A:xka:n neh nikpia nejó:n xiwit lo que tein neh nimitsilwih. *Pero** nikelna:miki *cuando** katka ni... katka nipili, nikpiaya..., ihwa:k nikpiak o:me xiwit, e:yi xiwit. *Pues de** e:yi xiwit pe:wak nitamatiw a. Niktamih na:wi xiwit pe:wak *más** nitamattiw. *de** ma:kui:l xiwit ne:chkalakihkeh *escuela**. Niah, pe:wak niow *escuela** nikitaya ihkó:n..., keni:w, keni:w ti..., tipanowa:yah. Ton nemachtil ne:chmakayah *maestros**, ton nemachtil ne:chmakaya *maestra**. *Por ejemplo**, toni timolwia:yah iwa:n nopi:pilikni:wa:n. Pos t'ma:wiltia:yah miak *cositas** ihkón tima:wiltia:yah ika..., ika teh tein weli a:wiltsitsi:n. Tima:wiltia:yah ihkó:n timo..., timoto:tokayah, ke:meh yo:n tehwa:n tikihtowah este..., a:xka:n amo n'mati ke:ní:w kito:ka:y[tiah], t ehwa:n t'to:ka:ytia:yah *rońa, rońa**. Yo:n *rońa** kihto:sneki ka:mpa timo..., timote..., timoto:tokayah wa:n a:kin kitsi:tskia n' oksé:, n' oksé: no kitsi:tski:ti. *Pero primero** kihtowah komo niki:tskih n' oksé: *entonces** nikpia, nikta:nik a. Nikta:nik a, *quiere decir**, ke neh nik..., niki:tskih, niki:tskih ya neh ni..., neh nimoka:waya *casi para** niktokas oksé:. *Pues** yehwa yo:n tikuelitayah semi tima:wilti:skeh. Wa:n wa:la:ya *tiempo** tima:wiltia:yah ika *trompos**. Nikelna:miki yo:n tikowayah *trompos** wa:n neh pos ke:meh amo nikpiaya to:min, a:mo, amo ne:chakayah tomi:n no..., no..., note:iskaltihka:wa:n, nopá:n, nomá:n, amo ne:chakayah tomi:n *hasta** nitayo:koyaya. Entós nemia noaweli:toh, noa:weli:toh katka ke:meh..., ne:chtasohtaya o te:chikne:liaya *de que** amo tikowah..., amo t'piah tomi:n *para** tikowaskeh nejó:n *trompos**, kikuiti se: kowit *de**..., se: kowit wa:n pe:wa kixihxi:ma. Techchihchi:wi..., te:chchihchi:wilia:ya se: *trompo** no: *pero sencillo**, se: kow..., se: kowtsi:n kitehtekiti wa:n kixihxhi:ma no: kichihchi:wa se: *trompo** ya, ke:mah te:chkui:li:ti a yo:n xo:no:..., xo:no:t Yo:n xo:no:t ke:mah pe:wa ki:..., pe:wa kimali:na ya, Kimali:na, yo:n ka:mpa te:chmakaya ya *para** ika tikihto:tia:yah yo:n *trompo**. pos ke:meh tehwa:n tikwelitayah pos *de** amo tiki:xmatiah keni:w, ka:nachi bale:rowa se: *trompo**, yo:n *trompo** tehwa:n tikuiah wa:n ika tima:wiltia:yah. Entó:s yo:n tikwelitayah, tikwelitayah nejó:n pa:kilis tikchi:waskeh ika yo:n trompo tima:witia:yah wa:n seki top..., seki topi:pilikni:wa:n te:chwetskilia:yah. żKeyeh? *Porque** yehwa:n kininkowilia:yah n' *imintrompo**. Kipiayah ne:n ita:..., ipapa:wa:n yehwa:n kipiayah n' tomi:n *para** k'kowaskeh wa:n tehwa:n to:pa:wa:n pos amo kipiayah tomi:n *para** te:chkowili:skeh o ma:ski kipiayah *pero sakera para** tehwa:n te:chtekipanowa:yah. *Pero para** te:chkowili:skeh toa:wil ihkó:n *para** tima:wilti:skeh, amo ke:man. Entó:s yehwa yo:n tehwa:n ika tikitayah wa:n *de** te:chwetskilia:yah tehwa:n tikuala:niah *porque** pos..., mahyá: tikihtowah te:ch..., te:chkehke:lowa:yah ke tehwa:n..., tehwa:n tikuiah *totrompo** de ma:tachihchi:w wa:n yehwa:n kikuiah n' i..., kikowayah n' *inintrompo** tein kualtsi:n tachihchi:w. Mah tikihto:ka:n tehwa:n mahyá: koyo..., *koyotrompo pues**, a:wil..., a:wil..., a:..., koyo:a:wil. *Después de** yo:n panowa:ya yo:n a:wil, tipanowa:yah ika okseki a:wilmeh, *canicas**. Wa:n tehwa:n pos ka:ni n' tikowatih *canicas**. Tehwa:n *hasta** ticho:kayah *porque** pos amo te:chkowilia:yah tokani:kas ihkó:n. Entó:s wa:la:ya se: *noprimo, noprimo**, pos *noprimo** yehwa:n kinkowilia:yah yo:n *canicas**, te:chmaka seh se:. Entos yehwa yo:n tima:wiltiah wa:n ke:meh neh semi nikwelitaya n' a:wil, entó:s ika se: *canica** neh nikinta:nilia:ya sakera o:me o e:yi:n. E:yi *canicas** nikahxitia:ya, de se: *canica** nikahxitia:ya e:yi o na:wi *canicas**, nikinta:nilia yo:n. A:kin kima:k, n' a:kin kikuiltih yo:n *canica** kim..., ki..., ki..., kimo:tak wa:n kikui:ltih, pos kita:nik a n' *icanica**. Neh nikchi:waya nikui:ltia:ya ne: *canica** wa:n nikta:nia. Entós ne:chmakah, nimowelitaya nikpiaya na:wi *canica**. *de** yo:n na:wi *canica** nikuia..., nikuia o:me wa:n n'tayo:kolia:ya *noherma:no**, Nokni:w nikilia:ya: -*sabes que** nokni:tsi:n nika:n etok tein *canica**..., no: xma:wilti komo tima:wiltia. Entós yo:n ompa tipanowa:yah tisema:wiltia:yah. *Porque** yo:nk..., onkak *tiempos** sah, mah tikihto:ka:n panowa de n' *trompo**, wi:tsa de n' *canicas**. *Después de** yo:n *canicas** wi:tsa miak taman a:wiltsitsi:n timomachtia:yah, panowa:ya yo:n a:wil sepa ke:(mah) tikalakiah ika yo:n a:wilmeh kiniliah este..., tehwa:n tikto:ka:ytiah pa:pa:lo:meh, *sarampicos** tehwa:n tikiliah pa:pa:lo:meh, te:chchihchi:wiliah yo:n a:matsitsi:n, pos tehwa:n ke:meh amo t'piah tomi:n, tikuih ya yo:n *hojas de cuadernos**. Tikuih wa:n tiktehtekih wa:n no: tiktahta:liliah ne:n..., no: t'pata:naltihtinemih iniwa:n topi:pilikni:wa:n. Entó:s tima:wiltia:yah wa:n *después de** yo:n pos neh pe:wak ihkón *más** nitamattiw, *más** n'tamattiw *pero** noa:weli:toh, *o sea** nowe:ita:t semi ne:chteltasohtaya. Kihtowa:ya amo teh ximolwi kihtowa, nimitskowili:ti kihtowa ne: moa:wil no:n teh. Entó:s wa:la:ya noa:weli:toh ne:ch:kowilia:ya no: ne:... no..., noa:wil. Sepa no: nimowelitaya ya *porque** nikitaya ya no: tein ka:wiltia:yah n' okseki:n no: ne:ch..., no: nika:wiltia:ya ya neh. Pero yehwa ya nowe:ita:t ne:chkowilia:ya *porque** no:pá:n amo ke:man kihtoh pos mah nimitskowili..., mah nimitskowili moa:wil *porque** pos i:pa t..., na:no:men sah, o i:pa nane:yi:n sah nanopi:piltsitsi:n pos name:chkowili:ti n' a:wil. A:mo ke:man. Nopá:n amo ke:man tikmakakeh n' ipa:kilis ke:meh tikihtowah tehwa:n a:xka:n tehwa:n topi:pilwa:n tikintasohta Topa:wa:n tehwa:n ne:ka *tiempo** amo te:chta..., *bueno** te:chtasohtayah, tehwa:n tikihtowah amo te:chtasohtayah, te:chtasohtayah *porque** a:mo teh ke:man te:chka:wilihkeh mah tikchi:waka:n *cosas lo que** tein amo kualtsi:n. *Porque** tehwa:n ne:ka *tiempo cuando** tehwa:n timoskaltihkeh, to:pa:wa:n semi tel... tel... teltahto:lahsitoyah. Kitayah ke tehwa:n ne:wí:n timokuitinemih tewa:n ihkón okseki:n iwa:n topi:pilikni:wa:n ya:ya no:pá:n wa:n te:chkuiti ika kuetax, te:chkuetaxwia:ya, komo a:mo te:chkuiti ika tonakas, te:chahkopilohtiwi:ts ika tonamakas, ˇeh! Tiehkoh de n' *escuela, nada que** teh tiehko *de** n' *escuela** wa:n xchi:wa tein tiknekis. *Por eso** amo te:chkowilia:ya n' a:wil. żKeyeh? *Porque** yeh amo kwelitaya mah timokuitinemika:n ihkó:n, te:wan mah timokuitinemika:n *para** tima:wilti:skeh. *Por eso** amo te:chkowilia:ya n' toa:wil tehwa:n. Wa:n sepa neh nimonemilia tak sepa no: kuali n' ke:meh kichi:wak *porque** a:xka:n kihtowah komo tehwa:n te:chi:xmachtia:ni, te:chi:xmachtia:ni ika nejó:n ewil..., eliwisyo:t, tehwa:n a:xka:n a:mo nika:n tietoskiah. Nopá:n semi kualtsi:n talna:miki:lis kipia ya *porque** yeh *en vez de que** te:cha:was mah ti:..., te:chkowili:tih toa:wil mah tima:wilti:tih, tiehkoh *de** n' *escuela órale**: - Nopilwa:n xkuitih kowit, ˇmm! - Kipia *que** nakta:kamatitih namo:má:n, namo..., na:nte:chta:kamatih *lo que** tein name:chnawati:ti. - *Órale**, kuitih n' kowtsí:n. Tehwa:n tiehkoh*de** n' *escuela** tiowih tikuitih kowit iwa:n nokni:w. Neh katka nipili ok, nikpiaya *apenas** chikuase:n xiwit. Ihwa:k niktamih chiko:me xiwit pos amo nietoya ok nika:n, i:pa niah ya. *Pero pues** neh ke:meh nimitsilia a:xka:n no..., a:xka:n topi:pilwa:n amo ihkó:n. A:xka:n topi:pilwa:n pos tikmatih pané: tikinteltasohtah, nochi tikinkowiliah tein yehwa:n kwelitah. *A veces hasta** nikinilwihtiki:sa nopi:pilwa:n nehwa: żKe:yeh m'ijos n' a:xka:n tehwa:n, namehwa:n oksé: taman talna:miki:lis wa:n tehwa:n oksé: taman talna:miki:lis *cuando** tehwa:n timoskaltihkeh. A:xka:n namehwa:n komo..., komo..., kom amo tame:chkowilihkeh tein namehwa:n naknekih tehwa:n timoyo:lkokowah, mahyá: ti..., ticho:kah, cho:ka n' toyo:lo *pues, por** namehwa:n. *Pero** tehwa:n timoskaltihkeh tote:iskaltihka:wa:n a:mo ihkó:n katka. tote:iskaltihka:wa:n tehwa:n katka semi, mah tikihto:ka:n tehwa:n semi te:chteltakaki:ltia:yah, amo nikmati ke:yeh *pero** ihkó:n. A:xka:n namehwa:n nikita neh de más name:chmakah..., tame:chmakah *este** nepale:wi:l *como que** nate:chi:xna:mikisnekih nopi:piltsitsi:n Ihkó:n nikinilwia. *Pero** pos neh a:mo... a:mo nikihtowa neh..., pos tak..., tak se: sepa tak te:chtasohtakeh *por eso** ihkó:n te:chchi:wayah *porque** tein komo a:mo te:chtasohtaskia n' no:pá:n, no:má:n, amo nika:n tietoskiah tehwa:n. *Quizás, a lo mejor** tikpiaskiah oksé: vida mal. Wa:(n) a:xka:n nopi:pilwa:n neh ihkó:n nikinilwihtiwi:ts. Neh nikilia: - A:mo name:chkuetaxwia nopilwa:n, a:mo name:chkuetaxwia *pero igual** xne:chta:kamatika:n *lo que** tein name:chilwi:s, wan xtekitika:n ke:meh neh n'tekitik. *Porque** neh nteltekitik ne:ka *tiempo**. Ihwa:k nikpiaya chiko:me xiwit ni:..., niki:sak de nika:n, pe:wak nitekiti a no:. Nio:n *escuela** amo nimomachtih. *Escuela solamente** sayoh niahka o:me xiwit sah. Nikalakito *de** ma:kui:l xiwit, ihwa:k chiko:me xiwit i:pa ni..., i:pa nietoya ya *este**..., i:pa ntekiti a, entós ompa yehwa yo:n neh nikihtowa, mm. *Por eso** neh nimitsilwia a:xka:n topilwa:n, topi:pilwa:n tehwa:n pos..., oksé: talna:miki:lis kipiah. Pané: mah tikihto:ka:n pos..., amo nikmati *pero**..., mahyá: nochi kinekih mah tikinkowili:kan *lo que** tein onkak. Nochi kwelitah wa:n nochi mah tikinkowili:ka:n, entós neh a:mo niki... a:mo..., niki:xehekowa neh pané: a:mo no:, a:mo no: kualtsi:n ok *porque** a:xka:n ika nejí:n..., nejí:n nemi:lis tietokeh, pos pané: amo te:chahsi n' taxta:wi:l ika para tikihto:skeh topi:pilwa:n nochi tikinkowili:tih *lo que** tein yehwa:n kinekiskeh Mm. Amo nikmati xa: oksé: talna:miki:lis tikpia t'ne:chtahtani:s, ne:chtahtani.