A:xka:n ta:tah ne: tonto:nal nimitste:mohtinemi ne: nikneki nimitstatsi:ntoki:s ne: xa: tikmati toni n' pahti ne: nopili kipia kalanemi:lis wa:n n'neki xne:chtapowi xa: tikmati toni n' pahti. A:, kalanemi. Ke:mah. Wa:n *este** mihkuita semi a:tik oso te..., tepitsi:n sah, *porque** ke:masá: ata ne kinekih mihkuitaskeh kone:meh wa:n a:mo weli Pos *osea** a:mo teh kichi:wah, sayoh kinkokowah inpox entó:s *este** no: nikmati pahtsi:n pero semi xne:chili ox ki..., mokalawia semi a:tik *o** ke:ní:w. Pos kalanemi, tela:tik ne:n mokalawia. A:, entó:s *este** tepitsi:n moxwitihtos wa:n komo moxwithtok tikta:lili:skeh seki pahti, nehjó:n *este** tehwa:n tikuih yehwa ya ne:n kuamo:so:t wa:n iwa:n *este** ne:n tehwa:n tikilwiah tiltikkuitakowit. A:mo n'mati ox nanki:xmatih wa:n *este** tiktsoyo:niah ika aceitehtsi:n seko sah wa:n yehwa yo:n kowach, kowachxiwit, ika tik..., ika tikpoxpi:kih ya n' pili, entó:s *este** tiktsoyo:niah kualtsi:n wa:n *este** ika tikpoxpi:kih yo:n pili wa:n tikpoxtsetselowah kualtsi:n, kualtsi:n, kualtsi:n tiktsetselowah wa:n ompa ke:mah tikilpiliah ya yo:n pahtsi:n. Wa:n de ompa ika kochi, *entonces** ke:masá: *más, más** kiohtilia ne:n kalanemi:lis pero a:mo xmowili:ka:n yo:n kichipa:wa ya, kichipa:wa ya pero yehwa yo:n pahtsi:n tehwa:n tikuih, a:mo nikmati ox nanki:xmatih oso a:mo nanki:xmatih. Ke:mah nikitani yo:n xiwtsi:n pero a:mo nikmatia komohkó:n pahti ne:n, komohkó:n kipahtia kalanemi:lis. Ke:mah, kipahtia. Kipahtia n' kalanemi:lis wa:n pos oksentaman ok, xa: teisá: ok kipia. A:mo, ta: i:pa yehwa sah ne: wa:n koma:mo tei i:n xiwtsi:n, toni no: kualtia. *Bueno**, komohkó:n, pero *siempre** onkak ne:n kuamo:so:t wa:n ti:ltikkuitakowit, koma:mo tikahsik komo:so:t, xa: tikahsiskia yo:n tikiliah tehwa:n *este** ne: ... No:, no:, no: ti:ltik, ti:ltikxa:lkowit, onkak a:tawte:noh pero xiwtsi:n sah no: ne: se: kiteki wa:n no: *igual** se: kima:kokototsa kualtsi:n. Kualtsi:n, kualtsi:n se: kima:tsahtsaya:na wa:n no: *igual** iwa:n se: kima:nelowa ya yo:n xiwtsi:n wa:n se: ki..., se: kitewa:tsa ika ne:n, ne: aceitehtsi:n, ika se: *cazuela** wa:n ompa ke:mah tiktekih ya yehwa yo:n, seki tikiliah yo:n ihti..., komohkó:n a:mo tikahsik ne:n tikiliah kowachxiwit. *o** ata seki kiliah aceitehxiwit, yo:n nanki:xmattoskeh, yo:n ta:ki ata pané: wihwitsioh iyo:lotsi:n, ixo:chiotsi:n, iteyotsi:n. Entó:s yehwa ya yo:n *este** ih..., ihtikohkoyokxiwtsi:n, yo:n *este** tehwa:n tikiliah ihtikohkoyoktik ata ne:n xiwtsi:n, mot..., kichi:wah *lindero** ke:masá: *o** se: korra:l, semi onkak ata wa:n ma:pa:pata:wak no:. Entó:s yehwa yo:n no: koma:mo tikahsik oksé: ne:n ko..., kowachxiwit, ke a:mo no: semi onak, entó:s yehwa ya yo:n xiwtsi:n sepa se: ki:xta:lilia kualtsi:n wa:n iwa:n se: kipiki n' pili nika:n ipoxko wa:n nika:n ipanko wa:n se: kilpilia ya pero nochi de tio:takpa. Entó:s se: kitsetselowa kualtsi:n, se: kitsetselowa kualtsi:n wa:n ke:man kina:miki a yehwa yo:n pahtsi:n yehwa sah, ihkó:n tehwa:n tikimpahtiah. I:n xiwit tikihtowa ihtiko..., ihtikoyokxiwit tikilia, ka:n yehwa yo:n kiliah seki:n a:ko:koh. A:ko:koh, yehwa yo:n a:ko:koh, yehwa yo:n tehwa:n tikiliah ihtikohkoyoktik ne:n ikowyotsi:n ata wa:n a:ko:koh, yehwa ya yo:n nochi kipiah ke:meh yo:n ito:ka:itsi:n pero, pos neli nochi pahtsitsi:n pero koma:mo tikahsik oksé:, yehwa yo:n komo tikahsi pos ika yo:n kuali, kuali se: kita:lia pahtsi:n. Pos telmiak tasohka:matik ta:tah tine:chyo:lmela:w, kuali a ke tine:chtapowia, neh a:mo nikmatia toni, ke:ní:w se: kipahtia i:n kalanemi:lis, ne: telmiaktasohka:matik, ne: ne:chili moto:ka:i, ke:ní:w timono:tsa. Neh ne: *este** nimono:tsa niMartín Becerra Nazario, niwa:le:w Tecoltepec. Neh noto:ka:i Amelia Domínguez Alcántara, nika:yo:t ompa ne: Xaltipan.