We:noh *pues** tehwa:n nika:n timoahsih ta:tah, no: ne: timona:mikikoh nika:n itech ohti wa:n no: tiki:xmatih de i:n kokolis de, tiki:xmatih miak taman wa:n ka..., tiki:xmatih kokolis kiliah de estsompi:l, tiki:xmati tehwa:tsi:n toni tana:miki para, para ke:meh i:n se: estsompi:lkui. Ke:mah ta:tah, kita sah neh no:, no: nikmattok *este** estsompi:l, neh niki:xmati o:me taman, se: tein *este** yo:n ista:k tikilwiah wa:n se: tein yo:n chi:chi:ltik. Entó:s neh nikmati ne: tein ista:k semi kuali yehwa yo:n xiwtsitsi:n, e:yi taman, Yo:n ata xiwtsitsi:n mahmas..., mahmasal..., mahmaxaltik, mahmaxaltik, onkak ne:wi:n ohte:noh, ne:wi:n aha:tawte:noh, ohte:noh onkak, ista:k ixo:chiotsi:n. Wa:n kipia ata no iteyo ke:meh exo:tsi:n, ata we:weyak ihko:ni wa:n no: wa:ki ata, no: wa:ki mahyá: etsi:n. Mm, exo:tsi:n ki:sa, mm, mm. Entó:s *este** komohkó:n tiki:xmati yehwa yo:ni tikuih wa:n yo:n tikilwiah *este** okma, xa: no: onkas ampo:kui:n. Ke:mah, nika:kui:n onkak. We:noh, entó:s yehwa yo:n, e:yi iselotsi:n iwa:n mah se: kima:nelo, wa:n no: ne:n xa:lxokot. Xa:lxokot no:, no: iselotsi:n. No: e:yi, e:.., e:yi, seko sah no: mah se: kisema:nelo, mah se: kisemolo:nti. E:yi iselo sah no:, mm. Yo:n komohkó:n *este** ti..., timosese:lih sah *porque** ... Ke:mah, yo:n *este** tein eski pero *más** tehwa:n tikuih yo:n *este** yo:n tein ista:k *porque** kachi onkak. We:..., ke:mah. Wa:n yo:n xa:lxokot, kati:yeh xa:lxokot, onkak o:me taman. Tein eski. Tein ista:k. A:, ke:mah. Tasohti, tasohti. A:, ke:mah. Yo:n tein tsina:ka kiliah pos semi tasohti, ke:mah pero yehwa yo:n tein ista:k no:ya:n tikitas. Entó:s yehwa yo:n xik..., xik..., xikuika:n *o** xikui, komo timokokowa teh ta:tah pos kuali tikuis yehwa wa:n, wa:n no: *este** ne: komohkó:n *este** yo:n chi:chi:ltik. entó:s yehwa ya yo:n tehwa:n tikiliah wiwilakani. Mm, ke:mah niki:xmati, nika:n kowtah mochi:wa no:, ke:mah. No: tiki:xmati. Yo:n chi:chi:ltik ixo:chiotsi:n. Wa:n achi pané: ye:kwitsioh, xahxakachtik semi, pané: witsioh. Mm, aha:. Wa:n *este, e..., eso**. Yo..., yo:n, we:noh, neh niki:xmattok yo:n a:mo witsioh, yo:n ata kipia ixo:chio ata no: chi:chi:ltik. Ata yo:n wi:tsikitsi:n semi kipipi:na, ata mote:te:nkalakia ompa. Aha:. Wa:n, wa:n se: yo:n tein witsio. Mm. Pero komohkó:n tiweli kuali tikui no: yo:ni. Se:, se:, se:, se: kie:ra e:yi, na:wi ne: iselotsi:n wa:n t'ma:xakualowa seko sah wa:n yehwa yo:n *este** ti..., ximomaka se:, se: tsiwahkal, tama:pa:kal kualtsi:n wa:n tatsetselo:l wa:n xitai a. Wa:n a:mo tamanal, iwki sah xohxowik, iwki ... tamanal, a:. Aha, tein toto:nik e..., pe:wa. Kanah, kanah, yo:n a:mo tamanal, *porque** ne:n tik..., mopahti:ti tein ne: chi:chi:ltik. Mm, tein ika toto:nik, entó:s *este** xitai ... Wa:n yehwa sah yo:ni mitsna:mikis, sake:ra komohkó:n ohpa *o** e:xpa komo teh tikneki pos mo..., mo..., momaka wa:n ika yo:n tise:wis, ke:mah. Wa:n *este** no: niknekiskia xine:chili xa: no: tiki:xmati ok okseki tein, tein de yo:n *mismo** estsompi:l. Mm, *hasta** ke..., *hasta** ke:meh te:na:mikis a, iwki se: moka:wa ya. Mm, pos ke:mah, neh nik..., niki:xmati no: de yo:n kokolis. Ne:chtapowi. Ne: no: yehwa timomakah tehwa:n, ke:meh yo:n chi:chi:ltik pos ne: achi chika:wak yo:n tikihtowah kokolis kachi wa:n wi:tse ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n de toto:nik, yehwa yo:n nehjó:n no: timomakah yehwa yo:n okmaselo:t. No: iwki ke:meh tikihtowa sikie:ra e:yi oso na:wi ne:n okmaselo:t wa:n no: iwki ne:n xa:lxokoselo:t no:, no: tikuih tein eski, ke:meh ista:k oso tsina:ka, pero ka:n kachi neli onkak, ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n, a:mo kachi onkak yo:n pero se: kikui. Yo:n xa:lxokot no:ya:n onkak, ka:mpa i:n ixta:wat, ka:sá: onkak miak xa:lxokot, pero se: kikui iselo, iselo yo:n se: kikui wa:n yehwa yo:n ne: tama:xakualo:l sah wa:n iwa:n yo:n wiwilakani se: kinelowa iwa:n wa:n se: se: tai, se: kitsetselo..., tatsetselo:l, ke:meh ato:l kichi:wah, tatsetselo:l, mah a:mo iwa:n xiwpach se: tai, para a:tsi:n sah se: tai. Yehwa yo:n se: tai komohkó:n ... Kualka:n mah se: tai oso komo se: tai tio:tak wa:n se: mote:kati wa:n mo:stika te:na:miki a yo:n, yo:n xiw..., xiwa:tsi:n wa:n komohkó:n [...]te:ihtiki:tskihtok mah sepa se: tai, *hasta** te:ka:wa yo:n kokolis wa:n iwki se: pahti a. Yehwa yo:n tein chi:chi:ltik wa:n i:n tein, tein ista:k pos ye..., yehwa se: ki..., kimana yo:n ne:n, yehwa ika ne: tikihtowa ke i..., ika, ika sese:k yo:n se: pe:wa. *por eso** se: yowi kalah wa:n ista:k, yo:n a:mo teh se: kichi:wa, ista:k se: kichi:wati wa:n te:kokoh nokta no:, te:kokoh wa:n no: yehwa yo:n se:, se: tai ke:meh tikihtowa ne:n xiwit, no: yehwa yo:n tiki:xmatih. Wa:n achto, ne:, ne: wehka:w ne:chilia:ya nowe:ita:tah katka, nemia, wehka:w a, ke:meh, ke:meh a:chá: ke:meh se: na:wi powal wa:n mahtak de xiwit a Onkaya se: kokolis pano:k, yo:n *tiempo**, tak ekintsi:n pos a:mo tikistokeh *porque** ke:meh onkakeh i:n tapahtiah *o** ke:meh i:n timonohno:tstokeh, pos timopahti:ti:wih, a:mo te:chi:wilia yo:n timomiakiltiliah wa:n yo:n no: pe:wa yo:n kokolis ke:meh i:n takawa:ni, yo:n pe:wak ne:chtapowia, ne:ch..., ne:chtapowih ke ... Ne:chtapowih ke:ní:w pe:wak ekinikatsi ihwa:k ke ... *tiempo** takawa:ni, takawa:ni wa:n takawani wa:n ihwa:k tokni:wan ta..., siwa:meh tapa:kayah we:i a:t, nika:n a:tekohkomola:t pipia:s *o** pa:wapan. Wa:n se: siwa:t kit kikuik kit ne:, kikuik kiowit, kuelmatik sah ne:n yo:n kiawik, a:mo kiowtoya ke:man pos tak tawa:ktoya, ta:li:xpoto:ntok wa:lah se: kiowit wa:n siwa:t ka:n mopantsak, ihwa:k a:mo onkaya, onkaya naylon kiliah onkaya iswat oso yo:n wehweikilit sah ima:xiwyo mopanta:lilia:yah pero ka:n kichi:w kue:ntah siwa:tsi:n ki..., motsakuas yeh kuelmatik sah yo:n kiowik, pano:k ipan kiowit, tamitapa:kak siwa:t wa:n wa:le:w, mowelita ke te..., ta:lse:wik tepitsi:n. Pero ke:meh kawa:ntoya siwa:t, kima:toya n' to:nal wa:n kima:k yo:n, yo:n kiowit a:paliw, ehkok kalihtik wa:n motapatilih, ke:mah pe:wak a yo:n, yo:n kokolis. De yo:n pe:wak nehjó:n ke:meh, pe:wak mochi:wa kokolis, pe:wak kimachilih pe:wak ko:kokowa ihtik, pané: ya:sneki kalah, yahki kalah siwa:t wa:n ke:mah nehjó:n de yahki kalah pe:wa mihso:ta iwa:n ya, mihso:tak wa:n de mihso:tak kitatoh *ivecinos** toni yo:n kokolis kimaka, kitatoh seki:n pero yo:n kokolis tama:wa kit, yo:n kokolis iwki, yo:n se: moma:wa, komo tikihyak mo:stika se:, se: pe:wa, a:kin kihya wa:n kitati yeh pe:wa, mahyá: te:ma:wa, komo se: tahyal pero yo:n kokolis se..., semi, semi kachi taman sah ke a:mo i:n se: kokolis tikihtohtokeh. Wa:n nehjó:n yo:n siwa:t mo..., motamilih ika yo:n ko..., e:xpa sah yahka kalan wa:n pero ka:kampeya:w esti, esti ne: xohxowik, xohxowik. Wa:n pos de kitatoh seki n' tokni:wa:n, kinmahma:wak, yehwa yo:n kui..., kokolis kinkui kokolis, se:sah ki..., kise..., kixina:chowa yo:n kokolis wa:n ke:mah sentapah xola:lpan nochi pos yo:n tokni:wa:n ihwa:k yo:n *tiempo** miak mikkeh. Ihwa:k kihtowah kinto:kayah ne: tio:pankalte:noh, ka:mpa ne: tio:pani:ka:n *cementerio** katka kinto:kayah n' tokni:wa:n, kitak nowe:ita:tah katka, pe:wak kinto:kah ompa wa:n nehjó:n, ke:mah nehjó:n de yo:n pano:k yo:n kokolis, ne: kaxa:nik pero semi yo:lik kit wa:n yeh kini..., se: Cuesalan yetoya se: na:nahtsi:n kit pero a:mo ta..., ihwa:k a:mo onkaya tapahtia:ni, i:n *doctor** Morante a:mo, wehka:w no: tikitah wa:lahka pero a:mo, a:mo yetoya yo:n. A:mo onkaya tapahtihkeh de koyo:meh, wa:n se: na:nahtsi:n kit nehjó:n nemia Cuesalan wa:n kite:makaya yo:n kiliah *latido** pah, kichi:wa kit na:nahtsi:n, kinemilih kitati:w yo:n siwa:tsi:n ne: noa:weli:toh, kitato. Kilia ke "ne: ihtik ... Ne:chmakaskia pahti" kilia "seki, eski se: kokoxkeh tikpiah ne: kalihtik ne: nehjó:n mokokowa," kilia "Toni kimaka" kilia "toto:nik". Kilia "a:mo, ta: estsompi:l" kilia. A: i:pa momatka ya ne: Cuesalan ne onkak yo:n kokolis nika:n San Miguel yo:n e..., estsompi:l pero chika:wak estsompi:l a:mo tepitsi:n sah kilia "pos teh xikalanki:sa" kilia, "tikokolisyo" kilia. Kualilwih, ko..., tatsak wa:n kua:lilwih. "Xikmaka" kilia "komohkó:n tikneki" kilia "se:, xikmaka" kilia "yo:n ... 'Te:mo" kilia "*leche**" kilia "pero xohxowik, a:mo cha..., a:mo, a:mo tamanal." "Te..., *leche** pero tein kuali, tein yo:n a:mo a:yoh, tein kipa:tskatih" kihtowa. "Yehwa yo:n kuali. Nehjó:n *leche**" kiliah "xikmaka" kilia "wa:n nehjó:n tahko *leche** wa:n tahko" kilia "tenexa:t". Pero yo:n tenexa:t ihwa:k a:mo onkaya ne: ekintsi:n yo:n tenex yo:n kibohbo:lsahketsah ata ne:, ne: tatix ihwa:k onkaya ne: tenextet. Nika:n kitatia:yah, nika:n Xocoyolo sah kitatia:yah. "Yehwa yo:n xi..., xika:..., xika:te:ki:ka:n" kilia "tenextet" kilia "wa:n, wa:n nehjó:n xi..., xik..., wa:n de pa:ti a ke..., xik..., xiktsetselo:ka:n wa:n xikte:kaka:n itech, ika se: tilmahtsi:n, ihwa:k a:mo onkaya yo:n xala:soh tiki..., kiliah, tiki:xmatkeh i:n sa:te:pan ya. Tilmahtsi:n sah kite:kilihkeh para ika mochiak n' a:t wa:n i:x..., [ki]te:kilihkeh itech *vasito**. "Yehwa" kilia "mah tai wa:n yehwa sah" kilia "komohkó:n kina:mik kuali, koma:mo pos iwki a pero yehwa yo:n semi pahti." Pos neli yehwa pe:wak, ne: wa:lah kit wa:n pe:wak kichi:wa ke:meh kinawatihkeh ne: nowe:ita:tah, pe:wak ki..., kinimaka yo:n tokni:wa:n, kinna:mik. Mowelitak kina:mik pero sepa se: ne:wi:n ... Yeh pe:wak kimoya:wa pahti yo:n. Pe:wak kimoya:wa pahti wa:n miak tokni:wa:n mopale:wihkah wa:n miak tein ah..., tein ahsik a *hora** oso tein, tein a:mo yo:lchika:wkeh ika mikkeh pero miak mik..., mikkeh tokni:wa:n ika. Miak mikkeh. Pero nehjó:n yehwa yo:n kinmakayah ne: tenexa:t wa:n *leche** tahko, komo se:, se: ko:ntetsi:n kiliah, se: ko:ntetsi:n kiliah, se: ... Ekintsi:n kiliah koyo:meh *jarrito**, yo:n kiliah ko:ntetsi:n, tahko ne:n, tahko *leche** wa:n tahko tenexa:t pero tein yo:n tein kuali tenex, a:mo tein yo:n kinamakah i:n Cuesalan, yo:n para tepa:mit kichi:wah. Te..., tenex tein yo:n tenextet, yehwa yo:n chika:wak wa:n nehjó:n yehwa yo:n kihtowa ne: semi kuali kimpahtia:ya yo:n esti. Pero esti kichi:wayah, xoxowikes a:mo, a:mo nekalawi:l ta: esti wa:n yehwa yo:n kintamia n' tokni:wa:n. Yehwa yo:n pos poliw yo:n kokolis, a:mo onkak ok ekintsi:n, ekintsi:n tikiliah i:n estsompi:l tik..., tikihtowah kokolis pero a:mo iwki ke:meh yo:n onkaya kokolis, i:n onkak pahti, sayoh mah se: mochi:wili pahti sah. Mah se: tanohno:tsa, i:n timonohno:tstokeh, se: momaka kue:ntah wa:n tehwa:tsi:n nimitsilia, ke:meh i:n, i:n nimitsilia ke:ní:w se: mopahtia tein chika:wak yehwa mah se: mota:lili wa:n se: motai:lti wa:n yowi kokolis, ki:sa kokolis soh komo a:mo ahsi *hora** de se: mikis, pero komo ahsik a *hora** pos a:mo teh te:na:miki ok. Yehwa nimitstapowia ke:meh i:ni, ke:meh i:n se: molwia pos se: kelna:miktok a wa:n se: kihtowa a: pos nikchi:wati ne: ne:chilwih ne: ta:kat nikchi:wati xa:, xa: kina:mikis wa:n neli tana:miki, soh mah se: kichi:wa. Ke:mah, ihko:ni yo:n, yehwa i:n nehjó:n nimits..., niki:xmati i:n kokolis wa:n nikmati pahtsitsi:n no:, ke:mah. Ke:mah, ta: onkak pahtsi:n pero mah a:mo se: moka:wa. Mah a:mo, ta: mah se: kichi:wa, mah se: kichi:wa. Tein te:nawatiah mah se: mochi:wili, ke:mah. Mah a:mo ... Mah se: kichi:wa ne: *lucha** wa:n mah, mah se: mochi:wili wa:n mah se: ki..., kelna:miki *porque** ke:masá: a:mo tikelna:mikih. Ke:mah, ka:n se: kelna:miki, se: kelka:wa sah. Entó:s neh no: nikmattok yo:n, yo:n pe:wa ata yo:n se: i:ka:ntsahtsi. Komohkó:n teisá: titai:k wa:n a:mo mitsna:miki Komo tikuah xokot wa:n a:mo mitsna:miki. Mm. Ata pe:wa se: ika:n nanalka. Wa:n de yo:n pos neli *este** tehwa:n tota:tahwa:n komoke ne: te:chilwih, te:chilwia:yah wa:n te:chta:lilia:yah. Mm. *Este** yo:n tikokownex toto:nik, ehe, tatahkotikonex. Tatahkotikonex. Kipi:kih ika yo:n, yo:n *este aceite** xiwit. Ata yo:n pan..., pa:pata:wak ika, ika kitetekuinowah Yo:n ko..., ko..., ke:mah, ko..., kowach, mm. wa:n ke:mah ki..., kilpiah ika tasa:l. Ika tilmahtsi:n. Ke:mah, wa:n ke:mah nika:n te:i:ka:nkawa:ntiah, tohtotoktik, tohtotoktik ihkó:n te..., ke:mah, ke:mah ihkó:n, ihkó:n te:tahta:liliah ihkó:n, ihkó:n se: ... Te:tahta:liliah. Ke:mah te..., mahyá: te:tehtemolowiah, te:te..., te:te..., ke:mah, ke:mah. Wa:n ika yo:n se: kawa:ni wa:n se: tamati:ya. Ke:mah, se: tamati:ya. Entó:s yehwa ika yo:n *este** ne: nikihtowa neh ke tiktsakuililihtiowih yo:n pahti, timotsakuililihtiowih tehwa:n yo:n kokolis ika n' pahti. Ke:mah. [Ko]moke a:mo te:ka:wah mah, mah semi mo..., mo..., mah we:iti. Mah we:iti, ke:mah. Entó:s ika yo:n te:chna:miktiw tepitsi:n wa:n teisá: xiwtsitsi:n titaih pos te:chna:miktiw. Ke:mah. Pero ne: wehka:w neli tota:tahwa:n te:chiliah ke pano:k a yo:n kokolis. Mm. Pero xa: iwki a neli, komoke a:mo, a:mo a:kah ne: mopahtia:ya, kimachilia:yah teisá: *dolor** moka:wilia:yah. Ke:mah, ke:mah iwki mikiah ke:meh yo:n kimachiliah ya ne: pe:wa ya totomoka. Ih..., iwki, iwki mikiah, iwki mikiah. Ke:mah. Teisá:, entó:s a:mo, a:mo, a:mo, a:mo, a:mo kue:ntahchi:wayah. Mm. Wa:n yehwa yo:n wa:lah ya yo:n, komoke yo:n kokolis nochi:n, nochi:n , nochi:n yo:n ta:tahmeh, nochi n' ta:tahmeh kininahsik. We:itik a, mosentapah ya, ke:mah. Wa:n ke:mah pe:wkeh ya momahma:wah ya. Ke:mah. Wa:n ompa ya ne: mowe:ichi:wak yo:n. Mowe:ichi:wa n' kokolis. Pos no: tite:kakilia:ni kokolis pano:k *fuerte** tik..., no: tikte:kakilia:ni ke onkaya we:i kokolis semi de yo:n, *este*** kintamih miah tokni:wan. Ke:mah, miak, miak kinin..., kininke..., Tik..., tikte:kakilia:ya no:, ke:mah. Tehwa:n te:chtapowia:ya nowe:ita:tah wa:n yeh kipano:k. Pero ke:meh a:mo ahsi *hora** para kwi:kas yo:n, yeh a:mo, a:mo teh ki..., kichi:wilih kokolis, a:mo, a:mo teh kahsik nio:n tei wa:n yeh pos nentinemia, kinka..., kinkalpanohtinemia tein mokokowa:ya, kinmakaya pahti yehwa yo:ni. Ke:mah, soh ki..., yeh kite:kakilih pos pe:wak kichi:wa iwki para kimpale:wih tokni:wa:n o:me, e:yi. Ke:mah. Ke:mah, eski i:pa a:mo no: kokolisyoh, no: chika:wak esti, chipa:wak kipiaya. Ke:mah. *Por eso** a:mo teh kimachilih. Ke:mah wa:n de, de pa..., de pano:k kokolis, miak taman pano:k toto:nik sa:te:pan, sate..., sate..., sa:te:pan pano:k toto:nik. Pero ... A:mo ke:man mo..., de chika:wka:ta:kat mochi:w, yahki para netewi:l *cuando, cuando** katka totayeka:nka:w Venustiano Carranza. Yahki Carransista. Ihwa:k a yo:n ti..., ne:..., ne:paka ya ne: *cuando** onkaya kokolis, ne:paka ok, kachi ok, ke:mah. Yehwa yo:n wa:n yo:n, yo:n kokolis mimitsilia ne:, yo:n estso..., te:kui yo:n estsompi:l, yo:n se: kuite:ntotomoka, ata ye:kte:kokoh, ye:kte:kokoh semi yo:n. Ke:mah, *cuando** yo:n se: totomoka ihwa:k neli niman mah se: mota:lili n' pahtsi:n para te:na:miki. Mah niman se: mopahti, ke:mah ihkoni para te:na:mikis, ke:mah, ihko:ni. Ke:mah pos yehwa sah yo:n ika timonohno:tsah para se: momakas kue:ntah ke:ní:w ne:n pahti se: mota:lilia wa:n ... Wa:n itech i:n tepos pos moka:wa ke:ní:w timonohno:tsa para a:mo ... Tehwa:n titamiskeh pero ne:n tanemili:lis nika:n moka:wa. Moka:wa, moka:wa. Ke:mah, ke:mah ihkó:n. Pos yehwa sah neh ika nimitstapowia wa:n ne:chili ke:ní:w mo..., moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Neh nimono:tsa niMartín Becerra Nazario, neh niwa:le:wa Tecoltepec. Wa:n ampó:n sepa timotahpalo:skeh ta:tah, mm. We..., ke:na:mo, neh, neh, no: *igual** ni..., nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Tasohka:matik.