Mm, nehwa nimono:tsa niRubén Macario Martínez. No..., nocha:yoh... nocha:yohka:n Chilcuauhta, Tzinacapan. A:xka:n nimitsne:xtili:ti *lo que**, chi:walis tein tehwa:n nika:n tik..., tiki:xmatih nika:n tima:se:walmeh, ke:meh tikchihchi:wah se: kali ka:mpa tehwa:n ne:ka *tiempo** ticha:nchi:wayah. Tocha:ntsi:n *primero** tikchi:wah t'ta:li:xmela:wah. De n' ompa tita:li:xmela:wah, tik..., tikinketsah kalikximeh. Kowkalikximeh *pri...**, kalikximeh de ..., tikte:mowah se: kowit tein *más** takua:wak. Kakatekowit *o** a:wa:kowit. *Des...,** de ompa yo:n kalikximeh tikinketsah tikta:liah, tikiliah n' tehwa:n *este**, taihtiyo:meh, *este**, ta:nka:yo:meh, 'ne:chtapohpolwi miak, ta:nka:yo:meh. De ta:nka:yo:meh kwi:ka taihtiyo:meh. De n' ompa taihtiyo:meh, tikinta:liah, *este**, kale:walmeh. *Entó:s** yo:n ta:nka:yo:meh, *este**, n' ta:n..., ta:nka:yo:meh ka:mpa mokua:se:wi:ti a n' kiniliah kale:walmeh. *Entó:s** n' kale:walmeh kwi:ka .... Wa:n ompa de n' kale:walmeh tikta:liliah tehwa:n, *este**, ohtat. Yo:n ohtat tikuih tehwa:n, tehwa:n tikto:ka:ytiah *cintas**. Ka:mpa tiksohsoh ya ne:n, ka:mpa tikta:liah n' kua:..., n' kua:tatsakuil. Pero ne:ka *tiempo cuan..., cuando** tehwa:n pe:wkeh titachiah ihkó:n, a:mo tikuiah, tikuiah *cartón** ke:meh a:xka:n moi:xmati *cartón**, ke:meh a:xka:n moi:xmati, *este, teja**. *Anteriormente** pos moi:xmatia, tehwa:n tiki:xmatiah pan..., tik..., kaltsa..., kaltatsakuil katka ne:n koma:ykowit ixiwyo *o** anaykowit ixiwyo *o, este**, owasakat. Yo:n, yo:n kuama:yko..., *este**, n' koma:ykowit kitekiah mm, *este**, n' ima:yo. Wa:n kichi:wayah, kiolo:chihilpia:yah wa:n ke:mah kisa:lowa:yah itech n' tapaniá:n de n', de n', de n' kale:walmeh. De yo:n kale:walmeh kisa:sa:lowah, kisa:sa:lowah wa:n kite:molihtiwih *de que** mah a:mo, mah, mah motsahtsakua kualtsi:n para a:mo tahxi:kas, para kitsakuilia n' a:t. *Entonces** kikualtiliah ya yo:n kali, ompa ke:mah kite:mowah tatsak..., tsi:ntsakuil a Tsi:ntsakuil, tsi:ntsakuil tehwa:n ne: ke:man a:mo, a:mo moi:xmatia de tepa:mit. Tehwa:n tiki:matiah, *este**, xo:no:kowit, xo:no:kowtatsakuil. Xo:no:kowtatsakuil *o** kuomimiltatsakuil. Yehwa yo:n ne:n ke:man tehwa:n katka to..., tokaltatsakuil. *Después de** yo:n kika:wah nika:n i:n kalte:noh, kita:liah a:m..., ne:, ne: ke:man a:mo moi:xmatia, *este**, n' *ventanas**, ke:meh a:man ki:xmatih *ventanas**. Ne: ke:man tiki:xmatiah tehwa:n *solamente** yo:n kalte:n..., kalte:mpue:rtah tikiliah. Kalte:ntatsakuil. Pos kipia ke tika:wayah o:meh, se: tate:noh wa:n se: tatahko, para ompa tikalakiah, ompa tiki:sayah. Wa:n *después de** yo:n, ki... kichi:wah .... *Bueno**, miak taman onkak. Ya: tikneki tikuiskeh de koma:ykowit *o** tiknekih tikuiskeh de anaykowxiwit *o** tiknekih tikuiskeh de owasakat. Owasakat, owasakat ompa yo:n kitekih n' ima:sakayo de n' owat, kihilpiah, kihilpia por taolo:ch. *Pero** no: kite:moliah, *porque** tikmatis n' owasakat kipia, *este**, kipia n' ii:ka:nkopa wa:n kipia n' tai:xpankopa. Tai:xpankopa ka:mpa kipia mahyá: se:, mahyá: se: ahtoktsi:n ka:mpa yowi, ka:mpa yowi n' a:t. Ka:mpa temowa n' a:t. Ii:ka:nkopa kipia senki:s, senki:s mimiltik, pa..., mah tikihto:ka:n tehwa:n *parejo** etok. Wa:n ka:mpa n' ii:xpankopa kipia, *este**, tekochtsitsi:n ompa ka:mpa yowi n' a:t. *Entonces** nochi yo:n kipia kite:moli:skeh. Kihilpiah taolo:ch wa:n ke:mah ki:xkeptiwih. Ke:mah kisa:lohtiwih, kilpihtiwih itech n' kale:walmeh, kisa:lowah, kisa:lowah, ki:sati se: p..., se: n' pa:nti, oksepa se: n' pa:nti wa:le:wah. *Hasta** kikua:tatsakuilti:tih, kaltayo:lpan ya tehwa:n tikiliah *caballete**. Pero a:mo sayoh yo:ni. A:mo sayoh tikihto:tih ka:le:walmeh sah wa:n iwki a, a:mo, kipia ke kwi:kas kipia. *En primero** pe:wa ke:meh nimitsto:ka:ytilih yekin taihtiyo:meh, ta:nka:yo:meh, kale:walmeh wa:n se: tein tehwa:n tik..., tikto:ka:ytiah, a:xka:n tikto:ka:ytiah *este, piedere:choh**. Yo:n piedere:choh ka:mpa mokua:se:wi:ti ne:n *caballete**. Mm. Oksé: kito:ka:ytiah tate:n... tate:ntatsakuil. Tate:ntatsakuil, tate:ntatsakuil ka:mpa, ka:mpa mo..., mo..., mokua:ta:li:ti n' kale:wal .... *Aparte de** yo:n, *este**, n' ta:n..., n' tain..., taihtiyo:t kipia se: tate:ntatsakuil ka:mpa mo..., ka:mpa mokua:se:wi:ti kal..., ne:n, n' kale:walmeh. Kipia se:, kipia tehwa:n tikiliah *taparrabo**, pero yo:n tehwa:n .... *Taparrabo** n' koyo:tahto:l. Pero ma:se:waltahto:l kiliah tate:n..., ta..., tate:n..., tsa..., tate:ntsa..., tate:n..., tate:ntatsakuil. Entó:s yo:n kito:ka:ytiah *taparrabo**. Pero yo:n a:mo ..., yo:n kito:ka:ytiah *com...**, koyo:..., koyo:kopa, tikihto:ka:n. Pero ma:se:walkopa kiliah tate:n... tate:ntatsakuil, ka:mpa mokua:se:wi:ti ne:n kale:walmeh. Ompa yo:n, tami yehwa ya yo:n nimitsilia, *pues**, miak tokni:wa:n ihkó:n nochi ti:x..., nochi i:xpeta:nkeh. A:xka:n neh, *más después** pe:h nikita neh, nikpiaya, ihwa:k nikpiaya *diez años, once años**. Mopatatiw a, mopatatiw a. Neh pe:h ni:xpetani nikita neh kichi:wah ya n', kichi:wah ya n' okseki chi:walismeh ya. Ke:mah. Pero a:xkan, a:xkan i:n ..., pos a:xkan tikitah no: miak taman, miak taman chi:walismeh ne:si a. Pero ne:ka *tiempo cuando** tehwa:n timoskaltihkeh, nochi yehwa yo:n nimitsilih yo:n ma:se:wal..., ma:se:waltachihchi:walo:ni, ka:mpa tehwa:n timose:wia:yah. Pos tikitayah tehwa:n pos a:chá:, pané: kachi kuali katka. *Porque** a:mo kachi te:ch..., a:mo kachi te:ch..., *te:chcosta:rowa:ya**, *porque** ne:ka *tiempo** a:mo kachi tomi:n katka. A:xkan nochi tomi:n moneki para tikchi:waskeh se: kuali kali. A:xka:n nochi tomi:n. Wa:n ne:ka *tiempo** tehwa:n timoskaltihkeh pos, nochi tikuiah *lo que es de** n' ..., mah tikihto:ka:n to..., tota:lpan tiki:xtia:yah nochi *como** para tocha:ntsi:n, para titakua:yah, nochi yo:n. *Pues** nochi ki:saya itech..., itech n' kal..., kalampa, itech to..., tota:lpan *pues**. Yehwa, yehwa yo:n neh nimitsilia. A:mo nikmati ko:x okseki *más** talna:miki:lis tiknekis t'ne:chtahtani:s. *Pues** tehwa:tsi:n tikihto:s. Mm.