Ta:tah, tipa:ktok? Iwki niwtok sah, iwki niwtok sah. Tasohka:matik. Ne: niwa:lah nim..., nimitskalpano:ko, ne: tepitsi:n ne: nimokokowa. Ne: nechkuik ne: estsompi:l wa:n n'neki xine:chtapowi ne: xa: tikmati toni kuali ika nimopahti:s. *Este** ne: ¿Ke:maniá:n ya tipe:wak? Nipe:wak xa: ke:meh yowipta ya. A: pos neli ne:, a:it toni sah ne: tik..., tikmahse:wak, tikmachilih yo:n kokolis. Ka:n no: nikmati, ta: mahyá: pe:wak sah ne:chkokowa noihtik. Wa:n *este** tiow kalan wa:n a:mo teh tikchi:wa, komoke mitskokowa sah, mitstetsi:lowa sah. Ke:mah. *Este** xikita, onkak seki xiwtsitsi:n, xiw..., xiw..., xiwselo:t, tehwa:n tikilwiah xa:lxokot iselo sake:ra e:yi ne:, e:..., e:yitsi:n xikui ne: ikechselotsi:n tein moskaltihtok wa:n yo:n okma, ¿Tiki:xmati n' okma? Ke:mah. Entó:s no: *igual** no: sikie:ra e:yi xikui ikechselotsi:n wa:n xikmolo:nti wa:n seki xiwit, seki xiwtsi:n no: iwa:n xik..., x'te:mo is..., tiki:xmatis. ista:k n' ixo:chiotsi:n wa:n semi onkak ohte:noh, ne:wi:n a:tawkopa wa:n mahmaxaltik. Mah..., mo..., ne:si mahyá: yo:n kua:kueh isti ata, tahtapo:tok. Ne: entó:s yehwa yo:n tiki:xmatih yo:n xiwtsi:n tahtapo:tok mahyá: kua:kueh isti, ihkui:n wa:n ista:k ixo:chiotsi:n, no: xikteki se: *rollito**, semi ahwia:k wa:n iwa:n xikmolo:nti, seko sah wa:n xitai kualka:ntsi:n sah yehwa yo:n xiwtsi:n. A:mo tikmati ke:níw mono:tsa yo:n xiwtsi:n tein tikihtowa ne: ista:k ixo:chiotsi:n. Ke:mah, pero pos tikita ya, tehwa:n tiki:xmatih por, we:noh kito:ka:itiah *porque** neli a:mo nochi tikmatih ne:n xiwtsitsi:n ke:ní:w tikilwi:skeh ta..., nika:wi:n tehwa:n *porque** tikitah sah. Wa:n kilwiah koyo:kopa ata ke:meh ki..., [nimi]tsilia kua..., ke:me kua:kueh n' istitsi:n, i:pa iwki a kito:ka:itia *pata de vaca** kilwiah. Iwki kilwiah koyo:kopa pero ke:meh tehwa:n a:mo tiki:xmatih ne: koyo:kopa, koyo:tahto:l, entó:s tehwa:n tikiliah xiwtsi:n mahmaxaltik, neli mahyá: kua:kueh isti. Iwki tehwa:n tikiliah wa:n yo:n semi kuali, iwa:n x'ma:nelo seko sah x'molo:nti wa:n xi..., xitai kualka:ntsi:n sah wa:n yehwa yo:n mitsse:wi:s, ke:mah. A:mo nikmati, neh mahyá: ... Niki:itani yo:n xiwit pero nikitani mahyá: o:me taman onkak, seki we:wehkapantik wa:n seki ne: pisi:ltik, ta:..., ta:lpantsi:n achi mochi:wa. ¿Kati:yeh mah nikui? *Este** yo:n tikita wehkapantik pero sayoh ka:mpa a:mo yo:n kite:xi:mah wa:n tein, tein, tein selik ixo:chiotsi:n ata ista:k, ista:k tein selik ixo:chiotsi:n, tein ke:meh i:n kualka:n poso:ni wa:n ne: nepantahpa ya komoke wa:kiti a, mopata ya, *medio** chi:chi:le:wi a ata. Entó:s pero kualka:mpa kualtsi:n ista:k ixo:chiotsi:n. Yehwa yo:ni xikui sayoh *porque**, a..., a:m..., we:noh teh tikihtowa o:me taman pero seki yo:n kite:xi:mah, komoke *medio** pisi:ltik moskaltihtok *apenas** wa:n *hasta** ihkui:n kowte:ntsi:n no:, no:, no: kita:lia ixo:chiotsi:n pero onkak tein *más** we:wehkapantik wa:n yehwa teh tikihtowa xa: *más** wehwei tikita pero *mismo** yehwa, *mismo** yehwa, ke:mah, yehwa yo:n xikui wa:n xikmolo:nti seko sah, sayoh a:mo xikelka:wa. Xikui nochi yo:n e:yi taman xiwtsitsi:n, yehwa ya ne:n yo:n tikiliah isti ne:n *vaca** wa:n yehwa ya ne:n okma wa:n yehwa ya xa:lxokot, seko sah xtamolo:nti. wa:n xitai para n' estsompi:l. Ton..., ka:nachi kech mah nikui ne: xa:lxokot. Ne: e:yi sah, e:yi sah ikechtayo tein yo:n moskaltihtok pero. E:yi, se:, o..., e:yi xikui wa:n no: *igual** n' okma. Okma, komo tiki:xmattok n' okma, no: *igual** xikui, no: e:yi wa:n yehwa ya yo:n xiwtsi:n xikui sake:ra na:wi *porque más** ma:pi:pisi:ltik, *más** ma:we:weyak. Kie:ra na:wi *o** ma:kui:l, ampó:n ke:meh tikitas teh kompara:rowa ya ne:, *o sea** ke, ke ahsi a iwa:n ne: tein, tein, tein ne: e:yi tikitas ke no: iwa:n no: ahsi a *cerca**, entó:s komoke ihkó:n tiki..., tikitstiw, no: teh t'tamachi:wtiw a wa:n seko sah t'ta:lia wa:n tikpanketsa ya mah molo:ni wa:n ke:mah ti..., titai a kualka:ntsi:n sah wa:n mitse:wi:s a. Toni achi n' a:t mah nikpanketsa, mah tsokowa:ki oso mah m..., molo:ni sah. E:..., m..., a:, *si**, xik..., xik..., xiktamachi:wa sah sikie:ra de komohkó:n a:mo semi we:i ne: ta:sahtsi:n, o:me *taza** O:me *taza** x'panketsa. Wa:n komohkó:n we:i pero ke:meh, para o:me *taza** mah kuali molo:ni, mah kuali molo:ni, mah kuali oksi xiwtsi:n, mah kuali oksi wa:n ke:mah se:se:wi a tepitsi:n wa:n mokahka:wali. Yehwa ya yo:n kuali *más** yo:n pahti, tehwa:n tiki:xmatih *rancho porque** neli ompa tehwa:n timoskaltihkeh ika nochi yo:n xiwtsitsi:n te:chmakayah tota:tahwa:n *porque** ne: wehka:w a:mo tiki:xmatiah tapahtia:nih. A:mo onkayah tapahtia:nih. Entó:s ika yo:n xiwtsitsi:n nochi, nochi ika te:chiskaltihkeh wa:n de ompa yo:n pos te:chmakakeh ne: tamachi:lis, tikitakeh, tiki:xmatkeh, entó:s a:xka:n tiksegui:rowah. Yehwa sah. Pos miak tasohka:matik tine:chyo:lmela:w ta:..., ta:tah, ne: nikchi:wati pos i:n pahti komohkó:n tikihtowa ke xa: ne:chna:mikis ne: wa:n nitai:s ne: mo:s..., mo:sta kualka:mpa. Telmiak tasohka:matik, ne:chilwi moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wa. *Este** neh nimono:tsa niMartín Becerra NAzario niwa:le:w ne: Tecoltepec. Pos neh nimono:tsa Amelia Domínguez Alcántara wa:n nikayo:t ompa ne: Xaltipan.