:n, ihkó:n ke:meskia se: itskuinti pero mota ke ke:meh a..., *aguja**, mm Ento:s i:n kow..., ne: na:weyak te:tanteki, a:mo te:tipi:nia Te:tanteki, ehe, te:tipi:nia pero pos te:tanteki, te:kuiti, ika itah *porque** ke:meh i:n ekintsi:n mah eto ne:wi:n, yahtok a itan nika:n, nipawi:n keptok wa:n komo kimela:w, moke, kimela:wa ya, komo kuala:ni pos kimela:wa pero k..., yeh kikuiti nimah, mm a:mo, a:mo etok ne:, ke:meh *cuando**, ke:meh *cuando, cuando** kochtok *cuando** kochtok pos melaktsi:n etok i..., itawa:n, para nipawi:n pero *cuando** yeh kiwa:lmela:wati:w kua:lkuiti:w nimah kitsaya:na nimah nakat, mm, e:mah, niman k' koto:na Niman k' koto:na Ehe, *nohermano** kiku..., ki...kikuahka oh..., ohka:n nimah pero eski:sak, pero eski:sak, eski:sak, ay Dios, *pobre cristiano**, ka:mpa Dios ne:che:wilih mota:lih, de tamik, mota:lih nochi *esbo:lah** nochi *ikue:rpo**, nochi ihkó:n ke:meh etok *pobrecito cristianohkone:t, esbolah** mopihpilih, *bola** mopihpiloh, mopihpiloh *hasta** imetsko ait ke:yeh ihkó:n mochi:w, *bueno** ihkó:n i:pa yo:n okuilin, i:pa ihkó:n, a:mo, a:mo, a:mo kualtsi:n, mm Neh no: nikiita se: kowa:t yo:n a:ihtik mochi:wa kiliah tsonkowa:t, yo:n komo te:tepi:nih, ka:n *o** a:mo te:tipi:nia yo:n Tsonkowa:t a:mo Tsonkowa:t a:mo, yo:n sayoh kihtowah ke yo:li *porque** tika:tamo:tah *tocabello**, tsonti *mismo**, wetsi itech a:t wa:n a:mo tiki:xtiah ento:s ompa yo:li a ata, ompa yo:li pero onkakeh seki kowa:meh nika:n por a:tpoliwi ma..., wehweitsitsi:n, ihko:ko:tsi:n, ihkó:n, pero komo mopiloh, a:mo t' tapetsko:ltia tiktapetsko:lti:s *solamente** ika *machete** pero a:mo, pero a:mo ne: mopilo:ti mitskehtsontok, ta: mopilo:ti mahyá:, kihto ne:, mahyá: *mitschupa:rowa** m..., mahyá: ihkó:n moopilo:ti sah, te:kokoh ka:mpa mopilowa Mitspipi:na ke:meskia ehe, me..., *exactamente, mero** te:pipi:na, mm, ompa yo:n , semi fie:roh no: Wa:n komo te:pipi:n yo:n se: miki *o** a:mo teh te:chi:wilih A:mo se: miki, a:mo se: miki pero te:kokoh fie:roh e:mah pos a:ihtik nemi wa:n fie:roh, a:mo n' mati pané: kiliah, a:kowa:meh, a:kowa:t pero pos, a:mo wehwei:n, tsikitsitsi:n wa:n a:mo kipia ite:noh ke:meh kowa:meh, ta: kipia ite:noh mahyá: *chupador** sah, mm, mahyá: ika tapipi:na sah Teh tiki:xmattok? Mm, niki:xmattok *por eso** nikihtohtok, e:mah niki:xmattok E:mah *porque** komo mopiloh itech motilmah ke:meh yo:n se: kia:pachowa se: itilmah, se: tayema:nia, ompa mopepechowa iksá: kimati ta: t' tapa:kas pero semi ximopia *cuidado**, mm, *por** nika:n, *por** a:t, titalwiah seko a:t..., a:tpoliwi *Por** kuakualachaco ompa semi nemih, mm, *bueno** wa:n yehwa sah No: s..., no: seki:n, *bueno** neh no: n' te:kakilia:ni, etokeh no: mahyá: na:weyak, kiliah metapi:lma:iy, yo:n no: seki:n A:yew..., a:we:wentsi:n, mm, ihko:ko:ntsi:n, ihko:ko:ntsi:n, a:mo we:i yehwa yo:n ke:mah komo mitstipi:nih, yo:n a:mo ti..., i:pa ka:n, nio:n no: x' takuawtamati ke tipahtiti nemih semi nika:n *por, por** we:ikowtah, mm we:ikowtah semi nemih *porque** ke:meh i:n a:t kwa:li:itah wa:n kinahsih, kinahsih de kahsi pos, yeh ika ne:chiliah ke seki kahs..., kinahsih miakeh, e:mah. Yo:n no: ke:meh pala:nka:kowa:t, a:mo no: se: pahti ok ehe, ke:meh pala:nka:naweyak, nehyo:n ke:mah *venenoso** *venenoso** pero kipia *iveneno** mia..., ke:meskia *fuerte** yehwa mahyá metat, ta: pos ke:meh metama:itsi:n sah, aha ka:n tikmati ox te:miktih, ta: kanah wa:n a:mo mo..., toma:wa, ta: *regular** sah, *regular** sah, ihkó:ko:ntsi:n sah, a:mo x' tahtani metama:it, ihko:ni yo:n, mm Pos yehwa sah komohkó:n ne:n e:mah, yehwa sah, ka..., e:mah Tas..., tasohka:matik miak, ke:mah, name:chkaya:w i:n noxolopihyo, mm Tikihtowa ke onkak o:me taman *coralillo** MM Welis t' te:chtapowi:s ke:niw, ke:niwkeh, ke:ni:wkeh ne:n yehwa:n. Pos se: weh onkak chi:chi:ltik wa:n de yo:n chi:chi:ltik yeh no: mochi:wa we:i wa:n ne:n oksé: kostik wa:n ti:ltik, kostik wa:n ti:ltik yeh no: se: *tanto** achi mochi:wa pero a:mo nikmati ox *mismo** yehwa se:, *apenas** ke:meh agos..., septiembre yahki nika:n notankua:ko Notankua:ko yahki pero mahyá poxkatik, pero *parecido de coralillo** poxkatik, poxkatik, mahyá po..., mahyá yo:n pohpoxkaw pero *parecido de coralillo**, a:mo, a:mo kipia *tipo ** de na:weyak ehe, yahki nika:n itech notankua:y, mm, nikna:paloh, e:mah, pero semi kua:kualtsi:n Wa:n komo te:tipi:nihkeh yo:nkes, nochi *igual** nochi o:me te:tipi:niah tak? Mm, nochi te:tepi:niah pero siempre kipia *remedio** ok, niman kipia remedio, ah Komo te:tipi:nih se: *coralillo** toni ika se: mopahtia? Yehwa ne:n, yehwa ne:n kowa:pahtet tikiliah wa:n tabaco ika *refino**, mm, yo:n a:mo semi *tanto venenoso**, pero *más** kowa:t tein ne: na:weyakmeh na:weyalmeh *más peligrosos** wa:n no: iwki *coralillo**, mm Tikihtowa palakana..., a:mo, pala:nka:kowa:t MM, yehwa nikihtowa, komo te:tipi:nih a:mo se: pahtisneki A:mo se: pahti *más bien Pos kati:nyeh yo:n tikihtowa ke komohkó:n se: ki:xahsi, cholowa wa:n mahyá kikiste:wa Yehwa ekowa:t, yehwa ekowa:t wa:n petakowa:t ki:stewa pero x' kita A:mo techiah? Kanah, kanah, a:mo mitschi:xtos, yeh ki:ste:was wa:n yeh ya:s, *igual** xohpilkowa:meh, mitsitah wa:n yeh yahki *carrera**, mm ma:ski mitsmowti:s pero pos yeh yahki, *porque** tiknekis tikmowili:s, mm, pero i:n seki a:mo, i:n seki a:mo cholowah wa:n iwki tein name:chilwihtok i:n *hora poco** ne:chmohmowtih, ka:n choloh, ka:n kanah yahki kichak kowit mah *hasta** kiwa:wa:ntika:n wa:n para... ompa t' pilohkeh, kipias komo *quince o dieciseis kilos**, mm A:man xite:chtapowi ke:ni:w moto:ka:y, ka:nachi xiwit tikpia wa:n ka:ni tiwa:le:wa? Pos neh niwa:le:w, neh niwa:lewa Xaltipan, Limontakxitan, nimono:tsa Maria Ocotlán Fermín Cabrera. Ka:nachi xiwit tikpia? Nikpia sesenta y siete Miak tasohka:matik *Igual** namehwa:n, tasohka:matik no: