Pos nika:n ya timona:mikkeh, no: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmati yo:n koma:it ti..., kihtowah seki o:me taman onkak, seki petaka:lkoma:it wa:n seki yo:n koma:it. Pos neh niki:xmati ne: o:me taman sayoh, pe:ta:lkoma:it wa:n yo:n koma:it. Xa: tiki:xmattos, aha. Mm, Pos yo:n kualtsi:n no: moskaltia. Wa:n yo:n no:, no:, no: tikuiah para ne:n tokalyekawiltsi:n ne:n tik..., tikuiah de ihkui:n toma:wak ti..., tikuiah. Mm. No: tikuiah para ne:n kaltakpayo:t wa:n ihtikowa:yo:t *o** te:nkowa:yo:t, nochi tikuiah, no: *hasta** ekintsi:n ne: tikuih. Mm. Wa:n yo:n, neh nikitak ok ne:n nota:tah kichi:wka ok se: kaltsi:n de yo:n koma:it. Mm. Ihwa:k a:mo kisohsoyah ihkó:n ta: yeh kihilpia:yah sah. Kilpia:yah komekat. Yo:n kualtiaya no: yo:n tata:wikmekat, yo:n peto:lmekat, te:sakamekat, Tekolo:i:x no: kikuiah. Tekolo:i:x, tepe:xo:no:t, yo:n kuitaxmekat, yo:n no:, no: kikuiah, kitsaya:nayah wa:n ki..., ika tahtalpia:yah. Nehjó:n kichi:wayah yo:n koma:it i..., ixiwyo tepitsi:n mah ihkato ne:n kowtsitsi:n Mah kua:ihka ne:n ... Mm, mm. Mah kua:ihka kale:wal wa:n nehjó:n para a:mo ne: tahxi:kas. Porque de ihkó:n yetok, ihkó:n i:xaka. Tahxi:ka, mm. Tahxi:ka. Wa:n kalaki n' a:tsi:n wa:n tahxi:ka, yo:n kualtsi:n no: kichi:wayah, ihkó:n kitekpa:ntia:yah. Mm Kualtsi:n ihkó:n *ce...,** ne: *ce:cerquita** ihkó:n kite:tekpa:ntia:yah. Wa:n pos yo:n pe:wayah parake:s name:chili:s de ahko, de ahko pe:wayah, ihkó:n kitemo:ltia:yah wa:n *hasta** tani tamiah wa:n no: kihtowah no: seki kichi:wayah de tani pe:wayah, ahko ma:tamiah. Ke:mah. Pero, pero kihtowa:yah ke komo kichi:wayah ahko, ki..., kipe:waltiah tani, pos kiwehwelo:tih. Ke paniá:n taksaskeh wa:n para a:mo pos de ahko kichi:wayah de ne: se: *lado** ma:tamiah, de ompa ke:mah seko ihkó:n kikua:ta:lilihtia:yah ya no: ne:n koma:it, kualtsi:n tila:wak kita:lilia:yah ihkó:n, ka:mpa ikua:ko ne: para a:mo pankalakis n' a:t. Wa:n takua:tsakuah ya. Ka:mpa kaltakpayo:t para mah kitampawi a. Mah kitampawi a wa:n ihkó:n pos nochi, nochi ke:meh nochi tikuiah nochi ne:n kowtsitsi:n a:mo .... yehwa yo:n komekatsi:n nochi tikuiah yo:n miak taman komekat ne:n se: ... *Porque** seki postekia. Ke:mah. Yo:n poposokani de chika:wak ikua:payo, posteki. Yo:n, yo:n posteki ata, yo:n posteki. Pero ne: peto:lmekat yo:n xoxoktik, a:mo posteki. I:n a:mo posteki. Yo:n ma:s[ki] *solo** se: ki:xtili:s inalwayo, ka:mpa inalwayo, postekia. Mm. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nochi tik..., tikuiah de n' koma:it para nakastantatsakuil. Mm. Nakastantatsakuil yo:n *solamente** de ne:pa ka:mpa se: kita:lia ompa ne: ika titatsakuayah, entó:s kilpihtia:yah no:, kilpihtia:yah nehjó:n. Kualtsi:n moka:waya yo:n kaltsi:n. Mm. Wa:n nehjó:n semi kuali yo:n kowit no: kikuiah para ne:n kowit ihkó:n, kale:walmeh wa:n pos ekintsi:n no: tikuih ok. Mm. Yehwa yo:n ke:masá: no:, no: tepitsi:n kalakih yo:n okuiltsitsi:n, kikohkoyo:niah. Mm. Wa:n pos yo:n pos no: kualtia para ne:n no: ixo:chio kualtsi:n tehtekochtik ne:n ixo:chio wa:n ... Mm. Yo:n de xo:chiowa ihkó:n chi:chiltik ixo:chio wa:n tak ompa e:wi a ne:n moskaltihtiw. Xoxoktik. Mm, xoxoktik. Wa:n de sepa ne:n chika:waya pos tile:wi a iteyo wa:n wetsi a Pos neh nikita no: ke:masá: kikua:yah yo:n a:kuetahmeh, yo:n wilikiso:meh, ompa se: kita mopa:pata:nkawiah, no: nikitaya ke:masá: mohmot. Yo:n *cuando** mochi:wa nehjó:n miak nehjó:n mopihpilowa. Mm. Wa:n se: nehjó:n yetok xoxoke:wtok wa:n de sepa yoksi se: kiahkoita, kualtsi:n ti:le:wtok. Ke:meh che..., ke:meh yo:n tepe:xi:lo:tet de wehwei. Ke:meh tepe:xi:lo:t *o** ke:meh yo:n seki, yo:n kapolin ihkó:n tihti:ltik. Wa:n yo:n kihtowah ke no:, tak kua:ya ne:n tepe:wi:ltsi:n, yo:n *paloma**, yo:n no: kikua. No: kua:ya, neh nikitaya. A:mo, a:mo tikmati ox, neh ox no:, no: kuali tine:chili:s, xa: kachi tikmattok yo:n tein yo:n koma:it, yo:n o:me taman ox ... Ke:..., ke:mah, mm. Ke:mah. Pos neh niki:xmattok ne: yo:n nikita ta:ki yo:n peta:kalkoma:it kiliah tein yo:n achi ma..., achi ma:pisi:ltikeh wa:n seki koma:it achi ma:pa:pata:wak tepitsi:n. Wa:n yo:n tein ma:pisi:ltik yehwa nikita kikuah n' okuilimeh ita:kka yo:n ... imetskowyo, ne: ka:mpa ix..., ka:mpa ita:kilo, itsi:ntan ne: chi:chi:ltik wa:n ne: xoxoktik ka:mpa *todavia** selik ok ikow..., ikowtet. Wa:n *cuando** chika:waya pos tihti:le:wi neli, pero yo:n achi, achi ma:..., achi ma:pisi:ltik wa:n, wa:n ma:mohmoloxtik tepitsi:n pero nehjó:n ma:..., ma:tsikitsi:n yo:n, yo:n kowit pero i:n seki kachi ma:pa:pata:wak seki koma:it. Yeh ma:pa:pata:wak, yehwa ne:n ki..., mahyá: anaixiwit, iwki de ma:pa:pata:wak wa:n neli taxi:kowa para n' kaltsi:n se: kichi:wayah, ne: a:mo ma:xi:ni yo:n, yo:n xiwit. Pipi:nik mahyá:, wa:ki ompa a:mo, a:mo, a:mo kiwa:lka:wte:wa imetskowyo sanoke ompa, *hasta** ompa pala:ni. ko..., wehka:waya kaltsi:n kichi:wayah ihwa:k, de kua:ihkak kali pos ne: a:mo wehweliwi kaltsi:n, taxi:kowa, ihxi:ka. Takua:wak i..., ixiwyo. A:mo, a:mo. Ke:mah, takua:wak, kakaltik wa:n neli ta..., takua:wak katka a:mo, a:mo, a:mo, ke:mah a:mo ma:tepe:wia. Ika yo:n kwelitah para ki..., kichi:waskeh yo:n kaltsi:n. Yehwa sah yo:n neh nikitak ne: ... Mm. Pos neh no: nikmattok ne:n kuali tikuiah no: para ne:n kowtati:l. Ke:mah para kowtati:l kualtia, ke:mah. Yo:n no:, yehwa ya n' oksé: peta:lkoma:it wa:n koma:it. Pos pané: nochi *igual** de tahtapa:ni. Ke:mah kualtsi:n melaktik, mm.c Yo:n se: kitehteki tsikitsitsi:n wa:n ne: tahtapa:ni. Ke:mah. Wa:n yo:n de xokoya, de wa:ki a, ki:sa ne:n ie:wayo. Ke:mah ki:sa no:, mm, mm. Ie:wayo ne:wi:n se: kitamo:ta wa:n ki:sa ie:wayo. Pero neh nikitaya nochi ne: i...,ima:yo nochi, nochi kua..., nochi kualtia, nochi tata. Nochi, nochi kualtia. Tata. Ke:mah. Se: kitehteki pero neh a:mo ke:man nikitak ne:n, *siempre** nikita ihkó:n, ihkó:n xo:chiotok. pero a:mo ke:man nikita *cuando** pe:wak ne: xo:chiowa. A:, *cuan..., cuando ta:ka ya, *cuando** ta:ktok a. Neh nikitak i:pa, i:pa, we:noh i:pa nikita ihkó:n *cuando, cuando** ne: kipia ya ita:kka ya. Pero neh nikita ixo:chio pané: *media** aha:kostik ne: ixo:chio, a:mo kualtsi:n kostik, a:...,a:kostik sah. mahyá: a:chi:petik, nikita ixo:chio yo:n ... Pero ne: kowtah ompa titekitih tikitakeh ihkatok se yo:n tate:noh wa:n yehwa ne: nikita kikuah n' ixo:chio, wa:n a:mo semi wehkapantik kowtsi:n. Pero neli wa:n ikowyo alaxtik, alaxtik yo:n yehwa ne:n ki...,kiye:kkuah chiktehmeh *cuando** ta:ki neli. Ke:mah, ma:pa:pata:wak, ke:mah ma:pa:pata:wak. Wa:n yehwa yo:n ne:n pos seki mochi:wa kualtsi:n mehmela:wak. Ke:mah, melaktsitsi:n wa:n ... Wa:n yo:n kihtowah ke no: kualtiah para kikuih, para ne: ki...,kitsaya:nah ne:n kowtsi:n. Tak ke:mah eski os..., ke:mah eski tak. No: seki kualtia pero yo:n, wa:n yo:n neh nikmattok nehjó:n kostik. Kostik, kostik. Kostik ne:n ie:wayo. Ko..., kostik kowit, kostik kowit ke:meh yo:n, ke:ní:w kiliah yo:n, yo:n kowit tikte:nkuitoyah yo:n, yo:n ya:lwa, ke:meh yo:n kowit tikte:nkuitoyah. Wa:n kostik i..., ikowyo. Ke:ní:w kiliah. Ke:mah ista:k. Pos no: tahtamati kachi tepitsi:n yo:n ne: wa:wkowit pero yo:n ista:k *siempre**. Ke:mah ta: nehjó:n yehwa yo:n ne:, yo:n kualtsi:n, kualtsi:n kowit, melaktsi:n wa:n tapa...,tapa:ni wa:n tepitsi:n kualtsi:n *porque** ahoktik komo se: kisaka ihkó:n. Se: kima:mati ahoktsi:n. Pos de se: kitahtapa:na, ne:wi:n se: kite:ma, kualtsi:n wa:kik a. Ke:mah, ahoktia, yo:n a:mo a:yoh yo:n kowit. Wa:n yeh yo:n a:mo nikmati xa: ox kualtia para topah, xa: kue:chowah oso ke:ní:w, yo:n a:mo, a:mo ke:man nik..., nikitak. Mm. Yo:n xa:, xa: tikmattos ox kualtia. A:, pos a:mo, a:mo, yo:n a:mo se:, a:mo se:, a:mo teh ki..., se: kikua yo:n, a:mo teh, sayoh, sayoh para kowtati:l kualtia wa:n para, para kaltsi:n kikuiah ima:xiwyo. Yehwa sah yo:n neh nikmattok, ke:mah. Pos ihkó:n neh no: nikmattok, a:mo ... Pané: a:mo kikuih para ke:meh i:n se: mopahtia, i:n para kowtati:l wa:n para i:n kaltsi:n tik..., A:mo, yo:n a:mo, soh para ... Yehwa sah yo:n tehwa:n, ke:mah pero ... Ketsayah ihkó:n ne:n tein mo..., tiktekitih wa:n ne: tik..., ke:masá: tikta:lia:yah ihkó:n xohxowik wa:n ke:masá: kie:ra tepitsi:n wa:kia. Mm. Yo:n kilia:yah para a:mo kohkoyo:nia:yah yo:n okuilimeh. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n seki neh nikitaya se: kixihxi:ma wa:n para *más** kualtsi:n moka:wa. Para a:mo okuilowa kihtowah, mm. A:mo okuilowa. *Porque** yo:n okuilimeh de kohkoyo:nia no:, no: se: kimowilia ta:ka:n postekik. Ke:mah. Wa:n pos yehwa yo:n *antes** ne:n ta:tahmeh kiketsayah yehwa yo:n kalyekawil ompa, ompa ti..., ompa ne: tietoyah. Ke:mah, ihko:ni. Wa:n pos ekintsi:n no: taman ne:sik a yo:n taman a:matsi:n, yo:n tiltik, ekintsi:n kiliah ne:n *cartón**. Pos yo:n *apenas** ne:stiw wa:n pos so:wtok. *Apenas** pero nehjó:n yo:n kachi a:mo wehka:waya *porque** t'chi:wa kali so:wtok, ika yo:n wehweliwi niman. Pero mah kua:ihkatoskia kali niki:xehekowa no: taxi:ko:skia wehka:wa. Wa:n i:n seki kichi:wayah yeh de i:n xiwtsi:n kualtsi:n kua:ihkatok, kualtsi:n kua:ihkatok. De: kua:ihkak taxi:kowa kachi, mm. We:weyakeh no: ne:n kale:walmeh katka. Ke:mah. We:weyakeh. We:weyakeh. Wa:n yo:n a:mo no: semi wehweikowit ne: tiktekiah. Ihkui:ntsitsi:n de tohtoma:wak Mm, ke:mah. para a:mo ne:n, yo:n taxi:kowa:ya, taxi:kowa:ya yo:n kowtsitsi:n. Ke:mah, taxi:kowa. A:mo postekia *porque** a:mo eti:k. Ke:mah. A:mo eti:k ne:n ... Wa:n kikahkantia kale:wal, wehkatan kantia:yah para a:mo taneki:saya wa:n ki..., kahkantia:yah [...]. A:, kahkantia:yah. Kahkantia:yah wa:n de ka:mpa kantia:yah ompa kilpia:yah ya ika ne:n kuomekat Ke:mah, ke:mah. Ka:mpa ne:kaneh. Mm. Ka:mpa kaneh, ka:mpa yetok ne:n, ka:mpa tate:nilpil a. Ke:mah, ihko:ni. Ompa ata, ka:mpa yetok ne:n tate:nkowa:yo:t, ke:ní:w kiliah, ata yo:n tehwa:n tikiliah tate:nilpil, tate:nkowa:yo:t kilia:yah ta:tahmeh *porque** ompa kita:lia:yah nika:n para mah kitsakuili. Mah kitsakuili, tsakuili ne:n kale:wal, ka:mpa ne:n tate:nkowa:yo:t, *porque** ne: tate:noh kilia:yah tate:nkowa:yo:t. Ke:mah. Entó:s ompa nika:n, de nika:n i:n kualtia nika:n kilia:yah ne:n taihtikkowa:yo:t no:, no:, no: kualtiaya, no: kualtiaya wa:n ah..., kaltakpayo:t. Yo:n nochi, nochi, serviro..., yo:n, yo:n nochi kualtiaya yo:n kowit sayoh kixihxi:mah. Ke:mah. Kixihxi:mayah, xa: tikmati xa: kixihxi:..., Ke:mah para a:mo, kipa..., kipale:wia tepitsi:n ki..., e:wat ki:xtiliah para a:mo ki..., ke:masá: kiokuilo:tia n' ie:wayo. Ke:mah nehjó:n kiokuilo:tia:ya pero nehjó:n ke:mah kualtia ya no:, ke:mah. No: kualtiaya para ta:nka:yo:t, ta:nka:yo:t no: kualtia. *Hasta** ekintsi:n no: tikuih ok yo:n kowtsi:n ne:n tik..., tikuih ok, tikuitih wa:n tikchi:wah ke:masá:, de wa:ki ahoktia. Ke:mah kualtia wa:n neli ne: ma:ski kali ke:meh i:n tikihtowah de tepa:mit kipantsakuah ika tet pero *siempre** kichi:wah ne:n kaltsi:n ka:mpa, ka:mpa tiko:mit ki..., kipiaskeh ... Yo:n a:mo semi eti:k. *Siempre** kitachihchi:wiah ka:mpa ne:n tiko:mit, a:mo, a:mo wel taxo:taltiah kalihtik *porque** tapo:kyowa. Tapo:kyowa. Tehwa:n tikitah *siempre** ma:ski kuali kali pero tel..., tel..., impo:rtah kichi:waskeh ne: se: kaltsi:n ompa tanakastan para ti...,intiko:n. Wa:n ka:mpa kuali soh ompa kochi sah, para a:mo tapo:kyowa. Ke:mah ti..., i:pa kichi:wah ma:ski kuali kali yetok pero impo:rtah kita:liliah yo:n de kowit kal..., kaltsi:n. Pos ompa de yo:n nochi ki..., Pos de wa:ki no:, no: takua:waya. Mm. Takua:waya, takua:waya, pipi:nik. De wa:ki, tak ne:n po:kti ki..., Ka:mpa kipa kuali ne:n po:kti pos a:mo kikui ne:n okuilin. A:mo, a:mo kikui tak, no: miki n' okuilin. A:mo, a:mo, ke:mah po:k..., po:kmiki. Pos yehwa yo:n neh nik..., nikmati sah ne:n de i:n ne:n kalyekawil no: tikuiah. Mm, ke:mah. Ke:mah pos yehwa sah no: ne:n ... Ke:mah. *Antes** n' tota:tahwa:n ke:ní:w kichi:wayah. Pos yehwa sah no: de ki..., nika:n timonohno:tskeh kualtsi:n no: ne: nika:n tietokeh. Ke:mah, yehwa sah wa:n neh ni..., nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:le:w de San Miguel Tzianacapan. Ke:mah. A:, neh no: nimitsili:ti ke:ní:w noto:ka:i neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, neh niwa:le:w ne: xola:l San Miguel Tziancapan.