Pos nika:n timoahsih no: sepa timotahtani:tih ke:ní:w tiki:x..., ox tiki:xmatih yo:n tusankua:e:wat, ka:ni, ka:ni mochi:wa wa:n ke:ní:w ox kuali se: kikua oso ox kualtia para pahti. Ox teyowa oso ke:ní:w xo:chiowa. Pos yo:n no: kuali tine:chili:s *porque** nika:n no: nochi ti..., timonohno:tstokeh de i:n tu:sankua:e:wat ti..., timoli:tih. Ke:mah, pos yo:n niki:xmattok yo:n xiwit, niki:xmattok. Nehjó:n a:mo mochi:wa ... Ta:lpan mosowa wa:n nehjó:n onkak eheskina:doh ne:n, ne:n xiwit, eskina:doh i..., ikuamekayo. Wa:n ixi..., ixiwyo ma:ye..., ma:yehyewaltik, yewaltik ixiwyo wa:n nehjó:n, wa:n yo:n seki, ne:n o:me taman tu:sankua:e:wat, sentaman ata pitsaktik ne:n i..., imetskowyo, pitsaktik, mimiltik yeh. Mimiltik ikowyo wa:n no: ma:yehyewaltik. ne: mo..., mowila:na no: ta:lpan niman nehjó:n wa:n komo se: kikoto:n oso se: kipostek ... Ihtitalwayoh ata, pané: kipia talwat ihtik ata se: ki..., se: kiposteki wa:n kipia pa..., pané: se: tsonti n' ihtik pero ista:k ata, yo:n italwayo. Talwayoh. Ke:mah, se: kitila:na wa:n nochi. Ihtitalwayoh yo:n, yo:n ko..., xiwit. Italwayo kiliah. Yehwa yo:n niki:xmattok wa:n nehjó:n mochi:wa ka:mpa eski ohte:noh, ka:sá: kahbe:ntah *o** ka:sá:, ka:sá: kahbe:nte:n mochi:wa yo:n tu:sankua:ewat. Yo:n a:mo mone:neki, no:ya:n mochi:wa *porque** yo:n semi kitawe:litah *porque** tela:mo wa:ki yo:n, moi:xtohto:ka ata, ma:ski se: kiwiwita ya pero moi:xtohto:ka i..., ii:x wa:n ompa sepa selia. Wa:n nehjó:n yehwa yo:n sah niki:xmati pero a:mo teh ... Pané: nikakik yo:n ke:man ke no: taiah ke:meh i:n okseki siwa:meh tein mokowah ne: taiah no: ke:meh yo:n se:..., seki kichi:xtokeh se: kone:tsi:n wa:n achi:chika tahkoili:nih, yehwa yo:n kim..., kimpale:wia ya no:, kin..., kininawatiah mah tai:ka:n yo:n tu:sankua:e:wat. Wa:n no: kuali para ne:n pahti. Ke:mah, yehwa yo:n. Tehwa:n a:mo tisiwa:meh pero nikakilia:ya ne: nomomá:n ke:meh, no: kih..., no:, no: kihtowah, i:n Cuesalan taman sah kinto:ka:itiah pero yo:n kihtowah ke: katka, katka, mono:tsayah yo:n siwa:meh, siwa:itanih. Siwa:itanih *porque** yehwa:n ne: ki..., kiitaskeh ne: kokoxkeh, siwa:kokoxkeh, ika se: kone:tsi:n kichi:xtok. Yehwa ne: ki..., kiyo:le:wayah pero tehwa:n ti..., tiki:xmatih, ne: we:noh tiki:xmatih tehwa:n, kinto:ka:itiah siwa:itanih. Yehwa:n ne:n siwa:itanih. Pero ne: Cuesalan taman sah kinto:ka:itiah, tel..., telpitsotik a n' i..., kinto:ka:itiah, a:mo kualtsi:n kakisti yo:n tahto:l, ke:mah, a:mo kualtsi:n kakisti, yo:n ki:sa ne: pitsotahto:l a. Ke:mah. Ke:mah, pané:, pané: niknemilia pitsotahto:l, a:mo tahto:l ok ke:meh moneki, *lo que** pi..., mono:tsa yo:n siwa:meh, siwa:itanih. Siwa:itanih. Ke:mah, siwa:itanih, yehwa yo:n ki..., kikuiah yo:n pahtsi:n, nikitani nomá:n kinawatia mah, mah tai:ka:n, kinawatia mah kuitih se: komo tahkooli:n se: siwa:t ... Nehjó:n ki..., kininawatia x'kuitih yo:n xiwit *o** kuiti yehwa wa:n ki..., kimanilia wa:n ika o:me kechtayo:t tikui yo:n alwe:we:noh. Kimanah wa:n kitai:ltia wa:n tamati:yak a, ke:mah, ke..., tamati:yak a. Ki..., kima:nelowah ya. Wa:n yo:n no: xo:chiowa. Xo:chowa, ista:k ixo:chio ata wa:n tsikitsitsi:n. Ista:k ixo:chio. Ista:k ixo:chio. Wa:n yo:n a:mo tikmati ke:maniá:n ne: xo:chiowa. Kanah, ka:n se: kimati ke:maniá:n. Imahma:tsa:la:n ki:sa, tepilitsi:n sah wa:n ista:k ixo:chiotsi:n yehwa yo:n nehjó:n niki:x..., niki:xmati. Wa:n yo:n a:mo tikmati ox no: we:lik se: ki..., te:maniliah oso se: kikua ne:n ... A:mo we:lik, a:mo, a:mo, a:mo ke:man a:kin kimaniliah yo:n tein ... A:mo se: kikua yo:n xiwit, a:mo se: kikua. Yo:n tak a:chá: chichi:k. Ka:n se: kimati porin ka:n, ka:n tikuah, tehwa:n [a:mo] te:chne:xtilihkeh tekua:skeh, a:mo tikuah. Ke:mah. Wa:n yo:n i:pa tiki:xmati sayoh o:me:n oso tiki:xmati taman, o:me sah. O:me taman, yehwa sah nikita yo:n, yo:n pitsaktik, mihmimiltik ikowyo, no: tu:sankua:e:wat kiliah. Yeh ma:yewaltik wa:n i:n seki tusankua:e:wat eskina:doh wa:n ti..., yewaltik ima:tsi:ntan wa:n pané: iekapan yekapitsaktik a xiwtsi:n yo:n, yo:n tusankua:e:wat no:. yehwa ne: ki..., nimitsilia no:má:n kininawatia:ya mah ki... *o** yeh kionkuia kinimanilia:ya wa:n kinimakaya siwa:t tein yo:n mokokowa pero a:mo achi ... Ke:meh yo:n tahkooli:ni, teisá: kele:wiah wa:n ke:mah oli:nih ya, iwki seki siwa:meh ika tepitsi:n nehjó:n wa:n mokokowah ya *por eso** kininchihchi:wiliah yehwa yo:n xiwit. wa:n *igual** o:mekechtayo:t de alwe:we:noh. Yo:n kin..., kininawatia:ya *o** kinchihchi:wilia:ya yehwa. No: welia, mm. Ke:mah, ke:mah. Neh nowe:imomá:n weli de yo:n siwa:itas, welia, yehwa ne: itekiw katka yo:n o:me, o:me, e:yi xiwit. Ke:mah, ekintsi:n a:mo yowi kanah ok *porque** pos na:nah ya. pero komo teisá: kiliah ihkó:n pos ne: kuali kichi:wa ok mah kilwi:tih kalihtik ke:mah, weli ok. Weli ok no:. Ke:mah. Pos yehwa yo:n ne:n, pos neh no: nik..., niki:xmati tepitsi:n yo:n tu:sankua:e:wat, kiliah tu:sankua:e:wat *porque** kualtsi:n ihkó:n mowi:wila:na wa:n nalwayowa. Mm. Yo:n nalwayowa wa:n pos no: nik..., nikita ne:wi:n no: onkak. Mm. Ka:mpa achi ne:n ihkó:n, ne:n achi yema:nik n' ta:ltsi:n ompa moso:sowa. Mm. Ompa moso:sowa yo:n [tusa:n]tankua:e:wat kiliah wa:n pos no: nite:kakilia:ni ne: ke:man ke pos no: kuali pahti. Kualtia para pahti. Mm. Yo:n ke:meh moliah wa:n no: nikmattokka ke:meh yo:n tine:chilihtoya de ke *cuando** mokoko:sneki se:, oli:ni se: siwa:tsi:n ihkó:n ika ne:n se: kone:tsi:n pos kima..., *o** ke:masá: teisá: kele:wia. Mm. Pos yehwa yo:n oli:ni wa:n yehwa yo:n kuitih wa:n pos no: seki te:chilia:yah ke:meh ihkó:n seki ke kima:xakualowa:yah wa:n kin..., kin..., nika:n kinta:lilia:yah iniyo:lpan. Wa:n no: kin..., kintai:ltia:yah. Mm. Wa:n ihwa:k ne: seki no: kita:lilia:yah kit iwa:n ne:n pimie:ntah pero a:mo se: kimati. Mm. No: kinelowa seki iwa:n ne: kiehekowa, miak taman, miak taman pahti onkak, koma:mo kina:miki alwe:we:noh pos kita:liliah iwa:n, iwa:n ne: mimie:ntahma:it. Ika o:me ima:tsi:n yehwa kita:lilia para ... Iwa:n kinelowah para yehwa yo:n teisá: kele:wiah pos moyo:lpolowa ika yo:n mimie:ntahxiwit ne:n pilitsi:n. Yehwa yo:ni. Wa:n no: nikmati yo:n *cilantro** yo:n tein wehwei, wehwei yo:n witsioh kihtowah ke no:, no: iwa:n kita:lilia:yah, xa:, xa: tikmati no: de ke yo:n kita:lilia:yah iwa:n, kisenma:nelowa:yah para kintal..., kintai:ltia:yah. Witskolantoh no:, no: pahti yo:n. Ke:mah no:, no:chi ki..., ki..., mm. Mm. Wa:n sepa ke:meh ne:n, ke:meh i:n ka:ltsi:n ki:xtilia:yah na:wi, ne: kalwi:ch, a: pos tikmattok no:. Ne:n kalwi:ch, mm. Ke:mah no:. Kalwi:ch ki:xtilia:yah wa:n kisema:nelowa:yah, kimolo:ntia:yah. miak kite:kilia:yah n' a:tsi:n ke:mah kin..., kinmakayah ya. Ke:mah. Ihkó:n kuali para motsakuilia:ya nehjó:n. Ke:mah. Pero a:mo yehwa:n yo:n i..., we:noh, kinchi:wilia ne: ... Ihsiwka:..., ihsiwka:pe:wah ya. Ihsiwka:pe:wayah. Ihsiwka:pe:wah, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ki..., ne:n *antes** ihkó:n te:n..., tikmatiah ihkó:n ne:n, no: tik..., tikitayah ihkó:n. Mm. Ke:masá: ne:n [tok]ni:meh ihkó:n de ke se: siwa:t ihkó:n pos niman kihtowa ne: oli:nik a ne: siwa:tsi:n tikte:moli:tih yehwa i:n. Mm. Tu:sankua:e:wat tik..., wa:n okseki xiwtsitsi:n tikuitih wa:n tikma:nelo:tih wa:n tikechili:tih Mm. Mm. Pos no: yolpoliwih ne:n [to]na:nahwa:n *o** ihkó:n de ke mah se: kone:tsi:n ihkó:n mah kimolo:nti:ti paro a:mo i:xtayowas. Mm. *O** moka:was *mal** ne:n kone:tsi:n. Mm. Ke:masá: yehwa yo:n i:xpoliwih ya ne:n kone:tsi:n ma:ski kuali nemiskia ihkó:n pero koma:mo kitsakuililiah ika yo:n xiwtsi:n pos ne:n xi:kawi. Ke:mah, xi:kawih neli. Ke:mah, ke:meh a:mo nochi chika:wkeh, ika tepitsi:n. Ke:mah, tamati:ya. Xi:kawi a wa:n de yo:n xiwtsi:n kimaniliah ke:masá: iwki ne: mo..., mo..., a..., tamati:ya ya, mm. Tamati:ya ya ne:n ... Tamati:ya ya nochi ne:n ka:mpa oli:niah. Mm. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., no: nikmattok de yo:n pero a:mo nikmati no: neh ke:maniá:n nehjó:n xo..., xo:chiowa. Ka:n se: kimati, neh a:mo no: nik..., nikmati ke:maniá:n ne: xo:chiowa yo:n pero ke:masá: se: kita xo:chiowa, ke:masá: a:mo xo:chiowa ata. Ke:mah. Pos yehwa yo:n neh nik..., niki:xmattok no: nehjó:n o:me taman sah. Mm. Yo:n de mihmimiltik wa:n yo:n de n' eskina:doh kiliah, yo:n nika:n kipia ira:yah wa:n nika:n no: kipia ira:yah. Eskina:doh. Yo:n eskina..., yo:n eskina:doh nimitsilia. Acha ihtitalwayoh eskina:doh. Wa:n ke:meskia yo:n nehjó:n e:wititehko ihkó:n nochi. Mm. Mimiltsi:n. Wa:n no: yetok de yo:n kualtsi:n mela:wak, ne:n mimiltsi:n. Yehwa sah yo:ni niki:xmati pero para oksé: ihkó:n nikihto:s de ke se:, se: kikua:s, ihkó:n te:manili:skeh *o** se: kikua:s ika taxkaltsi:n a:mo, pané: a:mo, a:mo we:lik. Kanah, ka:n, ka:n te:maniliah de ke ki..., a:mo, a:mo te:maniliah. A:mo we:lik, a:mo te:maniliah. Kimanah, sayoh kise:sentiliah para ne:n, para pahti. Para pahti, para pahi. Para ne:n to..., *o** xa: yehwa yo:n tikuih para ne: timopahtiah ne:n ihkó:n ne:n, ne:n siwa:meh ihkó:n de *cuando** teisá: kimachiliah pos yehwa ya ika yo:n kokolis, ta: yo:n kokolis no: semi te:..., ne: no: komohkó:n panowa no: semi ne:n..., ne:nke:n i:xtayowah. Ke:mah. A: ke:mah, yo:n ne: te:mach semi. Yo:n no:. Te:mach, te:mach yo:ni wa:n pos yehwa yo:n a:mo se: kimati ne:n ke:maniá:n ne:n ox xo:chiowa oso ne:n, we:noh, xo:chiowa tikitah. Mm. Pero a:mo ke:maniá:n, a:mo ke:man tikitah ke:maniá:n pe:wa de xo:chiowa. Ka:n se:, ka:n se: kichi:wa kue:ntah. Wa:n sepa iteyo pos a:mo no: nik..., nikitak ox ne:n ki..., xi:ni ne:wi:n, ox ixwa. Ke:mah. Ixwa, ixwa eski, ixwa, ka:n, ka:n t'chi:wah kue:ntah de ke tikihto:ka:n ka:n telimpo:rtah pero ke:masá: moneki mah se: ki..., kita ke:ní:w yetok ke:meh yo:n xiwit onkak. Yo:n a:chá: ixwa no: eski iteyo. Ke:meh i:n timonohno:tstokeh moneki a para se: motapowi:s. Pos no: ke:masá: ne:wi:n ti..., timoahsiskeh ke:meh i:n tikowtahneminih, tikowtahtekitinih. No: kuali tikitaskeh yo:n, tik..., tik..., kuali se: ki..., kichkuas wa:n kuali se: kitas nochi nehjó:n ke:ní:w ixwatok no: kuali se: ki..., se: kitas. Ke:mah. Ke:masá: ihkó:n pos se:, se: moli:s sepa. Mm. Se: moli:s sepa ke:ní:w tikitakeh. Ke:mah ihko:ni. Ke:meh i:n nochi ti..., teh no: tikowtahnemih, neh no: nikowtahnemi, ti..., titekitinih de kowtah. Ke:mah. Pos ompa ne:wi:n nochi onkak ne: kahkafe:ntah, ihkó:n nochi ... Onkak, onkak no:, yo:n no:ya:n onkak. No:ya:n onkak pero ka:mpa we:i kowtah a:mo se: kita. Ompa a:mo se: kita ta: onkak i:n ka:mpa se: tawi:..., se: tame:wa de para ne:n tato:k tikta:li:tih. No:ya:n onkak, ompa a:mo teyi, ompa a:mo teyi, mm. Ke:mah. Ke:mah, mochi:wa ata, mm. Pos ompa mochi:wa, niman nochi se: kita wa:n ne:, pos se: kita i:xtohto:ktok pero yema:nik de se: kwiwita. Yo:n tema:nik, yema:nik. Yema:nik. Pero yo:n tatampa a:mo se: kita ox kipia iteyo. Ka:n se: ki..., ka:n se: kita, ke:mah. Paniá:n sah yetok. Wa:n yo:n semi yema:nik ne:n, yema:nik ikowyo no:. Yema:nik. Nik..., ne:n oksé: taman yema:nik wa:n oksé: tein achi mimiltik a:mo se: kimati xa:, xa: takua:wak tepitsi:n. No: yema:nik i:n xiwtsi:n no: wa:n no: talwayoh ke:meh nimitsilia. No: talwayoh. No: ihtik no: kipia tal..., talwat ihtik, se: kiposteki, a:mo koto:ni sanoke motila:na italwayo ihkó:n. Ke:mah, yehwa yo:n xiwtsi:n no:, ika niki..., ika nikilia de ke no:, no: tu:sankua:e:wat soh ke mimiltik ikowyo, ke:mah. Pos yo:n nikita neh se: de n' ... Pos neh nikita de yo:n mimiltik no: kualtsi:n yowaltik ne:n i..., ixiwyo, ma:yewaltik. Mm, ma:pihpitsa:wak achi ihkó:n ki..., Ma..., yo:n ma:yewaltik, yo:n ma:yowaltik wa:n i:n seki a:mo, i:n seki ma:yelwalpihpitsa:wak i..., ima:ekapan Ma:yekapan ihkó:n pané: pitstik. Ke:mah, ma:yekapnpitsa:wak. Pané: pitstik wa:n pos pané: achi, pané: kachi xoxoktik ok, pané: kachi xoxoktik yo:n ... Ke:mah, tepitsi:n, mm. Tepitsi:n. Nochi ima:yekapan ka:mpa yo:n ikua..., ikua:pan sehselia nochi pané: kualtsi:n xohxoxoktik. Mm, ke:mah. Yehwa yo:n ne:n, pos yehwa yo:n neh nikmattok ne:n yehwa sah yo:n o:me nik..., no: ni:xmati. Ke:mah. O:me sah, a:mo ... *más** a:mo niki:xmati yo:n Kuali yetok. A:mo neh no: *igual** niki..., niki:xmattok neh, soh i:pa yehwa i:pa o:me taman, yehwa sah. Pos ... Mm Komo yehwa sah kuali tine:ch..., tine:chili:s ke:ní:w moto:ka:i wa:n ka:n ti..., de ka:n tiwa:le:w. Ke:namo, neh niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.