Pos nika:n timoahsih sepa nika:n tinentinemih pos ne:n kuali tine:chili:s ox tiki:xmati yo:n San José tako:t, xa: tikitani ne:wi:n, xa: tikita para teisá: ki..., kowtati:k kikuih oso ti..., tikuih pos kuali tine:chili:s ke no:, no: tiki:xmattok. Ke:mah, a: pos yo:n tako:t niki:xmattok, nehjó:n ma:yehyewaltik yo:n xiwit mochi:wa wa:n ma: mohmo..., mohmolixtik i:xko xiwit wa:n nochi ima:i:ka:n, ima:tampa nochi ma:moloxtik. Wa:n ikowyo no: iwki no:, no: moloxtik mahyá: tohmiyoh pero a:mo te:kui iahwayoh sinoke moloxtsi:n sah i:n tako:t, niki:xmattok nochi ikehkechtan ka:mpa xo:chiowa ya nochi mohmoloxtik. Nochi ima:wa:n, ima:..., tein ixo:chio, ima:kowyo wa:n nochi ixo..., nochi yo:n moloxtsi:n yo:n kowit wa:n nehjó:n semi takua:wak, semi pipi:nik de sepa wa:ki. Wa:n nehjó:n yo:n a:mo kualtia para teisá: para ika takola:lti:s o para ika tiko..., para kowtati:l *porque** pihpitsaktik, pihpitsaktik a:mo, a:mo, a:mo kualtia nehjó:n kuali, kualtia soh para tapala:n ke:meh i:n se: kite:xi:mah ka:mpa se: tato:kati yehwa sah yo:n pala:ni pero para teisá: ihkó:n a:mo, a:mo, a:mo pahti nio:n tei. Wa:n yo:n mochi:wa se: tako:t sah moskaltia *hasta* iyo:la:n mochi:wa kemeh, ka:mpa ta:lkualka:n tapala:ntok mochi:wa sikie:ra o:me *metro** de, de weyak. Seki kachi panowa ok ka:mpa teltakualka:n. Ke:mah, ka:mpa yo:n a:mo teh mochi:wa ok kie:ra se: me:trihtsi:n panki:sa wa:n ompa xo:chiowa, ompa tami. A:, weyakaxtik. A..., a:mo wehkapania. Ehe, ka:n wehkapantia wa:n telkachi *más** pitsaktik ka:mpa a:mo ta:lkualka:n telpihpitsaktik mochi:wa yo:n xiwit. Wa:n ixo:chio nehjó:n xa: tikmati ke:maniá:n ne: xo:chiowa. Ke:mah wa:n ixo..., A:mo n'mati xa: ke:meh, xa: ke:meh a:man ya i:n, niman pe:wa xo:chiowa, tein tayeka:na ke:meh a:man pe:wa ya, ihkó:n motekpa:ntiw *hasta** xo:chiowas itech *todo santo** ompa, ompa tami yo:n. Ke:mah de ke sepa xo:chiowa tamikostia ya wa:n ke:mah ompa, ompa mopihpilo..., ima:i a:mo powetsi talpan, mopihpilowa ompa wa:ki tsi:n..., itech ikowyo, wa:n nehjó:n itech enero pos nochi chichinawi a yo:n xiwit a:mo, ikechtayo de wa:ki, de, de ke chika:wak iteyo ompa chichinawi a. Kech..., kechtanwahwa:kik wa:n pero itsmolo ka:mpa imahma:tsi:ntan a:mo, a:mo, a:mo poliwi yo:n iitsmol tak komohkó:n ne:n a:mo se:, koma:mo se: kite:ntek xa: sepa itsmoli:nis pero ke:meh sepa se: tame:wa, se: kwiwita yo:n xiwtsi:n a:mo itsmoli:ni ok pero ne:stok itsmol pané: ... *Cuando** se: tame:wa ihitsmoli:ni tsikitsi:n itsmoltsitsi:n. A:, sepa selia, ke:meskia yo:n ... Ke:mah, itsmol nimitsilia wa:n yo:n kiliah sa..., san José tako:t *porque** se: kowit sah mochi:wa melaktsi:n, tako:tsi:n wa:n nehjó:n ikua:pan kipia xo:chit. Pero kihtowah ne: wehka:w *cuando** yo:n kihtowa ne:n ki..., kikuitiki:skeh yo:n ta:tahtsi:n San José ke..., te..., kow..., kowtekkeh, kowtsaya:nkeh, *cuando** kitakkeh a:ko..., a:koni kitoka:ro:s yo:n siwa:pil tein mota:ta:ntokeh ika koyo:meh tik..., seki kuahkuali koyo:meh, yehwa:n kite:chihchi:waltihkeh kit ini..., ininto:pi:l de, de ke:meh ka:mpa kowxihxi:wah kuali, tein kuahkuali tekitinih kualtsi:n chihchi:wtok, alaxtsi:n kualtsi:n *hasta** kita:tahtamachiohtihkeh kit..., kite:tehtekkeh wa:n kwi:kah inin..., ininto:pi:l wa:n ne:n ta:tahtsi:n kit no: ika ki..., mokehke:lowah pi:pilmeh. "Tiowih" kiliah "José no: xi:..., tikitatih" kiliah "a:koni kito..., kitoka:ro:s" kilia "ne: siwa:pil" kilia. "A:man ya kite:makatih, a:kin ya kitoka:roh, a:kin, a:kin ya:s wa:n kitaskeh nehjó:n poso:ni itech yo:n ito:pi:l se: xo:chit itech tahko *misa** wa:n ke:mah yeh ia:xka yo:n siwa:pil". Pos kilia "a:mo nia:s, neh nita:tahtsi:n ya" kilia. "Neh a:mo n'neki yo:n siwa:pil" kilia "neh nita:tahtsi:n ya". "Ka:n wel nitekiti ok" kilia "para niktekipano:s" kilia. Wa:n kehke:lowah pos para mah tamawiso:ti a:koni kitoka:ro:s, kachi yeh ki..., kiwa:l..., kiwa:ltoka:roh ta:tahtsi:n, sa pitsotik kachi yeh kitoka:roh. Mah, mah kitati a para ne:. Wa:n yo:n koyo:meh mochihchi:wkeh kini..., yahkeh ki..., *misa** kachi ka:n kintoka:roh pos i..., motekipachohkeh. Mo..., ekintsi:n kihtowah ne:n koyo:..., koyo:meh mah t'wa:lkuinih *cabrón** tati:tah, sa pitsotsik wa:n kachi yeh kitoka:roh siwa:pil wa:n tehwa:n iwki timoka:wkeh. Tikihtokeh ika tima:..., ika tima:wiltiah, ka..., kachi *más** yeh kiwa:ltoka:roh siwa:pil. Kimoka:itakeh no:. Yehwa yo:n, yo:n to:pil *por eso** ti..., kiliah ne:n yo:n s..., san josé tako:y. Sa:n José tako:t. Yo:n mahyá: to:pi:l wa:n poso:ni ikua:pan yo:n, yo:n xo:chitsi:n. Yo:n kitekiah wa:n ika mo..., moto:pi:ltia:yah. Ne: *morado***, ke:mah, moto:pi:ltiah *por eso** kiliah ne:, ne:, yo:n kiliah San José tako:t. Ke:mah pos se..., seki ki:xmatih, ihkó:n kiliah *vara de San José** pero seki kito:ka:itiah ne: kohkoyo:tahtowah pero tehwa:n ti..., ki:xmatih san josé tako:t yo:n tako:t wa:n neli ma:mohmoloxtik wa:n ikowyo nochi moloxtik. Wa:n ... Sa:n José tako:t. Wa:n ima:i ma:yehyewaltik. Wa:n ma:i:xmoloxtik pero ima:i, ma:yehyewaltik wa:n mohmoloxtik ima:i wa:n ixo:chiotsi:n *morado**. Kualtsi:n no: de ma:yehyewaltik, ma:..., A:, ikua:pan ya. Ke:mah, pero ikua:pan *morado** wa:n pisi:ltik ixo:chio. Ke:mah. Wa:n yo:n kikuah eski chiktehtetsitsi:n. A:mo kikuah yo:n, a:mo teh kikua. Pos yo:n ke:masá: se: kita ikua:ko mota:lia ne:n chikteh, yo:n mia:wachikten, a:chá: kipipi..., teh..., temowa sah. Mm, ompa mota:lia sah, kwelita ompa mota:lia sah pero n' ... De paniá:n pos ompa mopanketsa para ... Komoke mosehse:wia pero a:mo kikua i..., a:mo teh kikua iteyo yo:n, a:mo kualia tei, mm. A:mo. Pos ke:mah, neh no: nikmati, no: nimitsili:ti no:, no: niki:xmattok yo:n san José tako:t kiliah, pos ne: a:nalpa, ne: ka:mpa ninemia, ompa nochi ne:n mi:lah onkak, nehjó:n onkaya, *hasta** ekintsi:n onkas ta: *cuando** se: tai:xme:wa pos e:wi. Wa:n yo:n we:weyakaxtik sah wa:n a:mo kualtia. No: tak kualtias para kowtati:l pero ika se: tekolchi:was sah. Ke:mah. Nikihto:s tohtoma:wak, se: kitapa:nas a:mo kualtia. A:mo kualtia. Neh mehmela:wak no: nikita wa:n pos pané: achi nehnextik wa:n pos no: kipia ie:wayo wa:n itsmoli:ni no: itahtanakstan, itsmoli:ni. Ke:mah, its..., kipia itsmol, pisi:ltsitsi:n. Wa:n komo se: kite:nteki pos ompa itsmoli:ni a. Itsmoli:ni. Pero yo:n no: se: kita weyakaxtik, a:mo semi wehkatan monalwayo:tia. Paniá:n sah yetok nalwat, pania:n sah. Paniá:n sah. No: ke:masá: ne:wi:n se: ki..., ne: se: kita:lilia *matita** ne:n tao:ltsi:n pos se: ki..., se: kwiwita para a:mo te:ma:tsakuili:s, se: ki..., de *cuando** se: kichipa:was yo:n tato:ktsi:n pos se: kitahkotehteki. Ke:mah, ihko:ni. Pero komo se: kitila:na ihkó:n iwa:n yo:n san José kowtako:t Mm, se: mi:lpa:ta ya. Pos se: kipa:ta mi:ltsi:n. Se: mi:lpa:ta ya. Se: mi:lpa:ta. Wa:n kachi kuali mah se: kitehteki ihkó:n, tsikitsitsi:n se: kichi:wa wa:n se: kitamo:ta tatahkoya:n ya ne: ka:mpa se: yetok *matita**. Mm. Pos a:mo se: kipa:ta *porque** yo:n san José kowtako:t semi takua:wak no:. Takua:wak, takua:wak. Takua:wak. Wa:n pos yehwa yo:n te:kakilia kiliah san josé kowtako:t ne:n ... Pero no: kuali a ke tine:chilwih de ke, de ke:ní:w yo:n ki..., kilwihkeh kito:ka:itihkeh wa:n pos no: se: momati:ltia ya. Mm, mm. Ke:mah, se: kimattokka, se: kimattok a, mm. Ke:mah. Se: momati:ltia ya wa:n pos yo:n nikneltoka ne:n panki:sa ne:n wehkapan moskaltia wa:n ikua:ko xo:chiowa ya, ihkó:n kualtsi:n mota:lia ixo:chio. Ixo:chio wa:n no: *cuando** a:paliwi ihkó:n no: mo..., no: motso..., motsonikata:lia, moi:xakata:lia tak, mi:xpilowa. Ata moihi:xpilowa i..., ima:xo:chio ya. Mi:xpilowa tak yo:n de e:tiya ne:n, a:eti:ya. Pitsa:wak wa:n pos no: xo:chitsi:n semi *moradito** pané: se: kita. Ke:mah, a:eti:ya, a:eti:ya. *Por eso** pihpitsa:wak itako:yo ka:mpa xo:chitsi:n kipia, pihpitsaktik, pitsa:wak, miak, *moradito**. Wa:n pisi:ltik. Ihkó:n, ihkó:n *merito**, ihko:ni. Mm, pané:, pané: yo:n mia:watsi:n ne:n de xo..., ixo:chio. Pané: ihkó:n, de ke:meh yo:n se: kita:lia *matita** wa:n mochi:wati a, ki:stiw ne:n mia:watsi:n, pané: ihko:ni. Ihkó:n ne:n, ne:n xo:chitsi:n no: de i:n tikistokeh ne:n san José tako:t. Mm, ihko:ni neli.s Ihkó:n ya ne:n, ihkó:n neh nikita wa:n pos yo:n te:iliah a:mo ke:man nehjó:n mah se: te:kakili ke xa: kuali ke:meh i:n se: mopahtia. A:mo se: kimati, yo:n pané: a:mo. Kanah. Kanah, ka:n n'mati ke:yeh yo:n ... Yo:n pos neh nikmattok i:pa ihko:ni sah nehhjó:n pero ki..., se: kitamo:ta, se: kitehteki wa:n ... San José, San José, yo:n se: kitamo:ta, yo:n se: ka:wilowa. Ke:mah. Seki kihtowah de wa:ki no:, no: kwi:kah para ika kichi:wah ne:n tekoltsi:n. Ke:mah, sakie:ra para yo:ni, ke:mah. No: ika taxo:taltiah. Ke:meh yo:n tak ... Mahyá: owasin. Mahyá:, mahyá: owasin, mm. Ihko:ni no:. Ihkó:n nik..., nikita kwi:kah ke:masá: se: tana:palo:l wa:n ki..., ika chi:chi:wah ne:n tekoltsi:n ika ne:n, tak ne: ki..., kichichinowah wa:n ika taxo:ta ya. Mm, mm. Ika taxo:ta. Pero neh nehjó:n pos yehwa yo:n neh nik..., nikmattok sah ne:n a:mo teh teisá: *más** ne:n nikihto:s teisá: kikuih, ta: pos no: ke:meh ekintsi:n tine:chilwih pos ne:n a:mo, a:mo *más** nikmati no:. Ke:mah, mm. Pos no: iwki neh yehwa sah ni..., mm. Yehwa sah nehjó:n de n' de san jose tako:t. Yo:n kiliah san josé tako:t *porque** we:weyakaxtik mochi:wa. Pihpitsaktik sah nochi wa:n ikua:pan xo:chowa yehwa yo:n kiliah San José tako:t, porin kua:panxo:chowa tako:tsi:n. Wa:n ... Ke:mah yehwa yo:n ma:mohmoloxtik i..., ima..., ima:yo. Ki..., ke:mah. Ma:mohmoloxtik wa:n tak pos a:mo no: nik..., xa: ika:n nochi mohmoloxtik. Ima:tampa nochi moloxtik ata, nochi ma..., nochi ... Ke:mah. Nochi ima:tampa nochi. Wa:n yehwa yo:n a:mo, a:mo ke:man nikita mah ima:te:mpan mah xo:chiowa. A:mo, soh yo:n xo:chowa ikechtan. Yo:n no..., ike:chtan. ikechtan ke:meh yo:n a:te:nkua:kuala, ikehkechtan xo:chiowa nochi No: iwki ne: xo..., xo..., . Ikechkechtan wa:n ne: pos tak ka:mpa tamiti a no: ihwa:k a xo:chiowa. Ihwa:k a. Ihwa:k a. Pero neh a:mo ke:man nikita ne: *cuando** tsikitsitsi:n ne: mah moskaltihto, mah xo:chiohtiw. A:mo, ta: yo:n xo:chowa de ke tami iiskaltilis, ompa, ompa tami a, xo:chiowa ya. Wa:n yo:n tak ompa moskaltia ya xo:chitsi:n para mochi:wa ya nen moskaltia, wehweya ya. Ompa moskaltia ya. Ompa moskaltia ya. Ompa posoktia ya. Pos yehwa yo:n neh nik..., ekintsi:n nika:n ti..., nochi timolihtokeh ne: ti..., timotapowiah no: para ekintsi:n nochi tik..., tikmatitih ke:ní:w de n' yo:n, yo:n san josé tako:t, ke:níw mochi:wa nochi ... Ke:mah. No: kuali a ke no: tine:chilih wa:n no: nimitsilih pos no: tik..., no: tikmattok. Ke:mah, yehwa yo:n niki:xmattok yo:n San José niki:xmattok, neli a:mo teh, a:mo teh kichi:waltiah, i:pa sayoh, sayoh ne: tapala:n sah neli. I..., itako:yo kahkakaltik semi. Ke:mah, yehwa sah yo:n. Wa:n yo:n no:, no: kualtias para tapala:n, tak kitehtekih. Ke:mah, kualtia, kualtia. No: kualtia, de pala:ni a. Ke:mah, mosenyo:lchika:wa iwa:n xiwit okseki wa:n no: te:wa:n pala:ni pos no: ki..., kiyo:lchika:wa ya n' ta:lmanik para ompa sepa se: kita:lia n' tato:k yehwa no: ika, ika motekipanowa ya. Wa:n yo:n de se: kwiwita ni..., no:, no: wa:ki a, a:mo, a:mo itsmoli:ni, a:mo. Yo:n wa:kkatik, a:mo nalwayoh semi, wa:kkatik. Wa:kkatik, a:mo kipia nalwayoh, yo:n nalwayoh tein pihpitsaktsitsi:n, a:mo kipia. A:mo kipia, a:mo kipia. Mm, onkak miak, miak taman kowit wa:n seki, seki xiwtsi:n *o** kowit kipia nahnalwayo:t, yo:n semi pachtik wa:n onkak a:mo teh kipia ne: inalwayo, i:pa se: o:me, e:yi nalwak sah wa:n iwki a. A:mo, a:mo, a:mo miak kipia. Ke:mah, ka:n nalwayoh kachi. Wa:n i:n kualtsi:n, neh no: nikita ne:n a:mo semi miak kipia nalwat kual..., paniá:n yetok sah. Pania:n sah. Yo:n se: kita takua:wak, komo se: kite:nteki, takua:wak. Takua:wak, ke:mah, ka:n tili:ntok. Pero de *cuando** se: kwiwita ne:n paniá:n sah ne: yetok. Se: kwiwita wa:n ne:wi:n se: kitamo:tiw. Wa:n pos yehwa yo:n ne:n ekintsi:n nochi ti..., timomati:ltihkeh, neh yehwa sah yo:n nikmati. Mm, ke:mah. Pos neh no: yehwa sah, ka:n teisá: *más** i:pa yehwa sah nikmati no:. Wa:n we:noh, komo, komo yehwa sah tein tine:chilih pos ekintsi:n kuali tine:chakas moto:ka:i, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:w. A: we:noh, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w no: de Sa:n Miguel Tzinacapan. Mm, ke:mah, ke:na:mo, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Mm, kuali yetok.