Tikihtowa ke tiki:xmati miak taman xiwtsitsi:n tein kuali ika se: mopahtia. Tiknekiskiah *este** xi:techtapowi, teh tiki:xmattok ne:n xiwtsitsi:n, x'te:chili keni:w mono:tsa, toni n' kuali ika se: kipahtia, Ox ise:..., ini..., isehse:lti sah oso teisá: i..., we:noh, se: kinelowa iwa:n okse:ki xiwmeh. Wa:n ox iwki xoxowik se: kipa:tska oso se: kimolo:ntia, tehwatsi:n tikmattos, yehwa yo:n nochi tikneki x'te:chtapowi wa:n ihkó:n mah moka:wa. Mmm. Yehwa x'te:chilihtiw keni:w mono:tsa no: n' xiwtsitsi:n. I:n mono:tsa chi:nich, chi:nich. Wa:n yehwa i:n *para, para** komo se: moteki. se: kiteki xiwtsi:n *o** se: ki..., iwa:n nejí:n wi:tsikite:mpi:l. Tikui wa:n tik..., tiki:xtilia ihkó:n xiwtsi:n wa:n t'ma:xakualowa, wa:n t'pa:tsikilia *a ver** ka:nika n' timokokoh. Wa:n *si en caso** a:mo mitska:wa kalanemi:lis. Teh mitskui kalanemi:lis. pero a:mo mitska:wa. *Como siempre**, titaik a *pastilla o** titai:k teisá: xiwtsi:n. *O** titai:k ne: ..., tepitsi:n tein mi..., tikmattok mitstsakuilili:skia, pero a:mo mitsna:miki. Tikui nejí:n wa:n tikma:xakualowa wa:n titai wi:tsikite:mpi:l xiwit. pero iwki ise:lti xoxowik, soh t'ma:xakualowa. Wa:n ke:mah de t'machilia tamati:yak moihtik, entó:s ihkó:n tika:wa ya. I:n, i:n ne: para yehwa ne:n ..., komo se: motsonteki. wa:n i:n iwa:n ya no:. I:n no: *igual**. I:n ..., *si en casi, a veces** pero i:n iwa:n tikuis. *Hoja**, o:me *hoja de pimienta**, o:me *hoja de canela**. Wa:n na:wi *hoja de** xa:lxokoxiwit. żYo:n, ke:niw mono:tsa yo:n xiwit? żI:n? I:n ne: tanokuilpahxiwit. Wa:n i:n mono:tsa ne: ..., i:n mono:tsa kuomo:so:t, se:ki wa:kik *porque** ya:lwa nikma:ketstia:ya. Wa:n i:n mono:tsa *patita de venado**. ˇO! Yo:n *patita de venado**, komo t'neki tima:lti:s. Tikneki tima:lti:s, nochi mitskokowa, nochi, nochi ke:meh tietok. Entó:s tikse:ntilia ya iwa:n ya i:n. se:ko sah, iwa:n i:n. Wa:n yehwa ya i:n. Wa:n yehwa ya in, i:n xiwtsi:n, ˇo!, ihkó:n. żYo:n keni:w mono:tsa? I:n kue:tehxiwit, ˇo!, sa[no] ke no: wa:kik a. pero i:n yekin niktek. Ye:wa nikwa:ltektiki:s, ˇo!, se:ltsi:n, ˇo! Wa:n i:n *patita de ve..., de venadito**. Mmm, iwa:n ya. Wa:n tikteki se: *rollo de** mi:lahmo:so:t wa:n yehwa ya i:n, se:ko sah tikse:ntilia. żWa:n yo:n keni:w mono:tsa? Ma:pisi:lochpa:wa:s. Ma:pisi:lochpa:wa:s se:ko sah se: kise:ntilia ihkó:n. Iwa:n ya nen ..., kuitakowit, kuitakowit ti:ltik, kuitakowit ista:k, wa:n yehwa ya nejí:n xiwtsi:n, wa:n ne:n ..., yehwa ya *maracuyá**. Olo:ch mose:ntilia se:ko sah. Wa:n yehwa i:n xiwtsi:n ma:pisi:l, ma:pisi:l, ne:n a:tsi:tsika:s. Kualtsi:n tik..., mah momoloka, xikte:ntsakua para mah a:mo ki:sa *sabor**. *Así que t..., así que** ne: ..., kuali momolokak a, tiki:xtia, iwa:n nejí:n mo:so:t. Tiki:xtia wa:n ompa timo..., tikta:lia se: tabli..., o:me *tablita**. Ke:meh ton *tanto** timetsahsi, tikta:lia n' *tablita** wa:n tikta:lia se: *cobija**. Yo:n *cubeta** nochi tikpi:kis ika n' *cobija**. Nochi tikpi:kis ika n' *cobija**. ne:n a:ya:t tikihtowah a:ya:t, wa:n se: t'ta:lilia nika:n n' a:ya:t. Yo:n a:ya:t ne:pa mah kipi:kto n' *cobeta** para *con eso** mah panki:sa *sabor** wa:n se: nika:n t'ta:lia ya ne:n a:ya:t. Wa:n ke[meh] nika:n tikta:lia se: tasa:l, a:mo tikui a:ya:t ok, nika:n, mokua:ko. Tikui sayoh se: tilmah, yo:n tilmah, para *cuando** pe:was timi:to:ni:s, timi:to:ni:s, kualtsi:n nochi, nochi, nochi *que se: entiende** tia:paliwis, ke:meh eskia *más** ok ke tima:ltihtok. Yehwa yo:n tilmahtsi:n tikui ika timochipa:wtok, ika timochipa:wtok. Wa:n *así que** se:wi a n' a:tsi:n, se:wi a, se:wi a kuali, timo..., tikmachilia ke kuali timo..., t'machilia [ika] momahpil wa:n se:wik a. Entó:s nejo:n tikui a, tiki:xtilia xiwit wa:n nochi ika timopa:ka ya. Ihwa:k ika timopa:ka ya. Wa:n ke:mah tikitas nochi tikaxa:nis, nochi mitskaxa:nis *mocuerpo** ke a:mo teh se:mi *más** mitskoko:s. A:mo moneki *pastilla**, a:mo moneki rehfi:noh, a:mo moneki tei. *Únicamente de** i:n xiwtsi:n. Wa:n timo..., komo mits..., komo tamik ya nejó:n, tiow ne: itech *mocama** ya, se:pa timotsompacho:ti ompa. Ompa timotsompacho:ti a, timose:wi:ti a. Wa:n ompa komo *más** ki:sa nejó:n a:t. X'ka:wa mah ki:sa. [K]emah, mas[ki] x'ka:wa mah ki:sa. *O si en caso** timoma:lkokowa, yehwa ya nejí:n xiwit, wa:n ne: kow..., ne: ka:moh, ne: ihkak, tikteki *siete cachitos** ihkui:ntsitsi:n, a:mo wehwei. Komo timoma:lkokowa. *Siete cachitos** tikpaxi:ma wa:n kemah timomo..., timoma:..., tiktehteki wa:n tikui *siete diente de ajo** wa:n tikxaxamatsa kualtsi:n wa:n t'pankahka:wa itech n' a:t. se: *tabaquito** tikchi:was, se: ... se: *tabaquito** ihkó:n. Tikchikowa..., tikchi:wa chiko:me *pedazo** nejó:n *tabaco** se: *hoja**. Tikchi:wa chiko:me *pedazo** wa:n tikpankahka:wa itech n' a:t, tikma:po:lowa wa:n kemah tiki:xtia ya. Tikta:lia se: *copita de aguardiente** wa:n se: *copita de** tatio:chi:wala:t. Tatio:chi:wala:tsi:, *de agua bendita**. *Tikecha:rowilia** wa:n ke:mah tiki:xtia ya. Tiki:xti:s a wa:n niman t'machili:s. Komo a:mo tata mometstampa fie:roh,mitsna:mikiti. pero komo tata mometstampa fie:roh, entó:s niman ni... tiknawatia n' a:kin mitsito:ni:s, 'ta:li se: tilmah,xikchi:wa i:xna:wi n' tilmah wa:n x'ta:li tatampa. 'Tali tatampa de momets, *tikaguanta:ro:s** nejó:n toto:nik. Wa:n i:n ..., yehwa ya nejí:n. *Si en caso de que** mitskui n' kalanemi:lis *o** se: mopili a:mo teh kina:miki. Wa:n *por medio de cua...**, wetsi n' ikua:joh. Tikmaka ya i:n, wa:n ke:mah. Yo:ni..., żkeni:w mono:tsa yo:ni? Tanokuilpahxiwit. ˇAh! Tikmaka ya, wa:n ke:mah de yo:n tikmaka ya ne:n *iremedio**, tikta:lilia ya n' *cobija**, kualtsi:n t'ma:tetekuinowa ihkó:n, tikma:ilpia. Wa:n ke:mah pe:wa ya n' tikta:lia n' *cobija** we:i, nika:n t'ta:lia. Ke:mah se:ko ..., se: teh tikui ihkó:n wa:n nika:n taneki:sa. se:pa tikwi:ka ahko wa:n se:pa mah taneki:sa, mah mote:tekuino ya m' pili ompa. Ompa mah mote:tekuino ya m' pili wa:n ke:mah tikui a ne:n pili tiktsonkepa para ne:. Tik..., [ke]meskia tik... tiki:xkepa pa[ra], para se:pa. se:pa *igual** tikahokui wa:n mah taneki:sa wa:n tikahokui mah mote:tekuino. Mah mote:tekuino yo:n pili itech *mismo** n' *cobija**. Nikui a se:, o:me tao:ltsi:n. Kipia ke motetekuino:s na:wi *viaje** Ne: *lado**, nika:n wa:n ne:pa. Wa:n nika:n no: *igual**, na:wi *viaje**. Wa:n ke:mah, tik..., tikta:lilia ya nejó:n ne:n ... *aguardientito** nika:n, ii:xkua:ko wa:n yowi *hasta** nika:n *parejo** n' *aguardiente** wa:n ke:mah tikui a m' pili, tiketsa ya ne:n ... *pocillo** nika:n, tatahko de n' *cobija**. Nika:n, tiketsa ya m' *pocillo**, tikte:kilia tepitsi:n a:tsi:n. Tikte:kilia n' a:tsi:n wa:n t'panta:mo:ta o:me tao:ltsi:n, Ke:meh ya wetsito n' tao:ltsi:n. Ompa ya tikua:e:wa ya m' pili wa:n tikui a nihnika:n. Tikui a nihnika:n wa:n se: kikui n' imetsko. Ke:mah tikmaga mahyá: yo:n ihkó:n m' pili. [I]hkó:n pero a:mo mah mihkuani de yo:n *pocillo**, De m' *pocillo** mah ompa mota:li, Ihkó:n tikchi:was, ihkó:n wa:n tikui n' imetstsi:n. *Como que** tikempareja:rowa n' imetstsi:n, ixokpalwa:n, ihkó:n, ompa tikmaga ihkó:n. Ihkó:n, na:wpa tikmaga ihkó:n wa:n se:pa tikmaga na:wi *viaje** se:pa nika:n, ihkó:n. Mah kakisti n' imetsko. Ke:mah de yo:n pili, tikui a se: *cobijita** wa:n tikalakia *a ver** ka:ni n' tikalaki:ti. *O bien** itech iko[so:l] *o bien** itech iwahkal, ompa tike:waya. pero kipia ke pahtis nejó:n pili. [K]e:mah, ihkó:n se: kichi:wa. Ekin tikihto ke se:ki ka:moh se: kitehteki chiko:me, chiko:me... *Siete cachitos** de ne:n ..., ne:n ... kekexikilit. Ah, kekexikilit ika:mohyo. . Kekexikilit ika:mohyo. Wa:n ika na:wi *diente de ajo** tikxaxamatsa, tikpankahka:wa ya. pero komo para tehwa. Komo timi:to:ni:ti, taká:n nochi mitskokowa,taká:n tikmachilia n' *mocuerpo** a:mo kanah ika, nochi motahkoya:n. Taká:n nochi ke:meh tietok, mahyá: a:kah mitsma:xakualoh *fuerte**. Yehwa yo:n tikchi:wa wa:n se: *tabaquito, importa** ke tikchi:was chiko:me *pedacito**. Wa:n tikpankalakia itech n' a:t mah molo:ni wa:n tikma:ma:nelowa. wa:n t'te:kilia *media copita de aguardiente** wa:n se: *copita de** yehwa ne:n ... *agua bendita**. Wa:n t'ta:lilia ompa, *igual, cruzado**, ihkó:n wa:n ke:mah tiki:xtia ya. Tikta:lia ya n' a..., n' a:ya:t, tikyewalo:ltilia o:me a:ya:t, se: a:ya:t para nika:n *hasta** nika:n mah tami wa:n se: a:ya:t para nika:n. Komo we:i n' a:ya:t *hasta** nika:n mah tami wa:n tikitas ke:meh timi:to:ni:s. Yo:n ta:tahtsi:n *primero dios** nohma nentok, yo:n ..., ox Miguel García. I:n nika:n in ohti, ka:mpa ..., ka:mpa *pavimentado** ahkokalaki, i:n ..., yehwa yo:n nikpahtih. pero x'kita moka:wka *mal** n' ta:tahtsi:n, se:se:k, se:se:k, se:se:k, komo eskia yo:n kowa:t ie:wayo. Ima:wa:n, n' imetswa:n, n' ii:xko, i..., ke:meh etok. Yehwa n' ika nikpahtih. Ika yo:n xiwtsitsi:n sah. Ika yo:n xiwtsitsi:n. Yo:n tikwa:lkui, yehwa nochi n' tikinkuik? Yehwa nochi nikui wa:n ne:chpolowa tahko. I:n ne:chpolowa kuitakowit, o:me taman. Ne:chpolowa *hormiguillo**, ne:chpolowa n' kuomo:so:t, ne:chpolowa ne:n ..., i:n kuitakowit, kuitakow..., kaba:yohkuitaxiwit. Ne:chpolowa n' *ajo**, ne:chpolowa n' *tabaco**, ne:chpolowa ne:n ..., yehwa ya ne: ka:mohtsi:n. Ehee. Ne:chpolowa yeh. Nochi *lo que es**..., i:n *apenas**, i:n mahyá: yo:n yeko:l, kihtowa ne:n pero *más** i:n miak Wa:n *cuando** nikse:ntilia nikchi:wa ke:meh i:n para aki se: *cubeta**. Aki se: *cubeta**, komo nikahsi ne:n tatio:chi:walkowxiwit nikpanta:lilia sake:ra o:me, e:yi *pedacito**, Mmm., wa:n ne:n ..., ihko:ni motekiti wa:n ihko:ni *para** titakua:s. Mela:w. żTeisa:tsi:n ok ke tikneki t'te:chtapowi:s? Pos namehwa:n ya komo nan..., ke..., pos neh na:me:ch..., name:chili:s ke:meh *a ver** toni *dios** ne:chtalna:miktia. Tikihtowa ke komohkó:n se: tamitakua wa:n se: mihso:tasneki, żToni, kati:yeh mah se: tai kit? Yehwa nejí:n. żKeni:w mono:tsa yo:ni? Chakay żKeni:w se: kichi:wa? Tama:xakualo:l wa:n *takola:ro:l** ika tilmah wa:n ke:mah x'mokahka:wili, x'tai, se: *rollito** ke:meh i:n, m. Mm. żIse:ltihtsi:n sah n' chakay? Ise:lti, ise:lti, ise:lti, *vivo**, a:mo tamanal, mm, *vivo** A:. żPos yo:n toni mah tikihto:ka:n kipahtia? żMm? żToni n' kipahtia? Yehwa ya n' elmoya:wi:lis. ˇAh! Ehe, yehwa ya n' elmoya:wi:lis, wa:n yehwa ya ne:n *cabeza dolor**, *dolor de cabeza** kipahtia nejí:n. Tikua:totomoka yehwa i:n moneki. Ke:meh ekintsi:n tietok mah se: mitspa:ka ika yehwa i:n, se: kima:xakualowa kualtsi:n, *órale**, mm. Ke:mah. We:noh *Hasta nose:ńor**, ihkó:n nikchi:wa, *cuando** nikita moka:wa *mal** a, nochi mokokokowa. N' se:ntilia xiwit *parejo**, se: *bola** ihkó:n. ˇAh!, wa:n awakaiswat. Awakaiswat no: te:wa:n iwa:n ne:n witskilit a. Awaka...., ehe, no: te:wa:n. A:mo, iwa:n ne:n ..., okse:ki i:n, i:n. Yo:n komo ke se:..., te:kokoh se: iomiyowa:n. Ehe. Komo mitskokowa nochi. Aha:. Titotomoka fie:roh. Komo se: totomoka, żkati:yeh kit se: kikui? Yehwa ya nejí:n mah se: k'olo:chmana. żYo:n, keni:w mono:tsah? Yehwa ya ma:pisi:l wa:n yehwa ya i:n, no: wel..., no: kuali se: kikui a i:n. Wa:n yehwa ya i:n ma:pisi:l..., ma:pisi:la:tsi:tsika:s. Wa:n chi:nich, se:ko sah, wa:n yehwa ya i:n kue:tehochpa:wa:s. Wa:n kuomo:so:t, mi:lahmo:so:t. se:ko sah t'se:ntilia se: *bolita** wa:n t'panta:lia ya. Mmm, mm. [K]emah Mah se: molo:ni wa:n ika tima:ltia. A:mo *vapor, vapor**. Mmm. Yehwa se: kita:lia o:me kowtsi:n, ke:meh ton *tanto** ke a:mo timetstatas, ke:meh ton *tanto de** a:mo tapetsko:s. Mmm. [K]emah, komo a:mo tapets..., mah a:mo *dios** kineki mah tapetsko molo:nto n' a:t. Wa:n yehwa yo:n komo ..., iksá: neli se: kalanemi, yo:n se: kalanemi. Telte:kokoh se: iihtik, te:tetsi:lowa, yehwa nejí:n. Mmm. se: kitai (tai). *Ajá**. [K]e:mah wa:n yehwa ya ika se: mokua:pa:ka. Ehe. Wa:n kualtsi:n te:na:miki a. Te:na:miki, wa:n te:na:miki kualtsi:n. Tamati:ya se: itsontekon. We:noh. Mmm. Pos yehwa sah komohkó:n, miak tasohka:matik. Pos ne:pa, [k]e:mah. Pos se:pa yankuiká: x'te:chilwi. Keni:w moto:ka:y, ka:ni n' tiwa:le:wa wa:n ka:nachi xiwit tikpia. Pos ne: ..., nimonotsa María Ocotlán Fermín Cabrera, niwa:le:wa Xaltipan wa:n nikpia *se:se:nta y siete ańos** Miak tasohka:matik. Mmm. *Ora** namehwa:n no: tasohka:matik *porque** i:n neli miak *plantita** moneki, para nochi i:n miak *plantita** moneki ok. Ke:mah. Mm.