*Bueno pos sepa ne: nika:n timonohno:tsah ne:, ne: nimitstahtani:sneki ox tiki:xmattok yo:n seki xiwit ata mochi:wa ata wehkapan wa:n ixo:chio kostik wa:n metskuihkui:kuiltik, żKe:ní:w tehwa t'to:ka:itia?. Pos neh nikto:na:itia ne: wehweita..., Wehweioehkawkui:kuil. A:. Wa:ni no: nikto:ka:itia yo:n no: tan..., tankua:kui:kuil, *mismo** yehwa. Tankua:kui:kuil, ke:mah. Yo:n tankua:kui:kuil ne:n de pe:wa ne:n itsi:ntan moskaltia, wehwei mochi:wa wa:n yo:n se: ki..., ompa itsmoli:ni wa:n panki:sa, we:weyakia wa:n mota:lia i..., ixo:chiotsi:n, ne:n kostik. Mm, mm. Ke:meskia teyowa kostik wa:n ompa ne: ... No: wa:ki seki Mm, mm. No: wa:ki pero yo:n se: kita ne: ka:mpa, ke:meh ekintsi:n tinentinemih ne: kowtah, kahfe:ntah. Pos ompa tikitah *siempre** miak onkak wa:n i:n *solamente antes** tikwiwitayah, ihkó:n ka:sá: i[ka], yo:n ko..., kowit se: kixihxi:maya wa:n se: tatsopo:nia:ya ompa se: kichkuaya para wa:kia tepitsi:n ke:meh ne: tekua:ko se: kita:lia:ya, tepitsi:n wa:kia. No: *mismo** yehwa de n' wehwei, wehwei kilit de n' kui:kuil *porque** pos seki kui:kuiltik ti..., tikitah ekintsi:n, de n' wehwei wa:n seki achi de n' selik mochi:wtiw ihkó:n kui:kuile:wtiw a *hasta, hasta** moskaltia ya. Wan yeh yo:n neh a:mo nikmati ox kuali para pahti oso para se: kinmaka pio:tsitsi:n *o** pitsotsitsi:n nochi pos yehwa yo:n neh a:mo nikmati, neh nikita soh i:n [tan]kua:kui:kuil ne:wi:n ka:mpa tinentinemih ekintsi:n ne: kowtah pos tikitstinemih pero nikita xo:chiowa kohkostik pero a:mo nikita ne: ox kualtia para tapala:n oso kowtati:l, nochi a:mo nikmati, neh nik..., nikitstinemi sah wa:n yehwa yo:n neh a:mo nikmati ox kuali topah. Ke *antes** n' ta:tahmeh yehwa:n kimattoyah de ke kuali ika timopahtia:yah ne: xiwtsitsi:n pero ekintsi:n pos neh a:mo nikmati ne: ox kuali para pahti, ox kuali we:lik para ne:n, para se: yehwa. Teh xa: kachi tikmattos, no: kuali tine:chili:s ne:n ke:ní:w, ke:ní:w tikita ne:n xiwtsi:n ne:n tankua:kui:kuil wa:n ok..., ehka..., Yo:n kilit de n' wehwei, *mismo** yehwa, mm. Ke:mah, ke:mah. Pos neh a:mo n'mati o..., pané: a:mo pahti yo:n kikuih sayoh nehjó:n ... Wa:n neh niki:xmati no: iwki yo:n wehweikui:kuilehkaw oso tankua:kui:kuil. Yo:n nehjó:n tikto..., kiliah tankua:kui:kuil *porque** ye:kkuihkui:kuiltik ne:n imetskowyo wa:n ima:xiwyo wehwei kachi, ma:papatakaxtik wa:n ma:te:mpantsitsikiltik no. wa:n moskaltia wehkapan wa:n ixo:chio no: kostik, kostik ixo:chio. Wa:n motaktsonta:lia, a:mo poliwi itaktsoyo soh ... Ma:ski se: kite:xi:mas wa:n koma:mo se: kite:xi:mas pos sepa itsmoli:ni, a:mo ke:man poliwi yo:n, wehka:wa etok ompa wa:n nehjó:n para tapala:n kualtia pos ompa pala:ni nochi itech ta:lmanik, ompa mochi:wa tapala:n pero nehjó:n a:mo teh, a:mo teh kikuih, para tapial ki..., neh a:mo nikita ox kikua, kikua tapial *porque** ka:mpa se: kilpia se: tapialtsi:n ompa ki..., kisempa:ta sah, a:mo kikua, yeh kikua soh tein kwe:lilia sah, seki yo:n xiwit a:mo ke:man nikita kikua. Ke:mah nehjó:n pero a:mo teh, a:mo teh ki.., kitatekiwtiah nio:n tei, nio:n para kowtati:l, nio:n para, para teisá: pahti *o* oso para tapial kikua:s, a:mo, a:mo kinimakah yo:n. A:, sayoh ihkó:n de ke pos neh no: nikitstinemi ne:n pos no: kipa:pata:nkawia yo:n wi:tsikitsi:n mo..., Ke:mah, i:pa xiwit sah mochi:wa, yo:n soh mo..., moskaltia para tapala:n sah, ihkó:n neh nik..., nik..., niki:xmati, mm. A:mo nikmati ox kipipi:na *porque** pané: wa:kkatik. Kitate:molia. Pero, pero a:mo, a:mo, a:mo a:yoh yo:n, soh kitate:moliah sah pero a:mo a:yoh yo:n xiwitsi:n, wa:kkatik sah ixo:chiotsi:n, mahyá: xilwa:s sah. Ke:masá: ompa kita:lia itapahsol, ihkó:n kichihchi:wa icha:ntsi:n. Ke:mah, mm. Pos no: tak, no: kwelita de ke ke:masá: no: de wehwei ima:yo. Mm. Ompa tatampa ne:n tak para a:mo a:paliwi. Mm. Ke:mah, yehwa yo:n ke:mah pero ... Mm. Ke:mah, de ompa a:mo a:paliwi ka:mpa icha:ntsi:n pos ki..., kita:lilia pos ompa no: yetok. Mm. Yo:n ke:masá: neh nik..., nikita kipa:pata:nkawia ihkó:n. Mm. Pero ... Pos yehwa yo:n nimitstahtania ox no:, no: kipipi:na *o** yehwa ne: i..., itakual pero pos neh nikmattok ne:n semi wa:kkatik. Mm, yo:n a:mo, a:mo ... A:mo, a:mo nekyoh, komo ke onkak sah xo:chitsi:n tein ki..., kite:maka inekyo, yo:n xo:chitsi:n a:mo nekyoh nio:n tei, nochi wa:kkatik sah. Mm. Takot sah nochi. Mm, a:mo ta: ne: ki..., ompa ma:wilowa sah, ka:n ke:man se: kitas [...] ika yo:n, yo:n xiwit kui:kuiltik ikowyo. Wa:n pos yehwa ne: nimitsilia ne:n a:mo ke:man nikita ne: mah, mah wehwei mochi:wa, tohtoma:wak, yo:n achi pihpitsa:wak wa:n moyo:kolia wa:ki wa:n pos yo:n neh a:mo nikita ox kikuih kowtati:l. Pisi:ltik semi. Mm, ke:mah. Pos ka:sá: ika ka:mpa a:mo te:matsakuilih pos se: ki..., se: kitehteki ika yo:n tateki:lo:ni, kualtsi:n se: kipaya:na, se: kikohkoto:na.: Wa:n ompa se: kitapa:na, we:noh se: kitamo:ta ke:meh ne: wa:n ompa ne: ki..., se: kipachowa iwa:n okseki xiwtsitsi:n wa:n ompa ne: pala:ni a. Pala:ni a, ke:mah. Yo:n kihtowah ke no: kuali para tapala:n. Ke:mah, kualtia tapala:n nochi. Nochi tein pala:ni nochi kipale:wia ta:lmanik para teisá ne: tato:k ne: ki..., kikua ya. Tapala:n se: kite:te:ma ne: ... Kipale:wia ne:n ta:ltsi:n, ne:n ta:lmanik wa:n pos ompa e:wi a ne: seki, okseki ne:n xiwtsitsi:n tein seki se: kikua *o** seki tein ompa moskaltia ya. Ke:mah, kipale:wia, ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. Ke:mah. Pero pos yo:n neh nikmattok sayoh para tapala:n *o** para ihkó:n, wa:n yo:n ihkó:n nik..., nikitstinemi ne:wi:n ka:mpa, ne:wi:n se: nentinemi pos kilpiah ne:n tapialtsi:n ihkó:n kita:tamo:tah sah, ihkó:n kiposteki. Ke:mah, ka:n, ka:n kikuah, a:mo kikua, mm. A:mo ke:man nikitas mah ki..., mah kikua nehjó:n tapialtsi:n. Ke:mah, eski a:mo, a:mo kwe:liliah, mm, mm. Kanah, ka:n ... Ne: kua:kuehtsi:n oso teisá: ihkó:n se: tapialtsi:n a:mo ke:man nikita mah ki..., kikua. Ka:n kikuah, ka:n kikuah *por eso** ... A:mo kikuah wa:n pos yehwa yo:n se:, se: molia nehjó:n yehwa ekintsi:n nika:n tinentinemih i:n kowtah ... Pos nochi mah se: moli ke:ní:w, ka:ti:n de n' we:lik, ka:ti:n para te:servi:rowa para i:n ti..., timoservi:rowah. Ke:mah. Para kowtati:l *o** para teisá: ihkó:n para topah. Mm. Entó:s ekintsi:n nochi nika:n timonohno:tstokeh, nochi timotapowi:..., timo..., timo..., timomakah, timoliah ya. para nehjó:n no: timattia:tih Ke:mah. Ke: niman kihto:s pos yehwa i:n ne:chtapowih no: nik..., niktekiti oso nik..., nikuiti:w. Mm. Wa:n yehwa yo:n kualtsi:n nika:n ti..., timoahsih, nika:n timona:miktinemih pos no: ti..., timonohno:tsah. Ke:mah. Wa:n timotapowiah kati:n de n' tan[kua:]kui:kuil. Ke:mah. Wa:n [tankua:]kui:kuil ne:n o:me, de yo:n, yo:n *mismo** taman, no:, *mismo** yehwa pero no: taman ne:n oksé: pero tikiliah wehwei, wehweitankua:kui:kuil. Ke:mah. Yehwa yo:n ne:n nochi tik..., tikitstokeh ekintsi:n wa:n pos *solamente** yehwa sah nimitstahtania ox no: tiki:xmati ox ... Yeh..., yehwa sah no:, ka:n teh *más** tikmatih wa:n nimitsilia tapala:n sah wa:n kikua n' tapial, nio:n tei, nio:n tei, nio:n no: yo:n kiliah chiktehtsitsi:n, yehwa sah yo:n, tapala:n sah niki:xmati. Yehwa sah yo:n nehjó:n soh ne:chili ke:ní:w moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, neh niwa:le:w de xola:l de San Miguel Tzinacapan. Neh, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez no: niwa:le:n San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, tasohka:matik.