Ke:mah, *cuando** ihkó:n ne:ch..., ne:chitatih ika se: kokoxkeh tein mokokowa, de *tres meses** niman ne:chilwiah, x' kitati ne: *noseńora** o:x ne: toni kimaka kipia *tres meses** de mochipa:wak a wa:n a:man a:mo mochipa:wtok, nikneki nikmatis toni kipia, xa: kipia kokolis para nikwi:kas iwa:n *médico** pero achto teh xikitati, nikili:s *bueno** - Xikwi:ka ompa i:n, ompa nikitas, - "A:, we:noh ento:s ompa tia:s", - Ompa nia:s, ompa nikitati:w - Ento:s komo tia:s para ompa timitschah *o** ompa te:chchia, ompa namechchia, *o* ompa nane:chchiah, kihto:s *bueno**. Ento:s ompa ne: niahsi, *nikregistra:rowa** nehjó:n *paciente** wa:n ke:mah nikpahpachowa pero como niman ne:, neli ke:meh se: kihtowa tehwa:n komo *tiksoba:roh** kualtsi:n, kualtsi:n wa:n moka:wa *suavecita ipancita** ento:s mota:lia se:, se: *manchita** ke:meh nehjí:n tepostsi:n, i:n se: *manchita** nika:n mota:lia, - A:mo ta: pané: pili tikpia - A: we:noh, nikpiati pili. - Ke:mah tikpia pili - Aha, wa:n ne: *cuando** nikpias *cinco meses, más** tine:chyo:lmela:was, - Ke:mah, nimitsyo:lmela:wtia:ti ke:ni:w, ke:meh teh tikui:katiw *moembarzo** *Porque** tina..., nam..., nane:chilwihkeh mah *nimitskuida:ro, nimitskuida:ro:ti, a ver hasta** ke:man *timosalva:ro:s *hasta** ihwa:k neh nimitska:was, pos we:noh Ne:chkuida:ro. Pero nimitspahpachohtia:ti iwki, iwki ke:meh tik..., ke:meh tiktohtokati *momes**, neh no: iwki nimitspahpachohtia:s wa:n nikye:kta:li:s mopili, nikmachili:s o:x i:xtapaletok o:x xá: kuityetok, o:x xa: ixt..., *a veces** mota:lia i:xtapal tikihtowah, *atravesado**, pero *pues como atravesado** etok *o** kuityetok de *primero de, de cuatro meses, cinco meses** niman se: kimachilia *nikabeza** nika:n, ke nika:n kipia *icabecita** ento:s weli, timoma:ohsa *aceitito** wa:n tikwi:ka ya para ne: *o bien** tikwi:ka para nika:n i:n tikwi:ka para nika:n *hasta** nehjó:n pili tikmachilihtiw *icabecita** ka:nika yahtok, ka:nika yahtok wa:n teh tiksegui:rowilia, tikpahpachowa ne:n *paciente** *hasta** tikta:li:ti:w *frente icabeza** tikta:liliah *frente icabecita**, a:xka:n x' machili *hasta** ta:kat nikilwi:s, teh *seńor** a:mo x' nehnemili *moseńorah**, xikmachihli:ki ka:nika etok ekintsi:n *icabeza** pili kuityetoya *o** i:xtapalyetoya, ekintsi:n x' machili, ekintsi:n kuali etok ekintsi:n a:mo ne:, a:mo teh x' molwihto, ke:mah n' tamati:yak *hasta** neh no: n' machilihtok n' tamati:yak *porque** ne:chkokowa:ya semi nika:n *o** a:mo wel n' nakasikakochi, ke:ni:w mah nakasikakochi pos ta: nika:n i:n mokalakia *icabecita o** wa:n itsi:ntayo nika:wi:n wi:tsa ni..., kihto:s pos. - żKuali moka:w? - Kuali moka:w *a ver** x' machili, x' machili *mismo** tehwa, a:mo t' nehnemili:s *moseńora porque** no: ompa tiwa:le:w x' machili *moseńora** ka:ni kipia *ipilkabecita**, ihkó:n komo ihko:ko:ntsi:n kipia *cinco meses**, ihko:ko:ntsi:n motaka:wilia *icabecita** komo *más, más** tepitsi:n *más** tepisti:n we:ia kipia *seis meses** *cuando** kita:lis a yo:n *siete meses** a, *siete, ocho, más** we:ia *icabecita** ihwa:k ke:mah, nochi t' machili:s a ke:ni:w yetok, mm, yetos paratani *menos** mota:li:s ilakats, *menos** mota:li:s ikuitako:n nika:n *porque** kikokohtos niman nikili:s, nika:n mitskokowa, ehe, ne:chkokowa neh a:mo moneki ne:chilwi:s, nika:wi:n, nikili:s i:n mitskokowa, ehe, ne:chkokowa, ne:chkokowa neli, pe:wa ya n' pahpachowa, pe:wa ya n' pahpachowa ihkó:n, *hasta por fin** moye:kta:lia, mota:lia kualtsi:n ihkó:n wa:n ke:mah ne: nik..., ne: yo:n nikpahpachowa ya, kualtsi:n, kualtsi:n nikwi:kilia ihkó:n, kualtsi:n ihkó:n kualtsi:n nikchi:wa ihkó:n, ompa nikahokui, a:mo ke:man se: *nopaciente** nikpia mota:lia *bola** nika:n, a:mo ke:man. *Siempre nopaciente** ehkos i..., ikuitako:n tikiliah tehwa:n nika:n, etos *de ladito** *porque** mah se: kipahpacho para momela:was nehjó:n pili para momelawa pili *hasta** siwa:t no: kuali ne:nentok a:mo mopilowa nika:n sah, e:mah, ihkó:n, ihkó:n neh n' tekiti ika ne: *nopartera, nipartera** pero... wa:n a:mo nimone:xtilih kihto:s *abuelita o notio, o notia o nohermana, no seńor**, nimone:xtilih *por necesidad** *cuando** neh nikimpiaya pilimeh wa:n a:mo n´pia n' tomi:n wa:n n' taxta:wia *partera** ne:chpahpacho:ki, ta:ka:n *cinco pesos** ta:ka:n *diez pesos** pero koma:mo nikpia wa:n nikitaya ke:ni:w ne:chchi:waya *pobrecito nopartera** ka:mpa *Dios** kipia a:xka:n *mismo** neh nimota:lia wa:n x' kita, nikwika *nopancita** *a ver hasta** ka..., kama..., ka:nika *moacomoda:ro:ti** nehjó:n nopili a:mo a:kah nikilwia ok, ne:chkokohtok nika:n pos *orale**, ne:chkokowa nika:n pos *orale**, nika:n niow wa:n nopilitsi:n no: n' machilihtiw *icabecita** nika:n ka:nika mota:li:ki:w komo mota:li:ko *frente** nika:n *icabecita** pos no: nitamati:ya, a: pos no: niweli a, *porque** nitamati:yak, e:mah wa:n ihkó:n neh nimomachtih, a:mo a:kin ne:chilwih, ximomachti, ximo..., ximo..., ximomachti yehwa i:n tekit xikpia, kanah nimonemilih *mismo** nehwa sah, nikmachilihtok ke:ni:w ne:chpahpachohtok *mismo** neh *nosentidos** niknemilih, nimopahpacho:ti, *a ver** ton Dios kihtowa, xa: n' tamati:yas *porque a veces** t..., tehwa:n *tirancho** titama:mah, tikuitih tokow, ta:ka:n tikuitih tosih, ta:ka:n tikuitih teisá: tama:mal, pero kipia ke tikuiti:wih ento:s topili:tsi:n komo tepitsi:n nimoilakatswita:tsoh pos nopilitsi:n no: sentapal yowi ka:n nikihto:s tak..., takua:wka:yetok ta: pos yeh yemaxtsi:n e:mah, ihkó:n neh nimo..., nimo..., nimomachtih nose:lti a:mo akah nikilwih x' ne:chmachti, x' ne:chilwi ke:ni:w tip..., nik..., nipahtis *o** ke:ni:w, ah, kanah *mismo** neh nimone:xtili, *hasta** pe:wak a ihkó:n ki..., seki:n x' kakilipero ne:chtelkokowa, -Ah, mitskokowa, mopahpacho. -Pero ka:n niweli Pero komo ke a:mo tiwelis, *a ver** x' mote:ka, mote:ka wa:n nimitspahpacho:ti, oxné: tiwelis, ta:ka:n t' mikti, ka:n nikinmiktih neh wehwein ya wa:n nikim..., n' mopahpachowa nose:lti, iwkui:n x' mopahpacho, ihkó:n, ihkó:n ka:nika mitskokowa ompa x' kitki ihkó:n ka:n x' kitki eliwis ta: tikwi:ka yo:liktsi:n ika moma:kpal, ihkó:n wa:n nika:n t' machilihtiw ka:nika mitskokohtiw komo etok *frente** nikilia *icabecita pos *adelante** a:mo teisá, kanah, pahti, tamati:ya, miak siwa:meh ihkó:n nikimpahpachoh, aha, miak siwa:meh, nikimpahpachowa:ya, tamati:yah *por último** a:it ke:ni:w i:n ne:chma:ahsikeh, para ke:mah *nimoregistra:roh** ya nikchiak *cuatro, cuatro viajes** Zacapoxtla, *cuatro, cuatro meses, al mes** nia:ya, *al mes** nia:ya *después** niah Tlatlauqui , *después** niah Chignahuapan, *después** niah Puebla, *después** niah *hasta** México. N' taminemik a, n' taminemik a *cursos, primero Dios**, a:xka:n a:mo *ne:chfallarowa** para ke:s nikihto:s a:mo ke:man n' te:maktia se: siwa:t mike:t wa:n a:mo ke:man nite:ma:ktia se: pili mike:t, mm *primero Dios** kuali yahtok *notrabajo** pero *sol..., solito** nehwa nimone:xtilih, a:mo a:kah ne:chchilwih ihkui:n pahtis, mm wa:n yehwa sah, tasohka:matik, welik Tasohka:matik ke:mah A:man ki..., *bueno**no: n' te:kakilia:ni kihtowah ke se:, *bueno** namehwa:n ke i:n nan..., nankinitah siwa:meh No: nanki:xehekowah ke:maniá:n okichpil wa:n ke:manián nejó:n siwa:pil. żKe:ni:w yo:n nankimatih? Pos *la mera verdad** neh a:mo ke:man n' mati ke:maniá:n okichpil wa:n ke:maniá:n siwa:pil, neh a:mo ke:man, mm soh ke tepisti:n, *porque cuando** okichpil, mota:lia *medio** ihkó:n *atravesado** ke:meskia, e:mah, ihkó:n monakasita:lia tikihtowah wa:n *cuando** siwa:pil mosentapachowa tikmachili:s nika:n pero *puro** ikuitte:no:miyotsi:n de i:n para *hasta** nika:n *ilomo** para *icabecita** yehwa yo:n tepitsi:n ika nimomaka kue:ntah wa:n komo okichpiltsi:n pos yehwa ya mahyá: ihkó:n mok..., monakasita:lia, *cerca** ya ke:yeh *cerca** ya wa:n ke:yeh mokepa ya *porque** yeh no: kimati ke:ni:w moehkawi:ti ke:ni:w moehkolti:tia ta:ltikpak, mm, iwki yo:n. Ta:ka:n se: siwa:t *este** iksá: kineki komo ke pilma:yowis, ke:meh yo:ni żKe:ni:w ne:n tikpale:wia? *Porque** kihtowah ke no: onkak siwa:meh ke iksá: a:mo kineki moskalti:s pili yekinikatsi:n. Neh a:mo n' mokalakia, neh a:mo n' mokalakia, yo:n ke:mah a:mo nimokalakia neh, ke:ni:w mah neh n' ma:ma se:, se: tahtakol por se: *angelo**, nemili sah se: *angelo, más** ok ke se: *nuestra seńora virgen Maria Santísima** nik..., *cuando** nikiskaltia, *más** nikpia *valor** ke mah nikpia nopili wa:n *menos** ke niktamo:tas. - Kihto:s neh niktamo:tati, - *Bueno** wa:n żKe:yeh t' tamo:tati? Ke:yeh timote:ka:wilihtok iwa:n ta:kat koma:mo tikneki tikpias Ke:yeh timote:makatok iwa:n ta:kat koma:mo tikneki titaskalti:s *mejor** x' taskalti wa:n *mejor** xikpia wa:n para *la otra** ya *ximo..., moopera:ro** ya *mejor** para a:mo tikimpias pilimeh, x' chi:wa tein t' nekis pero a:mo titahtakohtok ika se: *ángelo** A:mo, nimitsilwia:ya ihkó:n żKe:ni:w kuali se kimpale:wia? Porque onkak seki pilimeh ke, oso seki siwa:meh mahyá a:mo wel mokokoxka:ta:liah si no ke, mokokoxka:ta:liah ya wa:n niman ne: komo ke... Kitamo:tah A:mo, a:mo kitamotah *sino** moyo:koliah, a:mo, a:mo *porque** kinekih *sino** ke, mahyá: no: se: kokolis pero kihtowah ke no: onkak ke:ni:w se: kimpale:wis, a:mo n' mati, neh nikinte:nkakilia:ni sah Seki ke:mah, weli, weli, a:ah, mm, ke:mah, ke:mah, e:mah, mastik a A:mo tehwa tik..., a:mo tehwa xikchi:wa ke, mah mahkimikti:ka ininpili, *sino** ke:ni:w mopale:wi:skeh Para mah a:mo miki yo:n pili *porque** komo yehwa:n a:mo mopahtihkeh yo:n pili kuali mikih, *o sea** pilma:yowih *Esole** A:mo yeh, p..., a:mo *porque** yehwa:n kinekih *Sino** moyo:koliah sah, aha, żToni yo:n ika tikpahtia? Ox no: iksá: tikimpale:wia:ni Moyo:kolia pili, *exactamente** Pos de se: kimpale:wia, se: kimpale:wia pero *la mera verdad** neh nikilia *mejor** x' mo..., ekintsi:n *mitspasa:roh** ya *mitspasa:roh** ya i:n *dema:las**, pero a:mo tikmatih para *la otra** *cuando** sepa tikitas *dos meses, tres meses** a:mo timochipa:wa - Xiow iwa:n se: *seńor o** se: *seńora**. Ta:tawti mah mitspale:wi iwa:n Dios, tikneki tikitas *moangelito**. Tikneki tikitas mopilitsi:n pos xiow iwa:n ne: *seńor** wa:n neh nimitsmakati seki xiwtsi:n pero a:mo wetsi:s pero a:mo para wetsis *angelo**, neh nimitsmakati seki xiwtsi:n para timo..., *más** mah, mah kikui *valor** ke mah moskalti, ihkó:n yo:ni se: kichi:wa. *Porque** ma..., onkak, ka:n t' pia pahti para se: kitamo:tas pili, nio:n no: x' ne:chilwi, nio:n no: x' ne:chilwi a:mo x' ne:chilwi *porque** a:mo nikwelkaki, a:mo nikwelita, *porque** komo neh nikmati ke nimokokoxka:ta:li:ti pero *eso si** ke mah nikpia pili mah nikiskalti, mah we:ia, mah ne:chpa:kti *o** mah ne:chkuala:nti *porque** ihwa..., onkak te:paktih wa:n onkak te:kuala:ntih ke:yeh *porque** seki telma:wiltiah, seki a:mo takakih, seki ma..., seki mokuapi:pilo:tih, se..., *o bien** me:walti:ti ento:s ompa wi:tsa ya *coraje** para se: yehwa, pero i:n a:mo, yehwa yo:n se: kichi:wa, neh a:mo niwelis nikpale:wi:s pero oksé: *seńor o** se: *seńora** nikilwi:s mah kitati, mah kipale:wi, mah kiyo:lchika:wa iwa:n *todios**. Mah a:mo *pasa:ro** ok, *porque komo nochipa ke:meh yo:n, ait ka:ni t' tamiskiah wa:n nochipa iwki, wa:n nochipa iwki wa:n ta: neh no: niknekiskia *porque a veces** tiwetstokeh itech kokolis, *a veces** timaya:nah, *a veces tia:mikih. No: t' tahtaniskeh tsiktsi:n a:t pero a:koni tiktahtani:ti, ka:n a:kin nopilitsi:n mikik, nopilitsi:n ka:n nemi wa:n a:mo, *mejor** mah moskalti wa:n *mejor** mah we:ia ke *cualquier rato** pos ne: kine..., niknekis a:tsi:n, niknekis tsiktsi:n teisá pos ne:chmakas, ta: n' tasohta, wa:n n' tasohtak, ihkó:n se: kimpale:wia nehjó:n na:nahmeh *o** kihto:s ne:h a:mo wel nimokokoxka:ta:lia wa:n no: nikneki se: nopilitsi:n, sake:ra, a:, t' neki mopilitsi:n, *bueno** n' mitsmakas xiwtsi:n, *cada** timochpa:was t..., titai:s, titai:s ne: mirtos, titai:s tsapotsitsi:n, titai:s siwa:pah, titai:s tsope:likxiwit *cada** timotapa:ki:s, timotamitapa:kia t' tai i:n a:tsi:n, se: *tesito** komo titai:k i:n tesito, pos x' kowa, x' kowa i:n, yehwa i:n wa:n yehwa i:n xikowa ne: *mirtos** wa:n xikowa ne: siwa:pate wa:n xikowa ne: tsapotsitsi:n wa:n xikowa ne: nehjó:n *vitamina**, pero a:mo se: kimati, *a veces** wetsih pilimeh pero a:mo kipiah, a:mo kipiah ne: neyo:lchika:walis *o** teisá tikantoja:rowa**, tikua:sneki pero a:mo tikuah, ento:s pos, mits..., mitschi:wilia *mal** a e:mah yehwa yo:ni, titoli:na *o bien** titoli:na wa:n tikua:sneki wa:n a:mo tikuah ento:s ompa ya, ompa, ompa ya pe:wa ne: yo:n nekokol, mm, tiktamo:tati pili *por medio** de tikua:snekia *a veces** a:mo moneki se: *bola, a veces** tioli:nis ika se: *pedacito de sandia** se: *pedacito de manzana o, o cosas lo que** tein onkak ne: *plaza**, mm Tikihtowa:yah ne: ke *después** de mochipa:wah mah tai:ka:n yo:n a:tsi:n żKa:nachi to:nal moneki tai:skeh? Pos kita, komamo wel *moembarazarowa de dos, tres meses, cad..., hasta cuatro meses** mah tayi yehwa n' a:tsi:n, mah tayi ne:n pisi:lnek, pisi:lnek wa:n mah tayi a yehwa yo:n xiwtsitsi:n mah tayi yo:n xiwtsitsi:n para *con eso** mah moyo:lchika:wa wa:n mo..., mah motot..., ke:meskia mah kawa:ni i..., *ipancita**, mm wa:n koma:mo teh tikpahpachowa, tikpahpachowa *porque** onkak, onkak ne: ni..., nisiwa..., tosiwa:yo ke:meh i:n takua:wak, mimiltik, yetok, etok pero pos takua:wak wa:n komo tikchi:wak *suavecito** ya, tikpahpachoh ihkó:n, nochi n' ohka:n wa:n nika:n x' chi:wa kualtsi:n ihkó:n x' pahpacho, x' pahpacho, x' pahpacho, ihkó:n tikxita:nia ika teisá, ihkó:n, seko italwayotsi:n *parejo** ihkó:n t' pahpachowa wa:n komo t' pahpachoh tikmachilia ya no:, italwayotsi:n yema:nia nochi e:xka:n, *porque** tehwa:n ata tikpiah e:yi de ne:n, nehjó:n tein nika:n ne: moskaltia topili wa:n se: tein ika *tikrecibirowah** topili, e:mah, se: wa:n se: ika moskaltia tein *cuando** ke:meskia timoahsih iwa:n toi:xna:mik se:sah mochi:wa, komo ya..., komo yetok de okichpil yowi *siete, siete bolitas** wa:n komo yetok de siwa:pil yowi *cuatro bolitas** wa:n ke:mah seko sah yowi mahyá: mopa:palakachowa ihkó:n kualtsi:n, kualtsi:n mosentiliah wa:n mochi:wa sayoh se: eske *porque** tikokoxkeh ya ika siwa:pil neh nikitani itech *televisión**, ke:meh te:chwi:katinemih *cursos**, a:mo ekinika a:man name:chilwihtok, *tantos** ninemik a. A:mo ekinika a:man nik..., niknemilia i:n, nehwa n' nemilihtok, kanah, nikitstinemi itech *televisión** Aha. *Porque** okichpil *siete gotas** kwi:ka, *siete bolitas** wa:n siwa:pil kwi:ka *cuatro**, mm, ihko:ni yo:ni Yo:n xiwtsitsi:n tein tite:chilwih yeh para ne: se..., para se:, mah tayi se: siwa:t tein a:mo wel ke:man mokokoxka:ta:lia wa:n no: ye:wa tite:chtapowih ke onkak seki xiwtsitsi:n ke:man se: siwa:t mokokoxka:ta:lia pero niman pe:wa mahyá: kimachilia ke mikis..., *bueno** temosneki ipilitsi:n Aha, tein a:mo wel ke:mah nokokoxka:ta:lia Kineki ne: ma:h tikihto:ka:n mikisneki, żKati:nyeh xiwmeh yo:n kuali ne:n tayi:skeh para mah a:mo chi:wi yo:ni Yehwa sah tsope:likxiwit Tsope:likxiwtsi:n wa:n pisi:lnek pero a:mo ika *refino** pisi:lnek sayoh mah tamolo:nti:l wa:n mah tayi wa:n yehwa ya ne:n tsope:li:kxiwtsi:n, mah kimolo:nti se: *bola** tsope:likxiwtsi:n, mah kimolo:nti se: *bola** wa:n mah tayi wa:n ika o:me *hoja** yehwa tsapotsitsi:n, o:me *hoja**, a:mo miak, mm Wa:n ke:man a:mo mik..., a:mo temowa ok pili, mo..., moye:kta:lia ya, *hasta** nemis a Ka:n, ka:n teh *kipasa:ros**, ka:n teh *kipasa:ros** pili E:mah, ka:n teh kipasa:ro:s ok, kuali nemis a ipilitsi:n iwki we:ias wa:n *hasta cuando** yeh Dios kihto:s ke nemis, ihwa:k kitoka:ro:ti:w, mm, ihkó:n yo:ni mm, pos O:me taman sah yo:ni, e:yi taman E:yi taman, a:mo teisá tikmati ok, *este** ke:man nemiki żKe:n..., ke:ni:w ne:n, ke:n tikmati ke nemiti a se: pili? a: pos *cuando** nemiti a *porque** mochi:wa se: *bolita** ya mochi:wa se: *bolita** itech *ipancita** wa:n nika:n taka:wi a taka:wia nika:n, ento:s kihtowa ne:n koyo:meh tikchi:wilia *icontacto** teh no: kipia ke tikchi:wati *icontacto**, żke:yeh yo:n *contacto**? para teh timomakas *cuenta, si acaso** ke, *si acaso** kalihtik ento:s para tiki:xti:s pero kipia ke mah eto:k i:n, para tiki:xti:s de ikalihtik pero komo tiehkok wa:n sayoh i:n, nio:nó: x' kalanki:sa, mm toni yo:n, tikchi:wilia *icontacto** pero komo sayoh i:ni, tikalan..., a:mo x' ki:xti ok pero komo tiah ok ka..., kalihtik kipia *icontacto** i:n *tanto** *a ver** ka:ni tikwi:katiwetsi, *dos horas** kiihyowi:ti *dos horas** kihyowi:ti *porque** tikchi:wilia *icontacto**, mm, ihkó:ni yo:n wa:n ke:mah *o** komo kalihtik, *igual**, tikchi:wilia *icontacto** pero komo kipia ne:n, ke:ni:w kilah ne:n, *apenas** i:n ke:meskia ohtokatok ni..., nip..., ni...*nicabecita** nika:n ento:s kui..., kui..., *bueno** kichia ok para tikwa:lkuis Cuetzalan pero komo a:mo, a:mo xiki:xti ok *porque a veces** ma:ski t' matis ton *tanto**, to:n *tanto** yahtok pero *cuando** kis..., yeh kihto:s ke temo:ti *porque** temo:ti a:mo wel tikmahpacho:ti, tikahkotope:wati, *porque** yeh kihtohtok ke temo:ti e:mah, yeh kita:lihtok ke nemiti, e:mah, *asi que** pa..., *asi que** ne:, tikmachilia ne:n *icabecita** nochi mo..., *mopela:roh** ya *es porque** tikilpia ya siwa:t nika:n, tikilpia nika:n itahkoya:n para mah a:mo *subi:ro** ok pili, mah a:mo tehko ok *de una vez** kipia se: *dolor**, momaka *valor** paratani, ampó:n etok pili ika se: *cuatro veces** ampó:n etok pili niman ehko, tikchipa:wa i:xko, mah a:mo kitolo n' a:t wa:n tiktake:ntia ihkó:n niman i..., *icarita**, kualtsi:n wa:n nika:n t' mahpachowa wa:n nika:n t' tsakuilia para ne: mah ehko ya nochi wa:n *una vez** de nochi ehko ya, nika:n t' ta:lia ya wa:n tikilia imomá:n mo..., mah mokaxa:nia, mah taneki:sa ya wa:n nik..., wa:n *iombliguito, iombliguito, carrerita** t' tamo:tilia ne:n na:wi momahpil nika:n t' tekilihtiwetsi, tikilpilia, nika:n *ombligo** wa:n nika:n t' tekilia, ihkuin, o:me mahpil moka:was para t' tekili:s ihkó:n e:mah, nika:n tikilpia ya pero i:n, i:n yetok a para itech pili, nika:n t' ta:lilia *pinza, si acaso** kinemilia panki:sa, a:mo pano:s, *porque pinza** kipia nika:n tikui *tijera** wa:n n' kui *pinza**, ihkó:n neh n' tekiti a:xka:n, e:mah Tikihtowa keman pe:wa temowa pili kinilpiah ne:n *este**, nika:n ahko komohkó:n yo:n pili mokepak *o** komohkó:n a:mo t..., a:mo tikilpih ne:n siwa:t toni weli, toni chi:wis Pos yehwa sah pa:panki:stok, ompa pa:panki:stok, panki:sa sepa pili, sepa temowa, sepa panki:sa, sepa temowa, ompa sayoh kitahyowi:ltihtok ke:yeh porque imomá:n a:mo no: kimaka *valor** mah, mah pano, e:mah Ke:man chi:wi yo:ni kuali miki se:meh de, pili oso te:momá:n, oso a:mo teh chi:wi A:mo, a:mo ke:man, nimitsilihtok ke neh a:mo ke:man ne: yo:n, a:mo ke:man *ne:chpasa:rohtok** oso nante:kakilihkah namehwa:n ne: tani mikis pili *porque** sayoh *porque** kinekis, mah i:pa we:i a, mah a:mo noma:ko ok, mah a:mo Dios ne:chpa:petsko Ya:lwa seki ki:ske *escueleritos** ne: Tonalix tein ompa nikimpehpanato *kontemporáneos** e:yi, *contemporáneos** ki:skeh ya:lwa, mm, ki:ske *pre-escolar** ne: Wicho wa:n ne:n Reina ipili wa:n se:, se ne:n Calio ipili no: ki:sak ya:lwa *pre-escolar**, e:yi:n, nikinitato, nikinmawiso:to ke:ni:w mohto:tiah, ma:wiltiah yehwa yo:n neh nikuelitaskia mah nochi iwki, mah a:mo akah *kim..., kima:lchi:wa** se: kone:t *porque** neh nimika:ka:wal, ka:n *ne:chkuida:roh no:má:n, no:pá:n, pos no:pá:n o: no..., *o** se: *nocarnalito** tsi:tsikui:ni ke: nimikiti, mm nose:lti, nose:lti ihkó:n ke:meh nose:lti n' te:moh nopili, nose:lti nikpia nopili a:mo akah ke:man a:kah *ne:chkuida:roh, hasta** a:xka:n wa:n nikimpia nopi:piltsi:tsi:n, mikik se: *porque** pos, tak i:pa no: Dios kita:lih ke ne:chka:wte:wati, pero *más** a:mo teh miki a:mo teh mikik de pilkone:t, mm, nante:chtahtataniah i:n to..., totalna:miki:lis tein *antes, porque** i:n *antes**, i:n a:mo tein yankuik i:n ne:n, ke:meh name:chilwihtok ekintsi:n, neh nitekititok pos i:n de neli, yankuik *porque** ekintsi:n ne: wehka:w x' te:mo:ka:n *machetehsol** ne: kaltech, ka:n aktok, t' tekih pili wa:lkui se: olo:t, *orale** panchichino:ka:n, *orale** tiktekih pili, a:xka:n ke:mah a:mo *al contrario** tikpias ne:n *paciente** ahko, e:mah, a:mo t' pias ta:lpan, ne: ta:lixko Tikihtowa ke ika olo:t nakitekiah Ah, ika olo:t kintekiah, kintekiah, neh o:me nopili kimpehpenkeh ika olo:t wa:n *machete, a ver** ka:ni ne:wi:n i:xaktok, ma:ski *oxidado, aunque sea**, mah kipia toni kipias pero *eso si** ke nika:n tiktekih pili wa:n a:mo kikuiah teisá:, *hilo** komamalitsa wa:n *orale**, kilpiah pili, ampó:n wi:tsa ya *machete** Nika:n kita:liah olo:t, nika:n kitekih ya, mm Wa:n olo:t ke:yeh Eh. żToni ika kichi:wayah olo:t? Pos yehwa yo:n, a:mo n' mati ke:yeh yo:n iwki kichi:wayah pos a de kue, mah..., mahyá nikihto pos kikowtetechkawiah ya nika:n ya ne:n pili ixi:k, k' tekih ya nika:n, nika:n yetok a n' olo:t pero pos nika:n kiteh ya pili ixi:k, pero ilpitok a ika *hilo** *hilo, nada que ombligo** ke:meh a:xka:n tiktekiti:ltiah *ombligo** ehe, nika:n nikpia *ombligos** wa:n nikpia *ombligos** nikpia, mm, soh mah kihto a:kon, a..., ka:ni nemiti pili żYo:n tachihchi:w a yo:n tikilia *ombligos**? Mm, kim..., *gobierno** Ah *Gobierno** ima:ko wi:tsa, mm Pos yehwa sah komohkó:n a:mo tikmati ok, miak tasohka:matik Ah, we:noh, we:noh, neli mopata *tiempo**, mm Pos yehwa sah, sepa yankuiká xite:chtapowi moto:ka:y, ka:ni tiwa:le:wa wa:n ka:nachi xiwit tikpia? Pos ih..., ne: *este** Mar..., Maria Ocotlán Fermín Cabrera, niwi:tsa de Xaltipan Limontakxitan, ka:mpa niwa:le:wa, nikpia sesenta y siete *ańos** *niculpliro:ti** veinticinco de diciembre, n' te:ma:kti:ti nosesenta y siete, mm Pos miak tasohka:matik *Igual** tasohka:matik no: ke