Ne: pos a:man ne: neli nika:n timoahsih ne: ki:x..., te:chtapowi no: ox tiki:xmattok yo:n mi:lah mochi:wa ata ki..., ki..., si..., we:noh o:me to..., o:me taman ne: ki:xmatih. Seki tikto:ka:itiah mi..., mi:lahehkaw, seki tikiliah ne: ma:we:weyakehkaw pero se: taman sah yo:n, soh tik..., ti..., para timomakaskeh kue:ntah toni yo:n mi:lahehkaw kihtowa semi ke:ní:w ima:i ma:weweyakehkaw wa:n ma:tsitsikiltik ata no:. Wa:n wehkapania yo:n xiwit no: ke:ní:w mochi:wa, teh tiki:xmattos. No:, no: niki:xmati ne:n ... Wa:n nika:n timoahsih itech i:n kowtah tinentinemih. Mm. Pos no: tikneki tikmatis ne:n kati:n ne:n mi:lahehkaw, ke:ní:w ima:yo. Ke:mah. Pos neh nikita ne: mi:lahehkaw ne:n ka:mpa se: tato:ka ne:n ixwa. Mm. Wa:n itsi:ntan, ne: paniá:n, paniá:n mota:lia inalwayotsi:n wa:n moskaltia we:weyak wa:n ista:k ne: ikowyotsi:n, soh tikiliah ne:n nehjó:n ima:yo achi ne: we:weyak, achi wa:... we:weyak wa:n ikua:pan ne:n xo..., ne: mota:lia ixo:chiotsi:n. Mota:lia wa:n yo:n nochi yo:n mia:wachiktehtsitsi:n ompa mota:liah, yo:n tak no: kipipi:nah ox kikuah iteyo. Wa:n yehwa neh nikmattok ne:n, de i:n tak no:, no: kita ilwitsi:n de i:n *todos santos cuando** ilwitih ne:n ihkó:n ne:n a:nimahtsitsi:n ne: wi:tseh pos no:, no: kitah de ke ihwa:k taposo:ntok, ne: nochi poso:ntok, kostik xo:chitsi:n de i:n *todos santos** tiahsitih. Ompa ahsi *hasta** nika:n, enero, nochi ne:n me:tsti de n' tapowal de enero pos ihwa:k ne: we:ki a, wa:ki, seki se: kite:nteki wa:n yo:n wa:ki, hasta se: kwiwita *hasta** ne: kowte:n nochi wa:ki. Wa:n yo:n se: kitehteki, we:weyak ihkó:n ne: se: kitamo:ta wa:n se: kitehteki para a:mo te:matsakuilih. Yo:n se: kitamo:ta wa:n tak mosentiliah, mosentilia iwa:n okseki wa:n pala:ni pos yo:n tikuih ne:n, we:noh kikuih ya ne:n yeh ompa se: tato:ka, yeh *mismo** kiseli:ltia ya ne:n tato:ktsi:n wa:n ompa tatampa seki ixwa pero yo:n kualtsi:n ne:n i..., xina:ch. Yo:n no: kualtsi:n xina:ch *porque** pos tak kipaxi:niah ne:n chiktehtsitsi:n wa:n pos nehjó:n ixwa. Ke:masá: tatampa ka:mpa se: tame:wati a ne, nochi yehwa, nochi yehwa moskaltia de tsikitsitsi:n ihkó:n, achi ma:tsikitsitsi:n ompa sepa wehwei a, kiliah ma:..., ma:we:weyak no:, ma:we:weyak wa:n yo:n no: nik..., yo:n no: *mismo** ke:meh oksé: ne:n yo:n tikihtohkeh ekintsi:n ne:n para ne:n chokoy, yo:n no: kuali ne: mo..., [ko]mo..., se: kima:xakualowa. Yo:n no: kuali, ne:n no: iselo, yo:n *mismo** nochi te..., te..., pahti yo:ni wa:n pos yehwa yo:n neh nikmati, yo:n a:mo, a:mo nikihto:s ke tikuitih para kowtati:l. Yo:n tikuih sayoh para ne:n tapala:n *o** ke:meh i:n ti..., titato:kah tikte:nme:wah nochi tikte:nxi:mah, yo:n tikta:tamo:tah ihko:ni wa:n ompa wa:ki a, pala:ni wa:n pos yehwa yo:n tein tikuih, yo:n kualtsi:n para tapala:n wa:n pos yehwa yo:n pero neh a:mo nikmati no: ox, ox kualtia para teisá: ihkó:n *más**, se:, se: kikua *o** para teisá: *más, más** pahti. Yehwa yo:n xa: tine:chili:skia, teh xa: kachi tikmati ne:n ke:meh i:n tinentinemih kowtah, pos nochi tikitstinemih, ke:meh i:n tite:tekitilia:nih, pos nochi timotapowiah kati:n kuali ne:n xiwtsi:n, kati:n, ox kuali i:n ehkaw, yo:n kuali tine:chili:s no:. Ke:mah, pos neh nehjó:n no: niki:xmati yo:n kiliah mi:lahehkaw oso ma:we:weyakehkaw 'to:ka:itiah, o:me taman ito:ka:i, pero se: taman sah xiwit tiki:xmatih, nehjó:n yo:n moskaltia meh..., mehmela:wak wa:n momahmaxalowa ahko ke:meh, ke:meh sempowalxo:chit momaxal, momaxalowa wa:n ima:te:mpan ya mota:lilia ixo:chio wa:n kostik ixo:chio. Wa:n ne: wi:tsa *tiempo** ke:meh i:n, i:n tikihto:ka:n tami xiwit a, noviembre *hasta** enero, ihwa:k chichinawi a wa:n *cuando** yo:n *todo santo** poso:ntok xo:chit wa:n ne:paka de *todo santo** ke:mah chichinawi a wa:n nehjó:n nochi olo:chwa:ki, ima:xiwyo, i..., ikowyo nochi wa:ki wa:n i..., iteyo panpi:xowi. Panpi:xowi iteyo wa:n yehwa yo:n seki de se: tekiti a pos i..., se: kitamo:ta itahsolo, seki pa:ttiw. Seki pa:ttiw wa:n pala:ni a yo:n xiwit, neli no:, no: kuali para ne ... *cuando** selik ok *o, o** se: mokualtih chokoy no: kuali i..., se moxakualowa, se: ki..., se: kima:pata no:, ika tepitsi:n se: ichihchi, no:, ke:mah no: kuali pahti para chokoy. A:, no: tikmattok wa:n ... Pos yehwa yo:n ne:n se: kite:nxi:ma yo:n molia..., moyo:kolia wa:ki wa:n pos ne:wi:n wa:n ... Wa:n ... Ke:mah. Yehwa yo:n ekintsi:n nochi timolihtokeh kati:n de n' kuali, katí:n ox we:lik oso a:mo we:lik wa:n ... Mm. Pos ke:ní:w moskaltia yo:n nochi ekintsi:n nika:n tinentinemih kowtah pos ti..., nochi ti..., timotapowiah wa:n nehjó:n kualtsi:n ne:n ... Seki a:mo nochi tikmatih ox kuali para topah. Mm. Ke:mah. *O** kuali se: kikua:s *o** kuali tine:chmanili:skeh oso i:pa para tapala:n sah. Mm. Yehwa yo:n neh nik..., yehwa sah yo:n neh nikmati ne:n ika nimitstahtania nochi. Ke:mah, ke:mah pos ... Ke:mah, yo:n kualtsi:n para tapala:n semi, yo:n semi kipale:wia n' ta:lmanik para n' tato:k se: ki... kita:lilia. De pala:ni pos i..., semi ne: kipale:wia tato:ktsi:n para ne: se: kita:lia wa:n kipale:wia n' ta:lmanik wa:n nehjó:n yo:n ehko wa:n mone:k..., olo:ch..., olo:chpo:le:wa ka:mpa se:, ka:mpa onkak yo:n xina:ch. wa:n para se: mi:lme:was sepa se:, sepa xiwtsi:n sepa, sepa ne: ompa se: kitamo:ta, yo:n a:mo, koma:mo kiowik a:mo selia wa:n komohkó:n kiowik sepa selia yo:n, yo:n xiwtsi:n pero nehjó:n *siempre** sepa se: kisalo:wia ompa, ompa wa:ki a n' xiwtsi:n. Wa:n sepa e:wi a wa:n tahsol tein moka:wa ehkawtahsol nochi se: kita:lia, *mismo** se: kita:lwia wa:n sepa pala:ni wa:n ompa sah mokeptok yo:n, yo:n tapala:n wa:n sepa mochi:wa sepa seki para se: xiwtika sepa pala:ni yo:n xiwtsi:n. Sep..., sepa e:wi. Yehwa yo:n kipale:wia n' ta:lmanik para nehjó:n xiwtsi:ni. Yo:n *hasta** kiximiktia ne:n tato:ktsi:n ka:mpa tikta:liah ne:n totakualtsi:n nochi ... Kixi..., koma:mo se:, koma:mo se: kime:wak achtok ke:m..., Ke:mah a:mo semi, pe:wa ihkó:n ke:man, ke:man ki..., ke:man kinekis tato:ktsi:n *o** achto ok kiximiktia no:, semi moskaltia ne:nke:n ka:mpa tapala:ntok yo:n ehkaw. Pos ... Ne: ke:masá: ka:mpa tikta:liliah *matita** pané: kiximiktia *hasta** pitsa:ni. Ke:mah. Pitsa:ni, ke:masá: wehwetsi ne:n tato:ktsi:n, tikiliah totakualtsi:n. Ke:mah, kachi a sah komo se: kita:lih ka:mpa, ka:mpa mi:ltata:lwi:l, ne:nke:n moskaltia xiwit ata, kachi te:ntok ompa tapala:n. Pos de se: ki..., se: ta..., se: tasalo:wia ihkó:n, se: kitila:na, seko sah se: kite:ma n' ta:ltsi:n, ta: ompa kipia ne:n pala:n de n' ehkawtsi:n. Mm, mm, ke:mah. Pos ompa mote:ma ne:, ye:kne:nke:n ompa pole:wi, de ixwa. Ke:mah. Ke:mah, mm. Ompa nochi ne:n ixwa wa:n wehweia ya wa:n mi:x..., mi:x..., ihkui:ni mochi:wa nochi mi:x..., e:wa ne: *parejo** wa:n pos wehweia ya wa:n mota:lia tila:wak. *Después** moyo:kolia wa:ki a. Ke:mah, wa:ki yo:n, ke:mah, wa:ki. Wa:ki a *porque** yo:n a:mo nikihto:s wehkatan ne:n to:ktok inalwayo, yo:n pania:n sah. Wa:n i:pa iwki ne: yo:n xiwtsi:n, i:pa moyo:kolia wa:ki, de chika:waya nochi ne: ikowyo iteyo wa:n nochi, wa:ki a nochi, olo:chma:xi:ni wa:n chichinawi nochi yo:n xiwtsi:n. De se: kitila:na no: ika se: ima:i, ne:wi:n se: kitila:na, ne:wi:n se: kita:lia, ne:wi:n se: kitamo:ta, nochi ne:nke:n wa:ki. Ke:mah, mm. Pos ika salo:n se: kipa:ttiw, ne:nke:n pa:ti yo:n, yo:n ikowyo. Pos se: kima:malakochiwilia no: ika n' salo:n, se: kin..., se: ti..., komo se: tasalo:wia pos se: kima:malakachohtiw ihkó:n. Mm. Ke:mah, ke:mah. Wa:n se: kitamo:ta ne:wi:n, wa:ki, ne: ke:masá: pos no: de se: kita:lia *matita** pos no: se: kitehtektiw para a:mo te:ma:tsakuili:s se:, se: tame:was, mm. Ke:mah. Ke:mah, ka:sá: ika semi yehwa mota:lia, ke:mah. Pos yehwa sah yo:n, nika:n, nika:n timona:mikih nimitstahtania ox no: tiki:xmattok *porque** neli tiki:xmattokeh yo:n pero ... Yehwa yo:n. Seki taman t'to:ka:itiah pero neh n'mattok i:pa se: taman, se: ... O:me taman pero se:sah, se:sah yo:n, yo:n xiwit, komoke se:sah xiwit t'to:ka:itiah o:me taman para timoma..., timomakaskeh kue:ntah tikmatiskeh toni seki tikiliah mi:lahehkaw wa:n seki tikiliah ne: ma:weweyakehkaw. Ke:mah, yehwa sah yo:n. Ke:mah. Pos yehwa yo:n ne:n tionkakeh seki a:mo tik..., a:mo tikmatih wa:n seki pos nochi ta:ta:mah, ke:meh ti..., ke:meh ihkó:n tinemih pos ta:taman tikitah. Ke:mah, ta:taman. Pero neh ... Pos yehwa sah yo:n ika timonohno:tsah ne: ne:chili ke:ní:w timono:tsa wa:n de ka:ni, ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián wa:n niwa:le:w se n' xola:l Sa:n Mi..., San Miguel Tzinacapan. Mm. Ke:mah pos neh niwa:le:w ika no, no: San Miguel wa:n nimono:tsa niErnesto Vázquez.