A:man xite:chtapowi tikihtowa ke teh no: iksá: tikinonkuia xilimeh a:taw. Ke:mah Neh niki..., neh 'te:te:nkaki ke iksá: kihtowah kitsakuayah n' a:t. ¿Ke:ni:w kitsakuayah?, ¿Toni kikuiah?, ¿Ke:ni:w kichi:wayah? Wa:n ox teh no: tiwelik yo:n kitsakuah n' a:t. Ke:mah Wa:n ke:ni:w kichi:wayah ke:man, para kinki:tskia:yah xilimeh Nikmattok, kualtia, komohkó:n ekintsi:n name:chtapowi:ti. Pues nohjó:n n' a:t, kitsakuayah pero nohjó:n timo..., moilwia:yah *entre** tein titasohiknimeh tikihtowa:yah, tikontsakuaskiah n' a:t, xa: onkaskeh xilimeh. Niman kihtowa oksé:, tia:s, tia:skeh, a:mo, a:mo nehyó:n teh ximolwi, komo tikta:li:s ne:n tenex no:, neh no: n 'ta:li:s para a:taw, para mikiskeh xilimeh *bueno**, tiowih oksé: *amigo** tikilwi:tih, se: totasohikni:w tikilwi:tih, mokuih sake:ra na:wi:n wa:n *¡Orale!** Ento:s ki..., tia:yah ya n' a:taw wa:n tiahsih ompa ne: tikte:mowah ka:n tikwa:tsaskeh, tik..., tikitah ka:nika kuali tikta:niskeh *porque** koma:mo se: kita:nik nohjó:n n' a:t pos te:ta:ni wa:n ne:nkah sah se: itekiw *primero** tikitah ka:nika ne:n *más** ya:s wa:n tikwa:tsah ka:mpa *menos** se, ka:mpa a:maxal tikiliah a:maxal *porque, caso ** xeliwtok n'a:t, ka:mpa *menos** ompa wa:kis. Ento:s pe:wa tiksakah ya tet, tiksentiliah tet, seki ompa ne: tik..., tiki:i:xkepah tet, tiktekpa:nah komoke *corral** mahyá: *cimiento** de nehi:n tepa:mit, wehwa *según** de wehka, sake:ra, [sa]ke:ra *diez metros o quince metros** de wehka de o:me *lado**, tapo:tok komo de *treinta centímetros, cuarenta**, nehjó:n tekorra:l, mahyá: *caño, después** ke..., seki:n ya, de timiakeh ya tiowih, tia:yah kitekih ya iswat, pahpataiswat *o** chamakihiswat. Nohjó:n ke:meh i:n, ke:meh i:n yetok nehjí:n wehkatan, 'postektiowih nohjó:n iswat, sake:ra i:xoho:me, i:xehe:yi kinepanowah *lado y lado** wa:n ke:mah seki:n kisakah ya *arenilla** kipante:mah ne: a:i... ihtik a nohjó:n iswat tikiliah a:xa:l, pero *so..., kisufrirowa:yah pobres**, ihxi:katiw pero *puro** sokimeh moka:wayah. Se: *lado** kichkuah seki:n wa:n seki:n ki..., kima:mah ika *costal** wa:n kipante:mah nohjó:n, nohjó:n mahyá: *caño tecorra:l** *hasta mollenarowa** nohjó:n *hasta** pexo:ni nohjó:n de wehkatan 'pexo:ntiah pe:wa ki..., wa:ktiw a n' a:t, pe:wa wa:ktiw a n' a:t, *más** kipexo:tiah, sentapal moka:wa miak *hasta** ki:satih, komo wa:kik a nochi, a:mo kanah ok ki:sa ok n' a:t, ke:mah kit kwi:kah ya ne:n tenex kita:liah sakie:ra *seis bultos o cuatro bultos o cinco costales** de nohjó:n *costales** tikiliah *co... este burreros** *de cuarenta ki..., cuarenta kileros**, ke:mah. Ento:s nohjó:n pe:wa kita:liah ya, *este** pos pe:wa panki:sah ya xilimeh. Ento:s ompa ne: mosentiliah ya na:nahmeh, pi:piltsitsi:n, ta:tameh ti..., *cada quien** ima:taw, *cada quien imorral** pero kinte:mowah ya xilimeh, komo ki:sah ya xilimeh. Pos kininma:tawiah ika nohjó:n ma:tat wa:n tein *listo** ika ima:y tsikui:ni wa:n kinki:tskia wa:n nohjó:n xilimeh pos miak tamameh, onkak sayoh kikui tein yo:n wehwei:n kiniliah *pintos** wa:n seki:n mono:tsah *este mecos** wa:n seki:n kiniliah ma:chikomeh wa:n seki *este** ma:xahxakameh wa:n seki n' *este** kua:texilimeh yehwa nohjó:n xilimeh *este** onkakeh. Pos a:kin *listo** kikuis miak wa:n a:kin a:mo *listo** a:mo kikuis miak, ihkó:n mokepas a:mo miak kwa:lkuis wa:n iwki a. Pero no:, no: se: taman nohjó:n yetok, komo se: tokni:tsi:n yahki *por malo**, nexi:kol, komo kipantamo:t nohjó:n a:taw se: *peso o** se: *veite centavos** a:mo teh ki:sas n' xili, tikpolo:s nochi yo:n *motrabajo** nochi tenex, ne:nkah, a:mo ki:sas, sake:ra se: *seis** ki:sas, yehwa sah, ma:ski onkaskeh wa:n no: kichi:wa *mal** komo yahki se: tokni:tsi:n, siwa:tsi:n *este embarazada**, no: *igual** a:mo teh ki:sas nohjó:n xili, no: kichi:wa *mal**, e:mah, nochi 'mattok nohjó:n *este** ihkó:ni yo:ni chi:wik. Pos nikitaya wa:n no: nia:ya, no: nik..., no: nitekorraltia:ya wa:n niksakaya a:xa:l pero semi fie:roh *entre por a veces** se: kihtowa mah nikita sake:ra ke:ni:w xa: no: niwelis. Pos ompa se: kimattok, *hasta** a:xka:n nikelna:miktok ke:ni:w nohjó:n kichi:wayah. A:mo, a:mo ne:nkah, se:, se: *recuerdo** moka:wa *porque** se: kimattok. Ento:s de nehjó:n de tami a, a:mo teh ne:si ok ne:n xili, pos tiowih ya. Timoka:wah, sepa tiktapohte:wah ne:n ka:mpa tik..., tiktsakkah, ihsiwka para se: kitapo:s pero para se: kichihchi:was owih, ika miak *trabajo**, e:mah. Yehwa nohjó:n tikuiah nohjó:n tenex de nochi tikixkayah, seki para a:taw wa:n seki para n' kali ihkó:n wa:n nehjó:n n' *este pescados**, nohjó:n a:mo mikiah ika tenex, nohjó:n *pescados este**, nohjó:n mikih ika se: kimpahwia kiliah a:pahkamoh, Emah wa:n yo:n a:pahkamoh onkak kuowtah onkak *este** kuowtah, owihka:n *o** ka:sá: a:mo owihka:n se: kichkua, *a veces** seki se: tachkua wehkatan sake:ra *tres metros o dos metros o** se: *metro** se: ki:xtia wehwei kamoh, ka:sá: ika ki:sa sake:ra *treinta kilos** ka:sá: ika *veinte o cuarenta kilos cada mata** ka:mpa wehwei, wehwei *mata** pos se: kisentilia wa:n se: kichihchi:wa se: *bote**, se: 'kohkoyo:nia wa:n ompa se: kix..., se: kixitkoma mah, mahyá: nohjó:n kamoh mochi:wa takue:chol ke:meh, ke:meh i:pa tixti wa:n nohjó:n takue:chol pos se: kisentilia miak wa:n se: ki..., se: 'koxta:lketsa sepa, koma:mo ika *naylobolsa** wa:n ke:meh komo se: monechikowa sepa se: itasohikni:wa:n iwa:n pos, se: molia tiowih tikpahwi:tih ya n' a:t, ka:ni, tiowih, para *pescados** nehjó:n pero para ika tenex a:mo mikih, e:mah tikwi:kayah wa:n tikinta:lilia:yah, ki:sayah *pescados** timowelitayah *porque** ke:yeh, aya:mo te:ch..., aya:mo te:chte:mohmowtia:yah pero a:xka:n a:mo wel tikchi:wah ok *porque** te:chte:mahmowtiah wa:n neli *porque** tite:kakilia:nih, ka:sá: kin..., ekintsi:n pos nochi tase:wik pero *cuando** pe:wak kinahsih ya pos kiniwi:kakeh seki tokni:wa:n *por** yehwa yo:n. Pero *gracias a Dios** tehwa:n a:mo teh *te:chpasa:roh**, timopale:wihkeh a:mo no: tiahkeh ok, tikakkeh onkak kuehmol de n' a:taw, ihkó:n timoka:wkeh. E:mah, pero ihwa:k a:mo teh, a:mo teh tamowtia:yah Ti..., d..., tia:yah a:taw de *confianza**, mahyá: yo:n toa:xkapan tia:yah a:taw wa:n ompa ne: tinemiah *a gusto**, tikinte:mowa:yah okui..., okuil..., okuiltsitsi:n pero a:man, a:xka:n a:mo ok, a:mo a:kin yowi ok nio:n *porque** kinimo:taskeh ika *cohte pescados** no: *porque** kimpahwi:skeh, tak xa: xichi:wah seki pero semi ika mohka:yo:t a:mo, a:mo semi de *gusto** ok, ke:mah, yehwa yo:n tikchi:wayah, semi owih e:mah, yehwa sah, tasohka:matik. Tikihtowa ne:n tekorra:l, ke a:itik, ¿Ka:n kisenkui:ltia:yah pos, mahyá: ninipaka ihkó:n kisa:lowa:yah tet. O:me *lado** Aha, ¿Wa:n nika:n ihti..., ihtiwahkaltik? O:me *lado** esoleh, mahyá: wahkal, mahyá: wahkal *deveras** Ihkó:n. Mahyá: *cajón**, mahyá: *cajón**, ke:meh nehjí:n yetok i:n kowit wa:n nehjí:n, ihkó:n. Mah pexo:ni nochi ne:n ta:l, Ke:meskia o:me tepa:mit. wa:n ke:mah motsakua ya n' a:t seko, seko se: *lado** we:ia komo nipa *o** nipa pero se: *lado** kaxa:ni. ka:mpa se: ki:xehekowa no: mm, ihkó:n nohjó:n t'chi:wayah, e:mah. Wa:n miak okuiltsitsi:n ne:n nankinki:xtia:yah *Hijo mala** pos ne: ke:man miak ki:sayah, *hijo mal**, nehwa note:iskaltihka:w, nikitak kinkuia sake:ra, 'ke:ra o:me *canasta** de nohjó:n ihkó:n *canastas** kinkuah, miak onkayah, ke:mah, pero a:xka:n a:mo ok kimpahwihkeh ika nohjó:n, a:mo se: kimati toni. Tankeh Ento:s se:. Ekintsi:n komohkó:n timo..., mah tikihto:ka:n tiowih tiktsakuatih n' a:t wa:n tikinte:mo:tih xilimeh ¿Timolwia tikinahsiskeh ok? Pos a:mo a:kin *moa:nima:rowa porque, pues** mowih ya, mowih ya, niman se: kihtowa, [para] mah ompa ne:chkuitih *policias**, a:mo nia:s, para toni nitsaktoti:w por a:mo t' mah a:mo teh nikui. Ihko:ni a:mo a:kin ok kichi:wa, e:mah kita:liah oksentaman ya, yehwa nohjó:n okseki pahti a:it toni pero pos no: tein *kia:rriesga:rowa**, pero de a:mo, a:mo. *Porque** se: mowi, ke:mah. Wa:n yo:n pahti ne:n, kita..., *bueno** ne:n tenex nankikuiah. ¿Kinsemiktia:ya oso kini:xtayowaltia:ya sah? Pos *de plano** mikiah. [ko]Mo telmiak tenex *de plano** mikih, ompa ne: mote:mah a:itik koma:mo nochi se: kinte:moh, mo:stika, wiptika se: ya:s ompa ne: yetokeh ok pero tamantikeh ya a:mo para se kikuis ok, pos tatah, e:mah, iwki nohjó:n tikin..., tikinchi:wayah. Teh timolwia ke yo:n tenex nakinte:milia:yah, a:mo kin..., yehwa kinsewehweloh timolia, yehwa ika a:mo semi onkakeh ok no:. A:mo, a:mo *porque** yo:n yetok sah ka:mpa pahyowayah, se: *parte** sah, a:mo nochi *al, al año** sepa onkakeh, *al año** sepa onkakeh pero nehjí:n oksentaman pahti ne:sik *este** i:n a:xka:n ok, *parejo** poliwih a:mo teh tikahsis ok, *al año** ne:sis sake:ra se:, se:, se: *treita**, se: cuere..., se: *veinte**, ke:mah a:mo tei:n, yehwa nohjó:n semi kintamih pero achto ika tenex tikta:liah wa:n ke:[meh] nane:chiliah tiktsakuayah pos se: *rueda** sah, se: *ruedita** sah. Koma:mo se: miakeh se: tapahwi:s, nohjó:n se: kitsakuas sake[ra] se: *cachito**, komo se: o:me:n *o** se: ise:lti. Pos se:, se: *diez metros** tikinkuis se: *morral** xilimeh, se: *tres kilos**, se: *diez metros** de we:i sayoh a:t, e:mah 'wi:ka tenex sake:ra se:, se: *diez kilillos**, a:mo miak ihkó:n tikinkuis a, tikinkua:s a ne:n xilimeh para teh sah pero komo se: kineki para m..., se: miakeh pos yehwa nohjó:n, we:i tekorra:l x'chi:wa wa:n miak mah yowi *gente**, mah tete:mo:ti, e:mah pero no: se: *moorganiza:rowa**, se: monechikowa para a:mo sayoh mokalaki:ti:w a:kin ya:s *porque** tepitsi:n *coopera:rowa:yah** kimak..., ki, *cooperación** kite:makaya se: *cinco pesos**, a:mo miak kitahtania:yah *porque** para tenex, e:mah, ihkó:n nohjó:n tekitiah pero *después** poliwik nohjó:n nio:n tenex a:mo tikixkah ok, nio:n, nio:n tei ok *hasta** a:xka:n, a:xka:n *mejor** wi:tsa oksé: *lado**, pero a:mo para a:taw ok. A:mo kualtia, kita:lihka se: *vez** ompa ne:pa *novecinos** yehwa nohjó:n pero a:mo *igual fuerte** taxi:kowah *acamayas**, e:mah, taxi:kowah a:mo mikih niman, mm pero ne:n tein ne:n nika:n tik..., tikixkah, *hijo de la mala** semi *fuerte**, mikih, *hasta** chi:chi:le:wih *acamayas**, xilitsitsi:n, e:mah *demás** a:mo, nehjó:n tekorral ihkó:n ke:meh nimitsilia, 'pexo:ntia:yah *hasta** tate:n, *hasta** tate:n para wa:ki n' a:t, koma:mo a:mo, ne:nka sah, mm wa:n yehwa sah yo:n nimitsilwih, a:mo teh *más**, nikmati okseki, okseki ok, *cosas, sobre** de n' tapa:tskalis MM. Ke:mah. *Este** tikihtowa:ya ke keman komo nantapahwihkeh oso nankitsaktokeh n' a:t Yowi se: siwa:t tein kokoxka:etok oso ne: kipantamo:tiliah se: *peso** oso *o**, aha, se: tomi:n ne:n n' a:t Ke:mah, ke:mah Ma:ski mikah ya xilimeh, i:x..., sepa i:xpeta:nih oso ke:ni:w tikihtowa ke a:mo, ke no: kiniwehwelowa. A:mo ok, komo mikkeh ya, a:mo ok pero kiniwehwelo:s komo [kichi] ekin kita:lihtokeh pahti *apenitas** de se: *dos minutos**, a:mo mikiskeh, e:mah kiniwehwelo:s pero de, komo i:pa pano:k nochi pahti kinchichi:nya, a:mo teh, a:mo teh pasa:rowa ok. Ma:ski kitamo:tili:skeh tomi:n Ki:sah, ehe, ma:ski kitamo:tili:skeh a:mo teh *pasa:ro:s** ok Pos, ke i:pa kuali kinchichi:nak a ne:n n' pahti, ke:mah, ihkó:n nohjó:n. Tiki..., tiki..., tiki..., tikitayah tehwa:n wa:n tik..., te:chpasa:rowa:ya, mm. Teh ke ti..., tikini:xmati ne:n okuiltsitsi:n tein onkakeh ne:n a:ihtik ¿Ka:nachi taman ok ne:n onkakeh? wa:n ke:ni:w se: kimpa..., ke:ni:w se: kimpahwia, se: kinin, se: k'a:te:ma tenex oso Se: kia:ma:nelowa wa:n ke:mah se: kipante:ka sah, teh tikmattos ke:ni:w, xite:chtapowi A:, ke:mah. Este yo:n kwi:kayah ika ichkosta:lmeh tikiliah yehwa nohjó:n ichkosta:lmeh de *a cuarenta kile..., kileros** Komo wewe..., komo ki..., kitsakuah pos ompa ne:, k..., kilpiah ika se: tamali:n wa:n kwi:wila:nah, kwi:wila:nah sake:ra na:wi:n *a ver** ka:nachi *bolsa** kwi:kah *cada quien ibolsa** Kwi:wila:na *hasta** pa:ti, nochi pa:ti yo:n tenex ika kosta:l kwi:wila:nah a:ihtik mah kwi:ka n' a:t para mah kinke:mi nochi ne:n xilimeh *hasta** tami nochi nohjó:n pahti n' ihtik *costal** wa:n ke:mah moka:wah ya no: wa:n seki:n i:pa tate:molo:tok, i:pa kin..., kuitokeh ya xilimeh ke niman ki:sah a: ke:mah komo *fuerte** semi tenex. yonkuik niman, niman ki:sah mahyá yo:n wi:tseh miak, mahyá: yo:n piotsitsi:n kin..., se: kintamaka ihko:ni, miak ki:sah wa:n tein *listo** pos niman ki..., kinkui ke:mah iwki nohjó:n kia..., kia:moya:wah ne:n tenex, ika *costal** kwi:wila:nah ihkó:n, a:ihtik, *hasta** tami wa:n no: se: *cosa** kichi:wayah *cuando** kihtowa:yah kisempahwi:tih kisempahwiah wa:n kisempahwia:yah n' a:t, a:mo kitsakuayah. Ya:yah ka:mpa *pozo** we:i yetok ka:mpa itech tepe:t ka:mpa **corrie...,** ka:mpa *chorrera** kipia, pero ka:mpa *pozo** *este** ya:yah, kwi:kayah nohjó:n tenex *por costal** wa:n ompa kipankahka:wayah wa:n de *tanto** toto:nik ne:n *cos...,** ne:n tenex *hasta** kuitats..., kuitatsaya:niah seki ne:n kosta:lmeh ma:ski kualmeh *porque** ne:n tenex *este cuando** ne:n a:t iwa:n poso:ni mahyá:. Ento:s ti..., tikinitayah pero cuando yo:n tasempahwia:yah a:kin eski mah motate:moli, pero pahyowaya n' a:t, wehka, wehka pochiktik mochi:waya ke:meh i:n tilmah n' a:t *puro veneno** de tenex, pero a:mo tamiah. Se: xiwtika sepa onkakeh, a:mo tamiah, pero a:xka:n, a:mo teyi. Tikele:wiah pero nio:n sake:ra tikelna:mikih tia:skeh pos i:pa ne:nkah sah e:mah, pero nochi kikuiah yehwa yo:n name:chilia ma:tat, nochi yehwa ika kikuiah, ma:tat niweli, ma:tat no: niweli nikchihchi:wa, e:mah *porque** de ke tikuiah tehwa:n, e:mah pero de pos nehjó:n moka:wak nohjó:n tekit tikchi:wayah a:mo no: tikelna:mikih ok tikchihchi:waskeh ma:tat, a:mo tikelna:mikih tia:skeh ok a:taw ke 'mattokeh ke a:mo teh tikahsiskeh ok, e:mah iwki no:hjó:n ki:sayah miak okuiltsitsi:n, mm. ¿Toni tikuia ke:man t'chihchiwa:ya ma:t..., ma:tat? ¿Tonika t'chihchi:waya? Pos *hilo** mono:tsa *cáñamo** wa:n koma:mo yo:n kilia *pita**, se: ki:xtia, se: kite:xi:ma wa:n se: ki..., se: ki:xtia itech se: kuowit se: kiwahwa:na mahyá:, moka:wa *hilo** ya sah, mahyá: pachti wa:n ke:mah se: kixe:xelowa mahyá: tsonti wa:n se: kimali:na, *por, por cachitos** mochi:wa wa:n se: kite..., se: kichihchi:waya ma:tat, se: kisa:lohtiw tikneki we:i ma:tat, tik[neki] *más** we:i, *qué tanto** de we:i nochi weli, po:wtok, po:wtok, ke:mah pero a:mo owih, tein se: kimattok a a:mo owih, ento:s yehwa yo:n tikuiah tikuiah ma:tat de *pita o** yehwa de *cáñamo** wa:n ka:mpa tikchihchi:wayah tiktekih se: kowtsi:n, i:n *tanto agujeritos** tikpankui:ltihte:wah nohjó:n wa:n 'te:mpilowahya se: kowtsi:n tiktekiah de ta:rroh pat..., pata:wak *tanto** de wehwei eski *agujeritos**, emah wa:n nohjó:n tik..., tiknehnemi:ltia:yah nohjó:n kowtsi:n *hasta** tamiti:w ma:tat ihkó:n 'xola:wtiowih, 'xola:wtiowih wa:n tikilpihtiiowih, 'xola:wtiowih, xola:w..., ihkó:n *hasta** tamiti:w, mochi:wa se: ma:tat we:i de ompa tatsi:nta tamiti ompa se:, se: *kicruza:rowa**, ihkó:n se: kite:te:mpilohtiw nipa, nipa nio:n no: moita ok ka:ni: sa:liwtok, nio:n no: moita ka:nika pe:wa ihkó:n nehjó:n mochi:wa, ke:mah nochi, nochi n' mattok nehjó:n tekit, mm. Ye:wa tite:chilih ke onkak *este** ox kui:kuiltikeh xilimeh Ke:mah Okachi kuali teh 'te:chtapowi k..., *porque** neh a:mo nikini:xmati. 'Te:chilwi ka:n..., ke:niwkeh? A: ¿Ke:ni:w mono:tsah ne:n yehwa yo:n okuilimeh? *porque** neh nikinte:nkakia kihtowah seki onkak *este** kilwiah *este**, ox xo:lo, a:mo n' mati, a:mo semi nikie:kmati p..., Aha, ne: pero de n' *pescados** Aha, nochi yo:nkes onkayah wa:n ke ekintsi:n a:mo onkakeh ok *Pues* ekintsi:n yo:n a:xo:lo:meh tikinilia:yah, yo:n a:mo we:lkeh tein a:xo:lomeh tsikitsitsi:n pero tein kiniliah xolotes wehwei:n ke:mah we:lkeh pero yo:n a:xolo:meh *hasta** ekintsi:n a:mo tei:n ok wa:n onkayah seki tikin..., tikinilia:yah, kueyameh tikiliah *español, rana, este** wehwei:n se: *nocarnal** nikpia semi kiniwelitaya kinim..., kinima:ya tet ma:noh katka a:taw ya:ya a:taw niman kima:s tet, sake:ra *diez** kinima:ya wa:n ke:meh tenex tikuiah, tapahwia:yah, a:mo ke:man poliwiah *mes de marzo, abril, mayo hasta junio** ¡Uta! miak mota:lia:yah tekua:ko *hasta** ne:n xilimeh ki:sayah a:te:n de, de a:taw pero pos ekintsi:n i:n ke:meh name:chilia nohjó:n *pintos** i:ihkui:nkes *pintos** kinilia:yah wa:n inima:y wehwei, wehwei mochi:wa ihkó:n wa:n kiliah *mecos** no: i:ihkui:nmeh wa..., wa..., mela:w nakayohkeh, tohtoma:wkeh wa:n ne:n ma:chikomeh seki ihko:ni sah wi..., *mismo igual** we:lik, ma:chikomeh wa:n nohjó:n *este** kiliah ista:kxilimeh no: seki:n, *mismo** no: pero yeh *más** tsikitsitsi:n pero ne:n *este** n' kiliah kua:poye:kxili pos yo:n a:mo, yo:n a:mo se: kikua, yo:n i:pa ihkó:n sah, seki kikuah pero a:mo, semi takua:wak pero ma:xahxaka yeh ihkui:ntsitsi:n sah, *medio verdes** e:mah, soh ke neli xahxakachtik neli, neli xahxakachtik, pero nikitak, tikinkuiah no: pero semi takua:wkeh pero ma:chikomeh wa:n *pintos** wa:n *mecos** kualtsi:n, semi ema:nik semi we:lik para se: kikua:s chi:lposo:n *o** ihkó:n taixkal *o** *mantecado** iwa:n *jitomate**, semi we:lik yehwan nohjó:n, ke, yo:n *nombre** kipiah wa:n *tamaños** name:chilwih ya *más** a:mo, a:mo teh *más**. Ento..., E:mah Ento:s ke:man nantapahwia:yah, ¿*pescados** yehwa:n a:mo ki:sayah? A:mo, a:mo mikiah Pos *ya, ya**, name:chilia *este** ki..., yehwa:n ki:sah pero ika ne: a:pahkamoh okseki, tenex a:mo, a:mo kimachilia:yah. No: moyo:niah pero *si..., como siempre vivos** yehwa:n moka:wtiki:sah *cuando** ne: mi:xte:kaya n' a:t. A:mo, a:mo mikiah, e:mah, *porque** yo:lchika:wkeh oksé:, oksé: *fuerzas** kipiah tak, ke:mah pero ne:n ika a:pahkamoh a..., niman momoya:wah, mikih, e:mah nikmattok *porque** neli tia:yah wa:n tikchi:wayah neli ti..., tikte:mowa:yah yo:n kamoh semi kualtsi:n se: kichkua, seki we..., seki semi wehwei seki i:ihkui:n se: kahsi, se: kitihtoka, se: kichkua, ke:mah *por eso** nikihtowa yehwa yo:n ika mikiah, pero ne:nke:n A:kin *listo** kinkui nohjó:n tikihtowa xo:lo:tes *o** toni kiliah tokoxihmeh *o** kowa:michin seki tapalo:l a nohjó:n pero a:xka:n a:mo ok, e:mah A:xka:n yo:n nochi, nochi poliwik a, ma:ski tak onkaskeh pero *gente** mowi a pos ne: xilimeh a:mo teyi:n ok, e:mah, mm Yehwa sah nohjó:n, a:mo teh *más** Sepa yankuiká: 'te:chtapowi moto:ka:y wa:n ka:ni tiwa:le:wa, ka:nachi xiwit tikpia Pos, pos neh noto:ka:y Andrés Martín Juárez ni..., Ne: Xaltepec niwa:le:wa, ninemi a:xka:n de San Miguel Tzinacapan, e:mah. Nikpia *cincuenta y nueve años**