Pos nika:n kuali tine:chili:s ta:tah kati:n ne:n opochehkat ika se: mopahtia, kati:n tataxis, kiliah ne:n opochehkat. Opechkat. Katí:n xiwtsi:n te:na:miki no: kuali tine:chili:s wa:n no: kuali nimitsili:s. We:noh ta:tah, a:kin nika:n timoahsikoh, ne: opochehkat neh niki:xmati ne: seki xiwtsitsi:n pero a:mo onkak nika:wi:n ne:wi:n onkak, ne:wi:n *este** ka:sá: ika *potrero** se: kiahsi. Seki xiwtsitsi:n ata ne: mahyá: yo:n tikilia:yah tehwa:n iyat, ne: ke:man onkaya, ixiwyo, sahsasaltik, nehnextik, no: ihkui:kuintsitsi:n, no: pa:pahpata:wak. Ne: kilwi..., kil..., kil..., kilwiah ne: koyo:meh, kito:ka:itiah *hoja santa**, pero tehwa:n tikto:ka:itiah komoke opochehkapah, *porque** tiki:xmatih opochehkapah. Tiktekih se: *rollo** wa:n tikawa:ntiah ne: itech koma:l, kualtsi:n ihkó:n, ihkó:n tikawa:ntiah wa:n ne:n pili komo yo:lsawa:ntok 'ta:lilia ne:n refini:toh wa:n ke:mah tikxakualowah ika, kualtsi:n, kualtsi:n ika 'pahpachowah, kualtsi:n. Ma:ski se: we:i *cristiano**, a:mo moneki pili, entó:s ika kualtsi:n t'pahpachowah ihkó:n, ihkó:n nochi ipanko wa:n ke:mah ne: mose:wia ya de tio:tak. Entó:s kaxa:ni, kaxa:ni yo:n opochehkat, *porque** opochehkat ata yo:lsawa:nih pilimeh oso *cristiano**, a:kin eski weh..., weh..., de wehwei:n, entó:s yehwa yo:n neh niki:xmati, a:it teh ta:tah kati:n teh tiki:xmati, kuali tine:chtapowi:s. Pos neh niki:xmati nehjó:n nika:wi:n tinentinemih, nika:wi:n, ka:sá: ika onkak kowtah, ka:sá: ika itech ohti ta: ka:sá: ika tikto:ktokeh yo:n seki opochekaxiwit ihkó:n kikuih nehnextik wa:n yo:n ki..., kima:xakualowah wa:n ka:lpi:chiah ika ne:n refini:toh wa:n kichi:wah ihkó:n kima..., kima:xakualowah wa:n te:pepechowiliah de nika:n wa:n se: ika:n. Entó:n yo:n no: kuali wa:n no: tsikitsi:n se: tai, no: tsikitsi:n se: tai wa:n yehwa nehjó:n te:..., te:na:miki komo semi se: yo:lopochehkati *porque** se: sa:sawa:ni nika:n. Se: sa:sawa:ni wa:n *hasta** se: ika:n wa:n pos a:mo wel se: mo..., moli:nia *porque** de nika:n pe:wa, nochi *hasta** se: ipox nika:n te:kokoh, de se: yo:lsa:sawa:ni. Wa:n yehwa yo:n nehjó:n seki tikuih yo:n no: tikownex ika yo:n tikpi:kih, ika yo:n a:ko:kohxiwit oso yo:n ne:n okseki yo:n ne: kowach i..., i..., ixiwyo, iselo wa:n tik..., tikuih nehjó:n tikownex wa:n tiktetsi:lowah wa:n tika:lpi:chiah ika ne:n, ne:n refini:toh wa:n ika kualtsi:n ika te:pan..., nika:n ke:meskia te:panpahpachowah, se: ... Nochi se: ipanko, nika:n ka:mpa i:n se: yo:li:ka:n. Ompa te:pahpachowah wa:n pos ke:masá: nochi te:..., te:ohsah yo:n refini:toh, nochi te:..., ika te:alpi:chiah, nochi se: i..., wa:n ke:mah se: mote:kati a ne: ka:mpa itech se: motake:ntia, ka:mpa se: itapech wa:n se: mi:to:nia wa:n yo:n no: kaxa:ni. Yeh yo:n neh nikmattok yo:n, yo:n xiwit semi telkuali yo:n kiliah opochehkaxiwit, a:chá: tiki:xmati nehjó:n seki ihkó:n, ka:sá: ika kito:ktokeh, ka:sá: ika we:ima:tah mochi:wa no: ihkó:n wa:n no: xo:chiowa, xo:chit, xo:chit, ne:n ixo:chio ista:k. Entó:s yehwa nika:wi:n tehwa:n tikuih, ke:meh nika:n, nika:n timahsikeh, nika:n tinentinemih pos no: nochi timotapo..., timotapowi:skeh kati:n de n' te:ch..., te:chna:miki, yehwa yo:n tehwa:n tik..., tikitayah tota:tahwa:n *antes** kionkuiah wa:n nehjó:n kuali *hasta** se: kone:tsi:n oso tehwa:n te:ch..., te:chpepechowilia:yah ihkó:n ika te:chpahtia:yah yehwa yo:n tikownex ne: se: i:ka:n. Pero yo:n se:, yo:n se:se:ya para se: yolkawa:..., se: kawa:nis, yo:n kihtowah se: tai ne: a:sese:ka:t pos *o** teisá: se: kikua de n' sese:k yehwa yo:n te:chiwilih *mal**, nehjó:n ke:meskia yo:n se:, se: se: itoskako, se: toskawa:ki. Entó:s yehwa yo:n para yema:ni..., yema:nia yehwa yo:n te:ta:liliah yo:n tikownex, tikownex se: i:ka:n, ihkó:n te:chi:wtiowih, ihkó:n te:telta:lihtiowih, tohtotoktik ne:n te:ta:liliah pero kipia ne:n refini:toh. Entó:s kualtsi:n kimilowah nochi ika o:me taman, komo weli yehwa ya kowach i..., i..., iselo wa:n yehwa ya ne:n n' oksé: taman xiwit, ne:n a:ko:kohxiwit, yo:n nochi kikuih para ne:n te:pepechowiliah wa:n yehwa yo:n kikuih yo:n o:me taman komo kinekih wa:n koma:mo teh se: kahsi n' oksé: taman xiwit pos yehwa yo:n ne: se: kikui se: taman, no: kualtia ika se: kitetsi:lowa, se: kikui sikie:ra e:yi. Kie:ra e:yi i..., ima:yo wa:n se: kitetsi:lowa wa:n ika se: ... Kipahpachowah, no: kua..., no:, no kuali, ihkó:n weli komohkó:n se: kita panowaya de *este** teltoto:nik nehjó:n ke:masá: kikui se: timo:yo:t, kipia ok, pos se: kipi:ki ika tilmahtsi:n. Se: kitetsi:lowa kualtsi:n ika tilmahtsi:n wa:n ika se: ki..., te:pahpachowah, se: kolo:chkui wa:n ika se: tetihtilta:liah ihkó:n nochi se: i:ka:n. No: nika:n, nika:n se: i..., nika:n se: i..., nika:n se: ka:mpa i:n se: iyo:lpan pos no: te:pehpe[pe]chowiliah para mah se: ki..., kawa:ni a nika:n *porque** pos se: sese:ya nika:n, yehwa yo:n te:kui nehjó:n opochehkat. *Porque** yo:n opochehkat se: sa:sawa:ni, yo:n nochi se: yo:ltsakui ma:ski se: tokotsiwtok ihkó:n pos se: yo:lsa:sawa:ntok, se:, ke:meskia yo:n se: ihsi:katok pero se: sawa:ntok. Entó:s yehwa yo:n ne:n kone:meh de ke *antes** a:mo ki..., kinwi:kayah tapahti:lo:ya:n, ne:wi:n ka:mpa pero a:mo kina:mikia. A:mo kinna:mikia, *más** kinina:miki yehwa i:n xiwtsitsi:n, i:n opochehkaxiwit, opochehkaxiwit wa:n yehwa yo:n nimitsilia ne:n tikownex ihkó:n no: kin..., kinta:lilia:yah. Pos yo:n *limón** no: ke:masá: no: kintai:ltia:yah pero yo:n semi telchichi:k, xoko:k, pero yehwa no: yo:n semi kin..., yehwa nehjó:n inpah katka de n', pos *hasta** ika i:n tehwa:n ekintsi:n ne:n yehwa yo:n tikmattiowih wa:n pos no: yehwa yo:n nikmati sah wa:n pos ekintsi:n a:kin nika:n timahsih nika:wi:n tinentinemih pos kuali tine:chili:s ta:tah, teh xa: kachi kuali tik..., achi tikmattok toni pahti, xa: ne: ka:mpa tinemi, ampo:wi:n, xa: kachi tikitstinemi kati:n topah. Pos neh no: nikmattok se:, ne: para pilimeh se: kininpahti:s opochehkat ata yo:n kilwiah, yo:n, yo:n xo:chit ata yo:n *este** tehwa:n tiki:xmatih *por** kue:kuexxo:chit tikiliah pero ne:n seki kilwiah ne:n, itech *veinticinco** ata poso:ni, yo:n kue:kuataxxo:chit, yo:n chi:chi:ltik, ata cho:kiloh, entó:s se: kitekilia *mismo** yehwa ne: ima:tsi:n wa:n se: kiposteki ne:, n' ikechtayotsi:n wa:n ihkó:n se: ki:xta:lilia *parejo, parejo** icho:kilotsi:n, kualtsi:n, kualtsi:n *porque** yeh sasaltik, ihkó:n *parejo** wa:n ke:mah ne: pili kita:liliah ya nika:n iyo:lpan wa:n ompa kita:liliah se: ipanko, mopepechowa, kipia sake:ra ka:n se: *semana**. Wa:n yehwa yo:n no: pilimeh neh nikita ke no: ika tiki..., tikimpahtia:yah wa:n no: tana:miki, sayoh ke a:man yo:n xo:chitsi:n komoke poliwtok a, a:mo a:kah semi kito:ka ok *porque** ata yo:n kualtsi:n ne:si ne:n itech ne:n *fiesta** de n' *nińo dios cuando** yeh ta:kati, ata ihwa:k *mero** poso:ntok. Entó:s *hasta** ika kito:ka:itiah ya, entó:s *este** yehwa yo:n pahtsi:n neh no: niki:xmati wa:n a:it teh ta:ta xa: tiki:xmatiskia ok oksé:, kuali timotapowi:skiah *porque** semi moneki. Pos yehwa yo:n no: nik..., ekintsi:n no:, no: nikelka:w a:mo teh nimitsilwih pero ekintsi:n tine:chelna:miktih pos yo:n no: kualtia para ika se: tatsakua, ihkó:n se: kehketsa wa:n yo:n no: selia *o** kikuih ihkó:n ika tatsakuah wa:n yehwa yo:n iselo ne:n, yo:n iselo kualtsi:n chihchi:chiltik. Wa:n yo:n we:weyakia, ihkó:n weyakia *hasta** ne:wi:n mopampilo:ti, kualtsi:n chi:chi:ltik wa:n yo:n, yo:n *cuando** ahsiti a se: ilwitsi:n kualtsi:n no: ke:meskia yo:n xo:chowa. Pero a:mo por xo:chowa wa:n pos tehwa:n yehwa ya no:, no: tikitayah pero tehwa:n n' i..., ikowyotsi:n ne: ka:mpa ima:yo ihkó:n pos neli nikneltoka kipostekiah ihkó:n wa:n miak kita:lilia:yah i..., icho:kilo, pero yo:n icho:kilo ne:n ista:k, ista:k icho:kilo wa:n yehwa yo:n ki..., nesi kinkechta:lilia:yah pero wa:n, pero ne: wehka:w a, wa:n yehwa ne:n nochi nikmattok yehwa i:n, de i:n o:me taman yehwa ne:n xiwtsi:n wa:n tikownex. Yo:n no: kina:mikia, i:n no: kinta:lilia:yah de yo:n nohne:lmeh kone:meh, i:n, ke:meh i:n tine:chilihtok, i:n cho:kiltsi:n de n' i:n pahti, de n' kiliah pa:skuahxo:chit. Mm. Pero yo:n *cuando** ilwititi a, ihkó:n talwititi a ihkó:n de se: ilwitsi:n onkak ka:mpa ... Ihwa:k yo:n onkak nehjó:n wa:n pos yo:n neh nikmattok no:, no: *cuando** ke:meh i:n *tiempo, cuando** selik me:tsti pos ihwa:k *más** ki..., kipia ne:n cho:kil, yo:n no: wa:kkatik, wa:kkatik no: wa:n ke:masá: se: kiposteki a:mo no: ki:sa n' cho:kil. Yo:n no:, no: yetok sah de ke n' to:naltsi:n, de ke n' me:ts[ti] de *cuando** nehjó:n cho:kiloh nehjó:n, nehjó:n pahti, yo:n pahti *solamente** para kone:meh *porque** tein tsikitsitsi:n kone:meh a:mo no: taxi:ko:snekih komo semi teltotoktik yo:n ke:meh nimitsilwihtoya ne:n tikownex. Yo:n yehwa yo:n pahtsi:n kinta:lilia:yah pero kinta:lilia:yah wa:n ne:n ka:lpi:chtia:yah ihkó:n ne:n ika tepitsi:n refini:toh, tepitsi:n iwa:n kima:nelowa:yah. Wa:n ki..., kitekiah nehjó:n xiwtsi:n wa:n kita:lilia:yah ne:n i..., nika:n in..., nika:n intoskako. Intoskako wa:n no: kin..., kinohxilia:yah, nika:n yo:n cho:kiltsi:n, kinohxilia:yah ihkó:n kichi:wayah wa:n yeh nehjó:n kuali no: ki..., kinna:mikia ne:n kone:meh. Borrar Pos ... Neh, neh yehwa sah de n', neh nikmati ne:n yehwa sah ne:n tein neh nikmati tein nimitsilih, yehwa sah. Ne:n nik..., nikmati no: para ne:n pahtsi:n de n' ke:meh tine:chilih no:, no:, no: yehwa sah neh nik..., nikmati. Wa:n *este** neh nimitsilwi:ti noto:ka:i, nimono:tsa niMartín Becerra Nazario. Niwa:le:w Tecoltepec ta:tah. A:, neh no: nik..., [ni]mitsili:ti noto:ka:i Anastacio Nicolás Damián, neh niwa:le:w de xola:l San Miguel Tzinacapan.