Pos nika:n timahsih, tinentokeh, no: kuali tine:chili:s kati:n, ox tiki:xmati yo:n san josé iswat, para toni kikuih o..., ox we:lik oso a:mo ne:n i..., ixiwyo. No: kuali tine:chili:s ta: teh no: tikmattok, no: tikowtahnemi wa:n no: tikitstinemi yo:n san josé iswat. Ke:mah, ke:na:mo ne: san jose:iswat niki:xmattok wa:n yo:n i:pa se: taman sah, a:mo onkak miak taman, i:pa se: taman sah san jose:iswat, ka:mpa eski tikitas kito:kah nika:kui:n, ne: tanikua:kopa, nika:kui:n yowalicha:npa *o** ne: Reyeshogpan, tikitas i:pa se: taman sah, ka:mpa eski tikitas. *Este** se: taman sah i..., ineketsalis xo:chit, a:mo teisá: *más** we:wehkapantik, nio:n *más** ta:lpantsi:n sinoke i:pa ihkui:n sah mochi:wa wa:n e:wa ta:lte:noh. Yo:n a:mo kow..., a:mo kowyoh ke:meh, ke:meh nex..., nexkoko:kiswat, a:mo kowyoh. Yo:n nehjó:n ta:lpan sah mochi:wa, ki:sa wa:n panki:sa de n' tako:tsi:n wa:n iwa:n ... *Cuando** panki:sa ke:meh yo:n pahpataiswat, tetekuiniwtiwi:ts *cuando, cuando** yo:li yo:n is..., iswat, tetekuiniwtiwi:ts, yo:n ke:meh se:, ke:meh yo:n kichi:wah tokni:wa:n yo:n iyatsi:n chichi..., tetekuiniwtiwi:ts wa:n moma:pata:wa ya, moma:pata:wa, sepa se: ki:sa de n' i..., yo:n *cada** taktson kipia semi ne: ixiwyo ke:meh se: chikuase:n, chiko:me kite:maka ixiwyo ata yo:n, yo:n san jose:iswat. Wa:n yo:n nehjó:n imetskowyo achi, a..., pa..., pané: mets..., metschihchi:chi:ltik pero a:mo semi chi:chi:ltik, mahyá: *morado** ne:n imets, ne:n i..., ka:mpa i..., ka:mpa ta:lte:noh e:wa. Ta:lpan e:wi. Ke:mah mah..., mah..., mah[yá:] *morado** imets wa:n, wa:n nehjó:n ima:xiwyo pa:pata:wak, ye:kpa:pata:wak ima:xiwyo. Wa:n chi:chikotik, chi:chikotik ima:xiwyo, a:mo kipia iyo:lkowyo pero a:mo *mero** tatahko, kipia i..., sentapal tsikitsi:n i..., ne:n ima:xiwyo wa:n sentapal ne: ye:kpatakaxtik. Patalkaxtik. Ke:mah, chikotik yo:n, a:mo ke:meh, ke:meh yo:n nexkihiswat *o** nexkoko:iswat. Yo:n tatahko yowi ne:n iyo:lo wa:n moma:itia ninipaka, iw..., nochi iwki sah. Tahko. Ke:mah. Ne: a:mo, ne: chikotik, se..., sentapal pitsaktsi:n wa:n sentapal ye:kpatakaxtik ne:n san jose:iswat. Ka:n chikotik, a:mo. Ke:mah wa:n, wa:n seki tein tel, tel, teltawelita tak ne:n san jose:iswat ... Ima:tampa ne: chi:chi:ltik *hasta** me:diomo..., *morado** ima:tampa, komo ima:yekapan ya, ne: *morado** ne:n iswat wa:n yo:n i..., i:x..., ata i:xkahkana:rtik, i:x..., pané: i:xra:raya:doh ne:n iswat. E:wa de itech iyo:lkowyo wa:n ima:te:mpayo yowi ihkó:n. Ke:mah yo:n, ke:mah tehtekochtik nochi kitekpa:na, ka:mpa pe:wa ima:tsi:ntan *hasta** ikechtan nochi i..., iekapan ne:n xiwit nochi tehtekochtik ihkó:n, mahyá: ka:niohtsitsi:n kipia. Tehtekochtik. Wa:n nochi iwki yo:n wa:n *siempre** kahkana:wak wa:n yo:n nehjó:n ixo:chio mochi:wa no: chi:chi:ltik wa:n wehkapania, ihkó:n sah de wehkapan. Ke:meh e:yi kuarta de wehkapan mochi:wa wa:n kua:oholo:chtik, sayoh sentapal moahkokehketsa wa:n kua..., ikua..., iyo:la:n mochi:wa kua:oholo:chtik. A:mo semi wehkapania. Yehwa yon neh nikilia san jose:iswat wa:n nehjó:n de poso:ni yo:n i:x..., ix..., poso:ni, i:x..., ompa, ompa moka:wa ixo:chio. xokoya, ye:kalaktik yo:n ikua:payo ixo:chit , ye:kalaktik wa:n nehjó:n a:mo n'mati ox teyowa oso ke:ní:w pero nikita xo:chiowa ne: yo:n kowtet wa:n ompa moka:wa ya. Wa:n yo:n ixo:chio xa: tikmati no: xa: ika taa:ketsah oso iwki ma:wilowa sah. A:mo, pos ka:n, ka:n 'mati, pané: ka:n ke:man nikita ika taa:ketsah pero kualtsitsi:n no:, kualtsitsi:n no: xo:chit. Chihchi:chi:ltik wa:n a:mo mets..., a:mo ma:xiwyoh sanoke metsmehmelaktik de se..., ima:tsa:la:n wa:le:wa ne: ta:lte:noh ne:n iswat wa:n panki:sa ke:meh se: e:yi, na:wi kua:rta semi we:weyak wa:n ikua:pan mo..., mota:lia olo:chtik ne:n xo:chit ihkó:n, chi:chiltik xo:chitsi:n. No: kualtsi:n moitas ta komo ika se: taa:ketsa ika, pero ka:n a:kin kiteki. A:mo a:kin kiteki tak. A:mo a:kah kiteki, yehwa yo:n niki:xmattok wa:n yo:n iswat no: ika kipihpi:kih ne: tamal..., nakatamaltsi:n ke:meh i:n, i:n tiehkoh *todos santos** kite:mowah yo:n. Kachi kualtsi:n yo:n *porque** kahkana:wak, a:mo tsaya:ni. Wa:n taxkaltsi:n a:mo kixokoltia *porque** mahyá: wa:kkatik yo:n iswat, a:mo a:yoh. A:mo a:yoh. Yeh ika, yeh ika kwelitah seki yehwa yo:n san jose:iswat wa:n kwelitah kachi *porque** ke:meh yo:n pitsoomit kikowah ke:meh yo:n i..., ilo:moh, ilo:moh pitsot. kuali wehwei kita:liah omit ne:n tixti wa:n wehwei kipi:kih, kualtsi:n kipi:ki yo:n xiwit *por eso kwelitah yo:n, yo:n san jose:iswat. Wa:n yo:n no: ahwia:k n' xiwit, ixiwyo, a:mo semi. Ka:n teh ahwia:k nio:n tei, a:mo kahwia:lia, n' tamaltsi:n a:mo kiahwia:lia. A:mo, a:mo teh ahwia:k, mahyá:, mahyá: to:tomo:ch. To:tomo:ch tepitsi:n ahwia:k yeh mahyá: mah to:tomo..., taxkaltsi:n kita:li:kih to:tomo:chtsohya:ya ata. To:tomo:chtsohya:ya pero ta:taman, ta:taman tik..., tikuah n' tamaltsi:n, seki kipi:kih ika, ika iswat, seki kipi:kih ika to:tomo:ch. Pero nakatamal ne:pa tehwa:n to..., tikmattokeh ke ke:meh i:n ehko *todos santos* tikte:mowah yehwa yo:n san jose:iswat koma:mo tikte:mowah ne:n nexkoko:kiswat pero yo:n san jose:iswat kualtsi:n para n' tamaltsin ki..., kanaktsitsi:n wa:n taxkaltsi:n a:mo kixokaltia, taxi:kowa wehka:wa yetok, a:mo xokoya. Wahwa:kkatik wa:n i:n nexkoko:kiswat kixokoltia *porque** nehjó:n tak porin ma:tihtila:wak, a:yoh yo:n xiwit, kixokoltia taxkaltsi:n niman. Kachi selik. Ke:mah, yehwa yo:n, ne: semi a:yoh Pané: a:mat, ne: wa:kkatik. pané: a:mo tikye:k..., ye:kwelitah ika kipi:kih ne:n tixtsi:n para ne:n tamaltsi:n kichi:wah. Yehwa yo:n tiki:xmatih. A:mo teh kichi:waltiah *solamente** para, para kipi:kih ika ne: tamaltsi:n sah. Pos no: *igual** neh tine:chilih, ekintsi:n no: nikmatik a wa:n no: nikitstinemi neh. Ke:mah. yehwa yo:n kikuih sah para ne:n kipi:kih ne:n taxkaltsi:n. Mm. I:n *cuando** ahsiti a n' to:naltsi:n de yo:n kihtowah ke wi:tseh ne:n tota:tahwa:n, ne:n tona:nahwa:n *cuando** ihkó:n ilwitih ne:n tikiliah a:nimahtsitsi:n pos Mm, mm. Ihwa:k ne:n tikihtowah tikinchiah, ne:n tikuitih yehwa yo:n xiwtsi:n wa:n pos kichi:wah yo:n taxkaltsi:n. Mm. kitetsi:lowah wa:n ki..., pos yehwa yo:n kita:liah ne:n tixtsi:n wa:n a:mo xokoya *porque** wa:kkatik. Wa:kkatik yo:n xiwtsi:n. Wa:n no: nikitstinemi neh nehjó:n xo:chit a:mo, a:mo wehkapantia, yo:n kua:olo:chtik sah wa:n pos ihkó:n pané:, pané: itsi:ntan pané kipia itesyo. Mm. Ke:mah. Pané kipia itesyo wa:n ompa ni:nipaka ne:n e:wi a ne:n xiwtsi:n. Mm. Yo:n ma:yohyowaltik wa:n pané: seki a:mo ... Pero no: nikita seki wehwei wa:n seki tsikitsitsi:n. Pos tein we:itaktso:n ye:kwe..., pa:patakaxtik ima:xiwyo wa:n tein yo:n kone:meh ata tsikitsitsi:n, ye:kkualtsi:n sah kina:miki taxkaltsi:n kipi:kih ika pero seki ata telma:wehwei ata. Seki wehwei wa:n .... Telwehwei, yo:n tein we:itaktson ya. We:itaktson wa:n tak no: ka:mpa, ke:meh tikihtowa ka:mpa tawelita. Ka:mpa no: a:mo tawelita yehwa yo:n tsikitsitsi:n. Ke:mah, tein we:itaktso:n. Ka:mpa tawelita, ka:mpa tawelita kachi. Tsikitsitsi:n. Wa:n pos yo:n neh nik..., nikita ka:sá ika no: ki..., kitohto:ka. Ta: kito:kah ata, yo:n kualtsi:n *porque** a:mo, a:mo witsio, a:mo teh, a:mo teh kichi:wa xiwitsi:n. Kitohto:kah, kito:kah. I:pa xiwtsi:n sah kite:maka, ke:mah, kito:kah yo:n xiwtsi:n, mm. Yo:n kitohto:kah *porque** yehwa ne:n se: kuiti se: tanepan, ihkó:n se: kui:ka, se: kwa:lkui a:mo semi tel..., ma:ski ihkui:n nepan Yo:n a:mo miak mota ata, a:mo porin kahkanawak, ke:mah. A:mo miak, a:mo miak ne:n, ta: ne:n ... Ke:ski, ma:ski miaktsi:n se: kita ke:ski sah se: kwa:lkui. Ke:mah, ka:n, ka:n mo..., ka:n moita ox miak. Wa:n yo:n achi ma:xahxakachtik, tak ne:n a:mo tsaya:ni. Ka:n tsaya:ni, pipi:nik, pipi:nik ima:xiwyo. A:mo tsaya:ni, a:mo semi yema:nik. Pipi:nik wa:n yehwa yo:n kipi:kih ne:n tixtsi:n, a:mo, a:mo xokoya. Ka:n xokoya, ka:n xokoya. A:mo xokoya. Porin wa:kkatik. Ke:mah. Wa:n nikitani, ima:i:ka:n ata ima..., ima:..., ima:tampa, ikua..., iekapan ya. Wa:n yo:n ... Ata mohmora:doh tein yo:n mo..., ata mo..., mo..., semi tanehneki xiwtsi:n mota:lia, motapalo:tia mora:doh ata. Tein imahma:wkapan, ikua:payo ya, ke:mah. Ke:mah ata ima:ekapan wa:n ... Yehwa yo:n niman se: kihtowa pos yehwa ne:n, de n' no:, no: kualtsi:n ne:si, ne:n tak ta:lna:miki. Ta:lna:miki wa:n no: mota:lilia n' tapakltsi:n, siw..., xiwtsi:n mo..., moye:kka:chihchi:wa. Wa:n yo:n tapaltsi:n a:mo ki:sa ma:ski ki..., kimanah, a:mo ki:sa. A:mo ki:sa ma:ski kimanah, a:mo ki:sa, ka:n ki:sa. Wa:n seki nikita ma:..., ike:span ta:mpa..., ta:mpachihchi:ltik ka:mpa yo:n, yo:n mo..., yo:n ka:mpa tamiti a tak, ma:tampachihchi:chi:ltik tepitsi:n seki. Mm. Ke:mah. Ka:mpa imahma:yo. Ke:mah ata. Wa:n yo:n neh a:mo ke:man nikita mah xi:ni iteyo, mah ih..., ixwa tak, *siempre** ka:sá: ika se: kita ixwatok. Xi:ni tak no:. Pos xa:, xa: kipia iteyo no:, itech yo:n xo:chitsi:n. *Porque** nehjó:n pahpawetsi ne:n xo:chit wa:n mokawa itsi:nkaxyo ne: yo:n, yo:n xo:chit, ke:mah, moka:wa nehjó:n itsi:nkaxyo, ompa eski niman teyowa *por eso** momoya:wa yo:n. yo:n nehjó:n iswatet. Teyowa nimolia, a:mo se:, a:mo ke:man tikchi:wah kue:ntah pero a:man ke timonohno:tstokeh mah se: kiteki xo:chit wa:n mah se: kita ka:nika teyoh. Ka:nika teyoh. Mm, para se: momakas kue:ntah kachi ke:ní:w ne:n yo:n iwtok n' xo:chi..., xiwtsi:n. Ke:meh i:n tikitah sayoh itech ne:n sintah de ke e:wtok ne: pos yehwa tikitah senma:tsa:la:n sah. Ke:mah, ima:tsa:la:n e:wa. Wa:n yo:n a:mo tikmatik ox no: se: kwiwita wa:n niman wa:ki n' i..., n' inalwayo. A:mo n'mati pero yo:n niki..., a:mo kwiwitah eliwis *porque** yo:n ke:mah kito:kah *porque** ye:kkualtsi:n yo:n xiwtsi:n. Pos a:mo kanah nikita mah kwiwitaka:n yo:n, ka:sá: ika no: nikitstinemi ne: ki..., kitohto:kah wa:n ... Kito:kah ata. Ne:wi:n kowtah no: yetok sah ka:ni, ka:ni mochi:wa. Yetok sah. Nika:n i:n masa:owatah talwiah, ompa onkak. Ompa mochi:wa. Ompa mochi:wa yo:n tehteyoh. Mochi:wa ata. Ompa ne:n de i:n tiahsitih i:n ilwitsi:n de n' ... We:noh kiliah ilwitsi:n de i:n *todos santos** pero tatayo:kol no:. Tayo:kolilwitsi:n. Tayo:kolilwitsi:n kiliah *porque** wi:tseh ne:n tona:nahwa:n, tota:tahwa:n oso tokni:wa:n ihkó:n wi:tseh. Kihtowah seki te:ch..., te:chkalpano:kih. Tayo:kolilwitsi:n *porque** ... Kihtowah ke no: kinimakah n' to:nal ke:maniá:n tachiaki:wih ka:mpa ne: te:chka:wte:wkeh. Wa:n ... Pos no: tak no:, ta: seki:n no:, no: moyo:le:wah pero a:mo se: kimati ta: pos yo:n a:mo no: etok de se: kinitas sayoh ke te:chtapowiah ne:n ta:tahmeh ke no:, no: monohno:tsah. Ke:mah. Ke:mah. Yo:n tikchah, ika yo:n tikuitih yo:n xiwtsi:n de n' san José: iswat wa:n ti..., ika ne: ki..., kipi:kih ne:n taxkaltsi:n. Ke:mah, ihko:ni. Kipi:kih wa:n yehwa yo:n kita:liah teisá: ma:ski we:i ihkó:n ne:n *pedacito** a:mo, a:mo tsaya:ni. A:mo tsaya:ni ata. A:mo tsaya:ni ma:ski te:neh ne:n nakatsi:n, kita:liah ne:n omit. Pero a:mo, a:mo tsaya:ni, a:mo tsaya:ni, tak yo:n nochi ne: takua:wak no: n' xiwtsi:n. Ka:n tsaya:ni, pi..., pipi:nik n' xiw..., xiwtsi:n. Takua:wak. Wa:n yo:n nikita ke pané: a:mo no: semi pohposteki. Yo:n a:mo, yo:n a:mo. A:mo pohposteki. Sayoh no: taxkaltsi:n ne:n, de i:n xiwtsi:n a:mo semi ne: ahwia:k. Kanah, no: taman, no: taman. Yo:n no: taman, pos ... Yehwa yo:n ne:n nik..., seki achi ah..., ahwia:k oksé taman ne:n yo:n nexkoko:kiswa:t, yo:n no:, no:, yo:n no: kikuih pero pos *más** kikuih no: i:n xiwit, i:n san jose: iswat. Ke:mah kikuih kachi *porque** a:mo we:itei ke:meh ... A:kin moachtowia kite:moti ne: kowtahpa pos ne: tein sa:te:pan timoli:nia a:mo te:ch..., a:mo te:chtekoka:rowa ok tehwa:n, a:mo te:chahsi ok. A:mo tikahsih ok. A:mo tikahsih ok, ne: ke:meh weli tipanowah, koma:mo to:tomo:chtsi:n nexkoko:kiswat, yo:n tiktatekiwtiah ya. Yehwa ya tikte:mo:tih, ne:n moachtowiah ne:wi:n pos yehwa yo:n kitekih ke:meh seki achto ok kitekih ne:n tokni:wa:n. Yehwa ya. Achto ok kite:mowah. Miak no: ki..., kinemiliah wa:n ki..., kite:mo:tih wa:n kahsih. Achto ok. Kahsih ata, ke:mah. Kahsih wa:n pos yehwa yo:n ne:n pos iteyo neh no: nik..., Pos ke:masá: tikitaskeh ke:meh i:n tinemih ne:wi:n kowtah. Mm. Poa kuali se: kitas wa:n sepa se: moli:s Ke:mah, mah se: kita. Ke:niwki iteyo wa:n ox kikuah ne:n chiktehmeh oso ... Oso teisá: okuiltsi:n nochi se: kitas ne:n *o** kuali se: kito:kas *o** kuali se: kitepe:was nehjó:n iteyo. Ke:mah. *Porque después** pos komo se: kipiaskia yo:n pos yehwa ya se: kikuis. Yehwa neli. Yehwa ya yo:n komo se: kahsi ne:n iteyo pos kuali se: kitachipa:wi:s wa:n ompa se: kitepe:was. Ke:mah. *O, o** kuali se: ki..., kixwalti:s wa:n se: kitohto:kas ihkó:n se: kite:tekpa:nas, se: kito:kas. Ke:mah, mm. *Porque** yo:n xiwit kualtsi:n, yo:n a:mo, a:mo miak ne:n, ma:ski se: tanepan ihko:ni kuali se: kwa:lkui itech se:, ihkó:n se: kosta:l ihkó:n wa:n se:, se: kwa:lkui. Nio:nó: eti:k. A:mo eti:k. Mm. A:mo eti:k wa:n ... Wa:n kualtsi:n, kualtsi:n se: kitetekuinowa ke:meh se: kinekis, kuali se: kitetekuinowa. Se: kitetekuinowa wa:n se: kilpia ika ne:n kuomekat. Ke:mah yeh. Ke:mah, se: kilpihtiw. Ke:mah se: kwa:lkechpanowa ya, a:mo, a:mo miak ne:si. Ka:n miak mota. *O** yo:n a:mo no: eti:k, kuali se: kwa:lse:kawia. Yo:n a:mo eti:k. A:mo eti:k. Koma:mo se: kwi:ka ne:n ihkó:n teisá: ika se: kilpi:s pos ika komekat kuali ika se: kilpia. Yo:n komekatsi:n ya. A:mo, de a:mo eti:k a:mo no: koto:ni. Ka:n, ka:n koto:ni, a:mo koto:ni. A:mo koto:ni. Pos yehwa sah neh nik..., no: nikmati de i:n san jose:iswat, de n' ke:maniá:n kikuih. Mm, ke:mah. Ke:mah. Wa:n kati:n to:nal de yo:n ilwitsi:n, de *todos santos** kikuih ne:n ihwa:k tikiliah ne:n santo *porque** pos ne: tein te:chka:wte:wkeh pos no:, pos no: kihtowah seki ne:n no: moke..., a:mo ke:meh i:n tehwa:n, no: mokepah komo santos a. Ke:mah. Yehwa yo:n ne:n tik..., tikinchiah no: wa:n pos ihwa:k no: tika:wah nehjó:n to:naltsi:n de ke ti..., timose:wiah, no: ika tikinchiah pos no: ... Ke:mah. Tak no: tiknemiliah wa:n tik..., tak ke:meskia yo:n se: kitstoskia pero a:mo no: yetok de ke mah tikitaka:n ta: yeh no:, no: se..., ne: seko mose:wi..., mose:wihtok a. A:, ke:mah, ihko:ni yo:n, mm. Mose:wi:to ya. Pos yehwa sah yo:n neh nik..., nikmati no: de n', de n' san jose:iswat. Ke:mah pos neh no: yehwa sah yo:n nikmati, a:mo teisá: *más** kitatekiwtiah, i:pa sah taxkal sah kipi:kih wa:n yehwa sah. A: we:noh.t Mm. Pos ekintsi:n kuali tine:chmakas moto:ka:i, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:w. Ke:mah, pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n ne: neh de San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual** neh nik..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.