<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="tahtol2" audio_filename="Tzina_MatCl_JSI331_keeniiw-see-mochaantia-como-se-construye-casa_2009-09-09-a" version="31" version_date="120104">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Jeremías Cabrera Ortiz" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="José Antonio Salgado Isabel" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="3400.776">
<Turn startTime="0" endTime="3297.095">
<Sync time="0"/>
Neh ni... neh nikayo:t nika:n xola:l San Miguel Tzinacapan, es... nimoskaltih motano:tsa Taxiti:mpan
<Sync time="11.627"/>
amo koyoto:ka:yeh ne:n, ne:n ka:mpa tinenkeh, ta: ihkó:n to:ka:yeh Taxiti:mpan
<Sync time="19.951"/>
wa:n nika:wí:n ni..., nimoma:patilih se:..., se:...
<Sync time="29.469"/>
keni:w n' tikiliah *es...**,ka:mpa tikchi:waskeh n' tocha:ntsi:n a:man.
<Sync time="33.216"/>
Mm, *cuando** yekinika nikchi:w nocha:ntsi:n nika:n, yekinika nikitak ka:nikawí:n tiketsaskeh.
<Sync time="40.113"/>
*En primero** nikowak, ka:n... ka:n ti... ka:n... nikitas ka:ni tiketsaskeh ka:mpa *más** tamaya:n, wa:n *más** ne: ke:man ya kihtowa:yah kichi:wayah se: kali ka:mpa onkak a:t.
<Sync time="49.759"/>
T'tohtokah a:t, mm *por ejem**... ne: mahyá: ne:n we:ixola:l nika:n
<Sync time="57.171"/>
San Miguel kichihchi:wkeh, mota:li:ko n' ampó:n *porque
<Sync time="61.529"/>
pos kahsikeh se: a:t.
<Sync time="62.841"/>
Wa:n no: iwki, se: kali kichi:wayah ka:mpa *cerca** [e]tok, *cerquita** a:t.
<Sync time="66.686"/>
Ke..., ne: ke:man komo amo teh a:t katka pos t'chihchi:wah n' toa:ichkual.
<Sync time="70.261"/>
Mm, komo amo teh a:t, t'chi:wah n' tocha:n wa:n *este** t'chihchi:wah n' a:ichkual.
<Sync time="78.333"/>
para ttai:skeh n' a:t, *lo primero**. I:n yeh taeka:ntok n' a:t eh, taeka:ntok.
<Sync time="82.476"/>
Komohkó:n amo teh a:t pos amo... amo wel akal..., akah kaletos.
<Sync time="87.337"/>
Kitah no: ka:mpa *más** tamaya:n wa:n komo amo tamaya:n pos ta:li:xmela:wah, tahtachkuah.
<Sync time="95.649"/>
Mm, mopale:wiah ika... tehwa:n tikiliah *ma..., mano**.
<Sync time="102.487"/>
Mm, timomanowiah, timoma:kuih wa:n ihkó:n, yo:n nochi amo teh taxta:wi:l, iwki sah.
<Sync time="112.849"/>
Wa:n ke:man a:kin ne:chpale:wi:ko yeh kinekis no:, no: iwki,
<Sync time="117.783"/>
nikma:kepati a wa:n ihkó:n hasta tima:tanih n' kali.
<Sync time="122.332"/>
T'chi:wah n' tocha:n ke:meh nimitsilwiaya yekin, timoma:kuih, timoma:nowiah, 
<Sync time="128.382"/>
Tikyo:le:wah se:... se:, o:me e:yi:n, mahtak,
<Sync time="132.359"/>
sempowal *hasta** sempowal wa:n mahtak tokni:wa:n wa:n tikchihchi:wah.
<Sync time="138.919"/>
Ne: ke:man katka etoyah se: to..., kaltamachtihkeh.
<Sync time="143.17"/>
Se:, se: kaltamachtihkeh kihto:sneki ke yehwa n' kimatia de n' kali.
<Sync time="147.001"/>
Nika:n ka:n..., ke:ní:w n' kitamachi:watih, ke:niwki eski we:i n' kali, ke:niwki eski de pata:wak, ox a:kayoh, ox weiak.
<Sync time="153.432"/>
Wa:n mm, yehwa katka *como que** kimatia, se: sah katka.
<Sync time="163.65"/>
Wa:n pe:wak ke:mih
<Sync time="167.112"/>
e:yi powal wa:n mahtak *para** nika:mpa ya, mopatak. *Porque**...
<Sync time="175.752"/>
mm, amo kuali katka se: sah n' kimatia *porque** iksá: ta:wa:naya,
<Sync time="181.667"/>
iksá: mokokowa:ya ne:n kaltamachtihkeh, entó:s amo ya:ya.
<Sync time="185.865"/>
n' kali amo kualtiaya sen to:nal, wa:n tiknekih n' tehwa:n ompa se: kali
<Sync time="192.286"/>
*porque** i:pa tatasohti, i:pa timo... timo... timochika:wka:wiah sah tikchihchi:wah n' tocha:n, amo *porque** tomi:n onkak miak.
<Sync time="199.65"/>
*Entonces para** t'ma:tamiskeh niman
<Sync time="204.474"/>
*pues** ti... *mejor** kite:mowah oksé: *manera**.
<Sync time="207.647"/>
Mm, *de, de treinta años para** nika:mpa *mejor**..., tinochi:meh n' tikaltamachtia:nih,
<Sync time="215.135"/>
tinochi:meh n' tiwelih,
<Sync time="216.258"/>
nochi tikchi:wah.
<Sync time="217.802"/>
*Entonces** a:man, komo tinochi:meh tiwelih... *bueno** ke:man onkaya n' kaltamachtihkeh se: sah n' kimatia,
<Sync time="225.376"/>
n' okseki:n soh tachi:xtokeh, ka:n teh kichi:wah.
<Sync time="228.486"/>
*No**, pos tein kihto:s n' kaltamachtihkeh yehwa n' t'chi:watih, ke nika:n x'teki i:n *cosa**, wa:n iksá: no: mopolowa:yah.
<Sync time="234.389"/>
Wa:n ke:man mopolowa:ya wa:n ke:man mopolowa:ya wa:n po:wtok sah n' kalkowit,
<Sync time="237.571"/>
¿keni:w t'kchi:watih?, wehweliwi n' kali, wehweliwi n' kali, wehweliwi nochi, nochi wehweliwi a
<Sync time="244.261"/>
*porque** po:wtok sah n' kowit.
<Sync time="246.584"/>
*Entonces**, ekintsi:n amo, ekintsi:n tinochi:meh tirre... itech se: kal... kalchihchi:walis tinochi:meh tirresponsables, neh no: nima:estroh, ne: se: *maestro**, tinochi:meh tima:estros,
<Sync time="255.321"/>
*o** tinochi:meh *iguales* tikihto:snekih, *parejos**.
<Sync time="259.13"/>
Ahsi ne: se: no: tekiti, oksé: ahsi no: tekiti, oksé: t'tahtani *favor** ne:chi:wili i:n *cosa**, ke:meh se: kihtowa.
<Sync time="264.398"/>
Komo neh nocha:n neh nikilia ne:chchi:wili i:n *cosa por favor**, meh teh ne:chchi:wili i:n *cosa** wa:n ihkó:n tima:tamih n' kali.
<Sync time="269.602"/>
*Una vez puede ser**, a:chá: kuali tikchi:watih de teja o *de... o de... de cartón**.
<Sync time="277.765"/>
Komo *de cartón** t'mattokeh ye:kkua:ihkas *para** mah ihxi:ka n' a:t,
<Sync time="282.952"/>
wa:n *siempre** nochipa tik... tiketsatih ka:mpa kimagas n' to:nal.
<Sync time="287.389"/>
Tikitatih ka:nikaní:ni tik... tikepatih, mah... ke:meh nika:n *por ej**... ke:meh nika:n,
<Sync time="292.269"/>
ne:wín ki:sa n' to:nal *para** kimagas nika:n wa:n kimagas nika:n,
<Sync time="296.169"/>
entó:s wa:kis n' *cartón** yo:n se:, se: kalakis tane:x.
<Sync time="301.902"/>
N' koyo:meh kihtowah no: taman, mah... yehwa:n kihtowah mah ihkó:n kepto, yehwa:n kihtowah ihkó:n, yehwa:n kihtowah kitahto:ltiah n' ehekat.
<Sync time="310.027"/>
*Pero** tehwa:n a:mo, tehwa:n t' nika:n... n' to:nal *para** mah ka:n..., no: ta:ká:n onkak kuameh
<Sync time="314.953"/>
tik... tikte:ntekih, tiktamo:tah *para... para** mah amo tahsolowa, *para** niman wa:kis ne:n teja
<Sync time="322.569"/>
wa:n niman wa:kis n' *cartón**, komohkó:n teja niman tahsolowa,
<Sync time="325.595"/>
Yo:n kipia ke se: kichipa:was *cada dos años por lo menos o tres años porque** tila:waya n' tahsol.
<Sync time="331.583"/>
*Una vez**... wa:n *de** se: ma:tamia,
<Sync time="337.728"/>
komohkó:n tietokeh timiakeh ok wa:n to:na, o:rah ok, tta:li:xmela:wah, tta:ltilta:liah,
<Sync time="344.552"/>
*este** tatsi:ntsakuah, kitah ka:nika eski tikote:noh, mm...,
<Sync time="351.82"/>
ka:nika eski tikalakiskeh, ka:nika tiki:saskeh, ox se: sah n' ka:mpa tikalakiskeh, nochi yo:n.
<Sync time="357.267"/>
Kanikawí:n kochis topio, ka:nika n' tikochiskeh, nochi yo:n.
<Sync time="362.779"/>
Wa:n no: sa:tepan ya, tami a n' kali kipiayah se:... se:... se: *costumbre**,
<Sync time="371.128"/>
kilia:yah kichi:wilia:yah ilwit n' kali.
<Sync time="375.139"/>
Kichi:wiliah ilwit n' kali, mm... kiliah kalsa:ntacru:s.
<Sync time="382.205"/>
*Lo primero** tein se:meh *de** n' tietokeh ompa ne: kitahtaniah *favor, no** pos
<Sync time="387.35"/>
teh eski tinocompa:dreh x'ta:lili n' *cruz** n' kali o sea ito:ka:y n' kali.
<Sync time="393.121"/>
Mm, *después** kitahtani:tih *favor** ikalihtik a, yowi n' *pareja** kinohno:tsatih *en buen plan**.
<Sync time="403.789"/>
kitahtani:tih *favor** mah kiketsas yo:n kali, de ne:n *cruz**.
<Sync time="408.928"/>
M... *lo primero** kita:lilia ompa *cualquier** kowit *de cruz**.
<Sync time="415.045"/>
*Al último** ya, *cuando bueno** ya, kwa:lkuih ika *nicho**, ika xo:chit, ika *parejo** kuali, ke:meh moneki.
<Sync time="422.853"/>
Mm, onkak ilwit a, kwa:lkui *música**, kwa:lkui *cohetes**, k'wa:lkui *gente**, tei:n wi:tsa.
<Sync time="430.914"/>
Wa:n tein yetokeh pos kichia ika *fiesta**, kichia ika takualis, ika ta:wa:nalis wa:n motewia:yah, *importa** katka.
<Sync time="442.833"/>
Yo:n pano:k, a:man a:mo ok.
<Sync time="446.902"/>
A:man onkak kalmeh ke amo kipia *cruz siquiera**,
<Sync time="450.344"/>
lo único** ke tiknekih mah taiya:nto wa:n ompa sah.
<Sync time="454.252"/>
Ee... ke:meh no: mopatak a, nochi mopatatiw a, ekintsi:n amo teh kowkalikxit ok.
<Sync time="463.762"/>
Ne: ke:man onkayah kua:kowehmeh k'wiwilatsatih n' kowkalikxit.
<Sync time="468.942"/>
Kikuiah n' kalikxit *importa de** tayo:lo:tkowit.
<Sync time="473.568"/>
Xa: wa:xkowit,
<Sync time="475.259"/>
kakatekowit, mm... miskit, okseki kuameh. 
<Sync time="480.942"/>
Yo:n kuomeh ka:n tei:n ok wa:n a:mo akah kinto:ka.
<Sync time="485.63"/>
*Lástima que** a:mo akah mm... talna:mikisyo:li,
<Sync time="490.653"/>
mm... mah tikixwalti:ka:n kuomeh tein poliwtokeh ya, owih.
<Sync time="496.009"/>
Yekintsi:n miak kuameh onkakeh *pero** nochi selkeh.
<Sync time="501.08"/>
Yekintsi:n mahyá: tikihto:ka:n koyo:kalmeh ya, tepa:mit a, tepos.
<Sync time="506.166"/>
N' kuehmol *que** no: pala:ni,
<Sync time="509.167"/>
no: kipiah inin... n' tepos... Wa:n
<Sync time="513.253"/>
n' tepos kipia inemi:lis no:, a:chá: *cincuenta, sesenta, setenta, cien años**, yehwa sah.
<Sync time="518.237"/>
Wa:n ne:n... *importa** no: katka ne: ke:man...
<Sync time="526.626"/>
Ah, pos amo teh katka nikihto:ti ta:l de... neh nikihto:ti ne:n ta:... ne:n ka:mpa tinemih mah tei:xko, 
<Sync time="535.922"/>
ta: katka nochi ta:l wa:n kipia se: *ventaja** n' ta:l,
<Sync time="539.821"/>
nikma:petskowa no... notakua:ya *o notaza o noplato**,
<Sync time="547.419"/>
mm, ka:n..., ka:n..., ka:n tapa:ni.
<Sync time="550.209"/>
Soh komo:ti wa:n kuali a, sepa n' pehpena *y** sepa n' takua nono.
<Sync time="554.027"/>
Se: pili wetsi ka:n mokokowa, ta:l sah.
<Sync time="557.612"/>
Ki:mimilowa teihsá: wa:ktiki:sa *porque** ta:l sah.
<Sync time="561.606"/>
Wa:n ekintsi:n nochi tei:xko, t'mimilowa teihsá: *importa** x'wahwa:tsa.
<Sync time="565.353"/>
Nik..., nikchi:wa se: *gasto**.
<Sync time="567.696"/>
Mm, nochi k.... ne:n koyo:kal tikihto:ka:n n' ta:... n' ta:l de, de tet.
<Sync time="577.583"/>
Ta:li:xko *de** tet wa:n n' ta:lmanik ke:meh i:pa.
<Sync time="581.822"/>
Nochi kipia n' *iventaja** wa:n *idesventaja**.
<Sync time="584.768"/>
*Últimamente** nochi:n, e:..., tapale:wih n' totayeka:nka:w wa:n seki mofue:rsahwi:wkeh sah ne:n..., nochi n' kalmeh yekintsi:n nochi, nochi *este de cemento** n' *pisos**.
<Sync time="594.678"/>
*Pero pues** kipia *desventaja**, amo kichichi:na n' a:t.
<Sync time="599.676"/>
Wa:n yo:n nimitsilia:ya ke ne: ke:man tehwa:n timoskaltihkeh,
<Sync time="604.749"/>
neh ne:chtoka:roh ok t'tai:keh n' a:ichkuala:t.
<Sync time="607.03"/>
Nika:n a:mo *porque** tikpiah n' a:me:yal, *pero cuando** tiowih kowtah a:ichkuala:t tai:ah
<Sync time="612.384"/>
wa:n ka:n akah miki.
<Sync time="614.927"/>
Mm... ki:xeheko ne: ke:man mochi:w, mochi:wak wehwei tekimeh wa:n a:ichkuala:t n' tai:ah
<Sync time="622.124"/>
Mochi:w n' tio:pan, mochi:w n' *palacio**.
<Sync time="625.111"/>
A:k... wa:n ak... ka:nai... ka:nachi:meh kichi:wkeh, a:it ka:nachi *gentes**, amo miakeh katka,
<Sync time="628.742"/>
wa:n... wa:n *igual** kichi:wkeh wehwei tekimeh.
<Sync time="635.18"/>
Nochi yo:n tehwa:n timolwiah n' a:man, ¿ke:n a:man titelmiakeh wa:n ka:n teh t'chi:wah?
<Sync time="643.751"/>
*Porque** te:chwehweloh, no: te:chwehweloh n' xiwtekiwah.
<Sync time="647.363"/>
Tein kiliah ne:n, tein kiliah ne:n koyo:meh *programas de gobierno**,
<Sync time="652.875"/>
Kwehweloh n' *costumbres**, k'wehweloh, k'wehweloh weh..., wehka kitamo:t. 
<Sync time="658.089"/>
Yekintsi:n amo kanah kineki faina:ro:s, a:man kinekih mah ki(n)taxta:wi:ka:n.
<Sync time="662.973"/>
Wa:n etok, tietokeh *mal**.
<Sync time="665.303"/>
A:man nika:wí:n timocha:ntiah a:ksa:meh, pos *igual**,
<Sync time="670.051"/>
o:me e:yi:n sah mo... moma:nohwiah, timolwiah ma:nowiah, ma:noh *pues**.
<Sync time="675.067"/>
Seki:n pos ka:n yowih, pos ka:n (ne:ch)taxta:wi:s wa:n *más, más** tein pi:pil ok,
<Sync time="682.978"/>
tein de... tein ta:tahtsitsi:n ya, *lo** ... tein más tati:tahmeh ya,
<Sync time="692.331"/>
*más o menos todavía** kipiah yo:n *costumbre**.
<Sync time="695.459"/>
*Por lo mismo de** n... yo:n *igual** ke:meh kalye... kalyetowa:nih,
<Sync time="702.362"/>
pos miki a:ksá: ihkó:n, yo:n ompa ke:mah...
<Sync time="707.018"/>
*Cuando** miki a:ksá: a:mo akah k'yo:le:wah, yowih sah,
<Sync time="710.504"/>
Sayoh tte:kakilia *no** pos ton..., ton tatekipachoh, *no** pos mikik a:ksá:, *ah bueno**, pos tia:tih.
<Sync time="716.304"/>
*Igual** ompa a:mo akah k'yole:wa, *cuando** miki a:ksá: niu:n akah kiyo:le:wa.
<Sync time="719.686"/>
*Al menos** kichi:watih se: ilwit, ke:mah. Timocha:nti:ti, ke:mah kitahtani:ti *favor, pero** komo a:ksá: miki yo:n se: yowi sah.
<Sync time="725.624"/>
Nochi yo:n ne: ke:man ya miak mopatak a n' ekintsi:n, *hasta** tein tikua:skeh.
<Sync time="735.659"/>
Ne: ke:man nochi tikua:yah chipa:wak n' teisá:.
<Sync time="744.144"/>
Kilmeh katka chipa:wak.
<Sync time="746.843"/>
Nika:wí:n yo:n *este**... nochi lo que es nika:n San Miguel, Ayotzinapan, Xaltipan, Ecatlán...
<Sync time="755.69"/>
Nikihtowa yo:n *porque tivecinos**, de ompa wi:tsa *para** teisá:, *de** ompa wi:tsa *o de** nika:n ompa yowi *para** ompa, *cosas**.
<Sync time="763.518"/>
*Por ejemplo**, yehwa:n k'wa:lkuih kilit, k'wa:lkuiah wa:n... *bueno** kisegui:rowah k'wa:lkuih.
<Sync time="770.288"/>
*Pero** ekintsi:n k'wa:lkuih, *pero** kokolisyoh ya
<Sync time="774.964"/>
*porque** yo:n kita:liliah yo:n xiwit kimiktia, *veneno**, kiliah *herbicida** wa:n te:chtamia.
<Sync time="783.833"/>
Yekintsi:n *peligro**... semi *peligroso**, semi, semi, nehmach komo que mah timokualti:ka:n teisá: eliwis sah.
<Sync time="792.757"/>
A:mo wel tikua:skeh teisá: eliwis sah, kipia t'mattoskeh ka:ni wa:le:w,
<Sync time="797.493"/>
a:koni n' kito:kak, ke:ní:w n' kito:kak, ka:ni n' kito:kak,
<Sync time="802.5"/>
*para** tikua:skeh teihsá:.
<Sync time="803.66"/>
*Porque** kasá: ika t'mattokeh kita:liliah yo:n... yehwa yo:n xiwpah wa:n yo:n te:miktih.
<Sync time="809.396"/>
Te:chmiktia n' tehwa:n, te:chkokolismaka, ke:waltia ke amo ke:man tipahtih ok,
<Sync time="815.55"/>
amo ke:man tipahtih ok wa:n kimiktia n' ta:lmanik,
<Sync time="823.539"/>
ta:lmanik tein te:chwehka... we:i... we:itie:mpoh ya te:chtekipanoh.
<Sync time="830.77"/>
Neh nikitani tein tato:kah Amatlán, San Antonio Rayón, nochi yo:n *lugares**,
<Sync time="835.645"/>
Ompa ka:n mochi:wa xiwit ok no:, no: mochi:wtok mahyá:, mahyá: n..., kokoxka:ta:l.
<Sync time="842.967"/>
Xiwtsí:n e:wa tsikitsi:n.
<Sync time="851.018"/>
?? 
<Sync time="857.85"/>
Ka:n moskaltia ok xiwit, kokolisyoh ya.
<Sync time="865.064"/>
Tein tikmattokeh no:n tao:l tein k'wa:lkuih ompaka, tikuah ekintsi:n no: *ig...**, no: iwki,
<Sync time="870.692"/>
tein kiliah n' koyo:meh kita:liliah i:n koyo:tapala:n, yo:n *mal**.
<Sync time="878.096"/>
Ne: ke:man nika:wí:n tehwa:n tikta:lia:yah 
<Sync time="881.389"/>
nochi n' tato:k iwki sah,
<Sync time="886.545"/>
wa:n sepa timokeptokeh.
<Sync time="892.548"/>
I:n ke:man neh ni:...
<Sync time="896.774"/>
Ne: ke:man nitekitia ompa ne: *cooperativa, desde mil novecientos sententa y siete, setenta y seis** nika:n xola:l timo:...timonechikowa:yah
<Sync time="913.238"/>
Yekinikatsi:n ne: ke:man, ke:man onkaya *este todavía** ok, e: yo:l... etoya se: *instituto** mono:tsaya,
<Sync time="920.596"/>
se:... se: nechiko:lis we:i katka mono:tsaya *Instituto Mexicano del Café**, yetoka ok,
<Sync time="925.297"/>
yo:ltoya ok, te:chnechikoh tipi:pil.
<Sync time="929.524"/>
Eh, neh nikpiaya yo:n ihwa:k katka... nikpiaya *dieciséis años, diecisiete años, dieciocho**.
<Sync time="934.093"/>
E... tikchi:wkeh yekinikatsitsi:n de n' xola:l San Miguel se: *vivero**.
<Sync time="941.233"/>
yo:n ihwa:k wa:la:ya se:... etoyah seki koyo:meh, se: *ingeniero**, se: *agrónomo pues**, se: *zootecnista** wa:n se: siwa:t no: kinimachti:aya siwa:meh, se: *grupo de** siwa:meh.
<Sync time="956.169"/>
Yo:n wehka:w ya yo:n.
<Sync time="958.193"/>
Kita:lihkeh yekinikatsitsi:n se: *vivero de** kahfe:n, timotelwelitayah ya.
<Sync time="962.005"/>
Kita:lihkeh como, ka:mpa yekintsi:n *escuela primaria** ompa katka, ompakawí:ni katka.
<Sync time="968.985"/>
*Pero** te:chtawehwelowilihkeh *porque**... tawehweliw, yo:n ihwa:k *porque** kita:lihkeh n' *construcciones de** n' *escuela primaria**, ento:s ompa tatamik.
<Sync time="978.703"/>
*Pero al mismo tiempo de** yo:n ihwa:k tamik yo:n wa:n pe:wak a, n... ihwa:k a n' pe:wkeh kita:liah n' *luz eléctrica**,
<Sync time="985.298"/>
ih... no: *al mismo tiempo** kitapohkeh n' ohti, i:pa etoya *brecha**, i:pa etoya n' *carretera pero** tama:ichkual.
<Sync time="991.065"/>
*Pero cuando** kita:lihkeh ya n' *brecha** ta:ltekitik *máquina** ya, tel kualtsi:n ta:li:xmela:wkeh.
<Sync time="995.598"/>
Ihwa:k a *de que** kita:lihkeh n' *carretera**, kita:lihkeh ya n..., amo wehka:wak, pané: *setenta y siete o setenta y seis**,
<Sync time="1006.512"/>
kita:lih... ehkok a n' *primeros postes de luz**, kita:lihkeh ya n' *luz eléctrica**.
<Sync time="1011.365"/>
*más antes** pos tikuiah kanti:l, mm... *más, más que velas** kanti:l.
<Sync time="1020.383"/>
Onkayah, kinamakayah n' to... topobrehikni:wa:n kichihschi:wayah seki *este... botes de chile, botes de leche**,
<Sync time="1031.61"/>
kikoyo:nia:yah, kinahnakastia:yah, kipepechowa:yah.
<Sync time="1035.73"/>
Ka:n... ka:n... ka:n..., ka:n kualtsi:n katka, *pero pues ni modo**, tikuiah *para** timotatane:xti:skeh.
<Sync time="1042.597"/>
Tein *más... más** ko:koyo:tamatiah kikuiah *quinqué**,
<Sync time="1047.701"/>
te:skat *pues**, kualtsi:n tatane:xtia:ya.
<Sync time="1050.857"/>
Wa:n wehka *tiempo** ihkó:n tipano:keh, *o más antes** nochi... nochi iwki katka.
<Sync time="1057.162"/>
Mota:wilia:yah ka:sá: ika ya:yah, pos tein tepitsi:n welia kikowaya *lámpara, baterías**.
<Sync time="1061.584"/>
*Pero** nochi n' *gente** nemia, kasá: ya:ya kowtah, kikuitih kowit kualka:n *o** motayowalti:ayah
<Sync time="1068.561"/>
owapach, owasin *o... o a ver** toni ma:kti..., ma:ktiwi:tseh, ika motachi:l(ih)tiwi:tseh
<Sync time="1075.434"/>
Ne: ke:man ya:yah n' kowtah... ya:yah kualka:n, tane:si tekititok a.
<Sync time="1083.644"/>
A:man a:mo, to..., a:man wehka mopatak.
<Sync time="1086.304"/>
A:man tiowih n' titekititih tahkah ya.
<Sync time="1090.774"/>
Seki *porque** ttatsiwih, seki... seki *porque** teltekitih, seki *porque** a:(i)t... ta:taman totalna:miki:lis, mopatak a.
<Sync time="1098.721"/>
No: nimitsilwia:ya ne: ke:man *cuando** pe:w... ihwa:k a n' pe:wak nika:n ne:n *setenta y seis, setenta y siete**,
<Sync time="1106.861"/>
ee, se: nechiko:lis *de... de** wahkalnamakalis.
<Sync time="1118.025"/>
Wa:n tein yekinika wahkalnamakakeh i:n xola:l, *solamente** se: sah, mono:tsaya..., amo akah kichi:wa kue:ntah wa:n amo akah ki... kia:mata:lia,
<Sync time="1127.699"/>
wa:n nió:n akah kipo:wka:ita.
<Sync time="1129.866"/>
Mono:tsaya Chucho Leyva, n' io:kichpil mono:tsaya Rufino Leyva, yo:n mikkeh ya.
<Sync time="1136.74"/>
Yehwa:n *únicos de** n' *pueblo** kinamakayah wahkal.
<Sync time="1144.583"/>
*Cada que** se: pilnemia kitahtani:tih, *fulano no** x'chihchi:wa nowahkal. ¡Ah! *Bueno**.
<Sync time="1149.83"/>
Wa:n de xo:no:t, a:mo, a:mo yo:n ekintsi:n ikpat *de... de... de plástico** amo, de xo:no:t, chipa:wak.
<Sync time="1159.061"/>
*De** ompa pe:wkeh wi:tseh ya n' Kuesala:n n' koyo:meh, yehwa:n tanamakah,
<Sync time="1164.407"/>
wa:n ke:..., de pe:wkeh kinitah ya ke tanamakah yo:n tokni:wa:ntsitsi:n *difuntos**,
<Sync time="1168.359"/>
*pues** miak *gente** no: pe:wak kichi:waya yo:n, ka:n owih ta: a:mo, o pe:wkeh tikchi:wah *porque** tehwa:n... neh no: n'chi:waya.
<Sync time="1177.313"/>
Wa:n ekintsi:n amo t'chi:wah *porque** timiakeh... *porque** pos amo, a:mo ki:sa *pues**.
<Sync time="1182.496"/>
N' koyo:meh *últimamente** amo... amo kipo:wka:itah ne:n tein yo:n tekit se: kichi:wa,
<Sync time="1188.492"/>
kixta:wah ke:meh yehwa:n kineki *por, por** yo:ni.
<Sync time="1192.688"/>
*Pero** yo:n ihwa:k *setenta y siete** ahsika *hasta ciento cuarenta artesanos** tiksentilia:yah. 
<Sync time="1202.835"/>
Seki koyo:meh n' ampó:n te:chpale:wia:yah yo:n ihwa:k,
<Sync time="1208.883"/>
kwi:kayah n' totanamak a:na:l, ne:si kilia:yah Baja California Norte, *por** Tijuana, ompa k'wi:kayah n' totanamak.
<Sync time="1221.764"/>
Yo:n ihwa:k yehwa:n kite:mowa:yah n' tomi:n *porque** te:chikne:lka:itayah i:n *pueblo**, kinamakayah n' towahkalwa:n ee... te:chixta:wilia:yah kuali.
<Sync time="1237.618"/>
Neli n' timopale:wihkeh ika, kuali timopale:wihkeh, a:kin amo motatsiwilih yo:n ihwa:k kuali mopale:wih.
<Sync time="1243.633"/>
Wa:n sate:pan de kinyo:lahsik n' koyo:meh n' towahkalwa:n, pe:wkeh amo k'kowah ok, wehweliwkeh nochi, a:... seki amo monamakak ok.
<Sync time="1251.747"/>
*Pero** yehwa:n n' tomi:n kite:mowa:yah itech *fundaciones**.
<Sync time="1255.652"/>
Entó:s amo timokue:ntahakihkeh wa:n yehwa:n amo no: mokue:ntahakihkeh, *pero** ihkó:n, ihkó:n yo:li:k tontia:yaya.
<Sync time="1262.68"/>
Wa:n sa:te:pan yo:n kihtowah yehwa:n n' koyo:meh mah tikchihchi:wayah... tikchihchi:waka:n okseki yankuik, yankuik ne:ska:yo:meh.
<Sync time="1271.148"/>
Ne:siah seki we:ia... wahkalmeh, seki mahyá: morralmeh, seki mahyá: chikiwmeh, seki... san tein a:mo, kiliah n' koyo:meh *nu..., nuevos diseños**.
<Sync time="1282.471"/>
Wa:n ihkó:n pe:wak *más** motanamakaya, wa:n ekintsi:n kichi:wah san tein a:motsitsi:n n' *cositas**.
<Sync time="1289.091"/>
Ekintsi:n de n' xo:no:t ke:meh i:pa monamaka, monamaka ke:meh i:pa *pero** mah kualtsi:n tachihchi:w.
<Sync time="1299.363"/>
*O sea que** yo:n ihwa:k timomachtihkeh no: teisá: timotahta:ni:skeh mah pati:yoh *pero** mah kualtsi:n tachihchi:w.
<Sync time="1306.373"/>
A:kin eski k'welita, *mismo** nika:wí:n tehwa:n tima:se:walmeh tikuelitah, tein tachihchi:w de, de xo:no:t.
<Sync time="1313.569"/>
Wa:n no: siwa:meh tein... *o** siwa:pi:pil, *más que** siwa:meh, siwa:pi:pil *porque** yehwa:n *más** tachiah *que** tein siwa:meh tein xiwehkeh ya,
<Sync time="1323.336"/>
kichihchi:wayah ne:n inin... ininkami:sah pues, (tein)? n' kinchi:wah.&amp;&amp;
<Sync time="1328.523"/>
Wa:n, wa:n tein a:man... tein te:ka tamikoya n' ekintsi:n kichihchi:wtokeh
<Sync time="1332.96"/>
tel senkaya n' kualtsitsi:n.
<Sync time="1334.612"/>
Telkualtsitsi:n siwa:kami:sahmeh *pero** no: *igu..., no: iwki telpati:yoh.
<Sync time="1340.004"/>
mm, ne: ke:man ipati:w katka se: *ciento**, o:me *ciento** wa:n tahko, e:yi *ciento**.
<Sync time="1348.253"/>
Ekintsi:n chikuase:n *ciento** se: siwa:kami:sah.
<Sync time="1352.304"/>
*Para** i:n ilwit a:it a,
<Sync time="1356.221"/>
a:it a komo tacha:lih na:n... ne:n siwa:tsi:n, *porque** pati:yoh n' itasa:l.
<Sync time="1361.716"/>
Ya ne:n, no: tikitayah no: de n' oksekin tanamakmeh,
<Sync time="1368.993"/>
de n... de n... ma:tachihchi:wmeh de xo:no:t wa:n de kowmeh...
<Sync time="1374.631"/>
Seki:n *últimamente** pos ekintsi:n kahsikeh ya no: yo:n kowxo:chit, te:palkat, tein mota:l... ma:pepechowa itech chalawih, no: tantiw a.
<Sync time="1384.27"/>
Ke:meh a:mo akah kito:ka, ke:meh a:mo akah kichihchi:wa mo... mopepecho:ti sah,
<Sync time="1389.952"/>
*pues** ekintsi:n no: tantiw ya. 
<Sync time="1392.914"/>
Kite:mowah nokta n' tokni:wa:ntsitsi:n, ki:sah wahkalmekat *igual**, tantok a.
<Sync time="1397.665"/>
A:mo akah kito:ka wa:n yo:n moto:ktani.
<Sync time="1400.857"/>
Ee, xo:no:t nochi n..., nochi n..., nochi n' *gente** kuali k'kixtia,
<Sync time="1410.4"/>
*hasta** siwa:meh kuali k'kixtiah xo:no:t.
<Sync time="1412.752"/>
Kiliah n' koyo:meh se: *procesamiento de** n...
<Sync time="1416.723"/>
*Pero no igual** pos para yo:n pos
<Sync time="1421.072"/>
para yo:n pos wehka:was *ocho días o quince días, según** takawa:nis,
<Sync time="1425.565"/>
ton *tiempo** tieskokeh. Komo amo tasese:ya kuali se: kipa:kas.
<Sync time="1429.302"/>
Yehwa:n n' koyo:meh... yehwa:n amo kimatih komohkó:n... komohkó:n ye:kwehka:wa *para** kualtia ne:n, ne:n xo:no:t.
<Sync time="1436.523"/>
*Ap..., aparte** ne:n to:nalpolo:lis *de** n..., de n' *artesano o de** ma:tachihchi:wkeh. 
<Sync time="1444.779"/>
*Este**... kiowis, to:nas,
<Sync time="1455.816"/>
yeh kite:mo:ti n' *imateria:l**.
<Sync time="1457.454"/>
Se: *tiempo** pano:k kikuiah tepe:xi:lo:t, tamik n' tepe:xi:lo:t.
<Sync time="1463.6"/>
Ke:meh a:mo akah kito:ka tami n' kowtsitsí:n.
<Sync time="1466.89"/>
Yekintsi:n yetok, kikuitokeh *para servilleteros** ohtat, n' ohtat tein xoxoktik.
<Sync time="1474.136"/>
Ee... wa:n amo sayoh yo:n, san tein amotsitsí:n *pues**, nochi timosempale:wiah ya.
<Sync time="1480.642"/>
Taxkalpi:kilo:nimeh yeh amo kichi:wa se: *persona** sah,
<Sync time="1486.11"/>
kichihchi:wa se: ka:n o:me oso e:yi:n, *porque** ki:xchihchi:wah, kihkuilowiliah ne:n ii:xkualne:ska
<Sync time="1493.143"/>
Ta:taman, tein ta:taman tapaloh wa:n toni n..., toni n' kipias.
<Sync time="1500.383"/>
Xa: kipias se: siwa:t tatektok, xa: kipias se: siwa:t tanamakatok, xa se: siwa:t tein kinama... kipi..., kima:mahtok ipili o ka:n mati.
<Sync time="1507.593"/>
San tein amotsitsí:n ne:ska:yo:t kipia n' taxkalpi:kolo:ni *o**...
<Sync time="1512.046"/>
Wa:n, wa:n *lo malo que** kihtowa Kuesala:n, amo kihtowa ka:mpa kichihchi:wah.
<Sync time="1517.297"/>
Se: sah n' ki:xkietsah, *ni modo**.
<Sync time="1521.493"/>
Wa:n koyo:meh tein wi:tseh kalpano:kih te:tahtaniah,
<Sync time="1525.396"/>
niman kihtowah telkualtsi:n Kuesala:n, kualtsi:n *icostu:mbres**.
<Sync time="1530.02"/>
Kuesala:n ka:n kipia costumbres, Kuesala:n koyo:meh.
<Sync time="1533.332"/>
*Costumbres** kipiah xola:lkone:meh tein yetokeh ina:wak ne:n *municipio**. 
<Sync time="1538.477"/>
*Pero municipio de** Kuesala:n amo teh kipia *costumbres**
<Sync time="1542.802"/>
Yehwa:n koyo:meh, yehwa:n, yehwa:n *como que**... ki..., kini... kitohtokah tomi:n.
<Sync time="1547.78"/>
Wa:n i:n tima:se:walmeh *cuando** wi:tsa se: koyot tehwa:n tikwa:ntih
<Sync time="1551.916"/>
kahfen, tikwa:ntih san tein a:mo, ttamakah, nochi yo:n.
<Sync time="1554.896"/>
Wa:n ke:man tehwa:n tiowih te:chtamakah *pero** mah tikixta:waka:n.
<Sync time="1559.661"/>
semi tixo:xohmeh *p[ero]** iwki a.
<Sync time="1564.88"/>
*Ya** nimitsilia:ya ne: ke:man ya, ompa pe:wak *setenta y siete** yo:ni wahkalnemi:... *pero** wahkalnamakalis.
<Sync time="1571.759"/>
Wa:n ke:man timonechikowa:yah *cada** chikue:i, wa:layah des... tokni:wa:ntsitsi:n *de** Tzicuilan, 
<Sync time="1581.25"/>
wa:la:ya[h] *de** Chicueyaco, Xiloxochico, wa:laya[h] *de** Ayotzinapan
<Sync time="1585.0"/>
wa:n de nika:n kayo:meh, siwa:meh wa:n ta:kah.
<Sync time="1590.899"/>
Tiksentilia:yah yehwa ya xo:no:tachihchi:w, tasa:l, tilmah, *rebozos, camisas, maceteros**.
<Sync time="1604.268"/>
*Pero de** pesma amo ke:man tiksentilihkeh,
<Sync time="1606.98"/>
*porque de** pesma kichi:wayah *de** Xocoyolo.
<Sync time="1610.065"/>
De nika:n, a:man nika:n no: kichi:wah ya sekin *pero** n' kuehmol de n' pesma semi pitsotik
<Sync time="1617.078"/>
*porque para** tikuiskeh se: pesma, tiktehtekiskeh
<Sync time="1621.048"/>
kipia ke t'te:mo:skeh se: pesma tein toma:wak, tein we:i
<Sync time="1623.785"/>
tein kipiak *siquiera** ka:n se: *ciento** wa:n tahko xiwit a moskaltihtok.
<Sync time="1629.868"/>
Entó:s ton kihto:sneki, tiktamo:ttokeh ya n' kowmeh ke:meh Xocoyolo.
<Sync time="1636.267"/>
Ompakawín kitamo:ttokeh ya n' kowmeh nochin tein wehwei:n, telinachichi, *siquiera de** se: tanawa:l.
<Sync time="1641.947"/>
Wa:n tein se: tanawa:l *de** toma:wak yehwa n' kualtia *para** teisá:.
<Sync time="1646.751"/>
Tein pitsa:wak ka:n kualtia *porque** amo ya, aya:mo yo:lo... aya:mo este... kipolowa ne:n, 
<Sync time="1652.696"/>
aya:mo kipia n' ikowyo, yo:loh ok, i:n tein amo yo:loh, tein yo:loh amo kualtia.
<Sync time="1658.807"/>
Nochi yo:n... yo:n tokni:wa:n amo kimatih komohkó:n k'wehwelohtokeh ne:n... k'wehwelohtokeh n' tato:k.
<Sync time="1666.702"/>
Wa:n *por eso** miakeh nika:wí:n kachi kuali kitekiti:ltiah xo:no:t, kitekiti:ltiah tasa:l.
<Sync time="1672.803"/>
Yo:n ihwa:k ke:meh name:chilwia:ya *que de** n' nechiko:lismeh *de** n' *artesanos**.
<Sync time="1682.956"/>
Sate:pan amo monamaka ok, ka:n monamaka ok, t'tasematkeh, tiwehweliwtia:yah ya,
<Sync time="1688.626"/>
*pero** ihwa:k no: tikihtohkeh: ¿to:n te:chchi:wilia *falta** nika:n?
<Sync time="1693.081"/>
Te:chchi:wilia *falta** ka:ni t'namakaskeh n' tokahfe:n, te:chchi:wilia *falta** ka:ni timopahti:skeh, te:chchi:wilia *falta escuela**.
<Sync time="1702.378"/>
*Primaria** t'piah *pero telesecundaria** ka:n tei.
<Sync time="1706.609"/>
Entó:s ihwa:k a: ne:n yo:n koyo:meh etoyah n' ampó:n, wa:lahkah seki koyo:meh, moto:ka:ytihkeh... in... in... ininnechiko:lis moto:ka:ytih *prade**.
<Sync time="1717.485"/>
Yo:n kiliah n' koyo:meh *siglas**.
<Sync time="1720.045"/>
Entó:s yo:n koyo:meh etoyah, ihwa:k a m' pe:wkeh kite:mowah tomin
<Sync time="1728.01"/>
itech *fundaciones para** ke:waltihkeh ne:n *telesecundaria**, tehwa:n *totelesecundaria** wa:n motekitik.
<Sync time="1737.845"/>
*Pero** yo:n *telesecundaria** e:wak *porque** yo:n ompa mot... moitato, *hasta**
<Sync time="1746.978"/>
ompa mochi:wato, pané: ye:kwehka moka:wato n' *telesecundaria porque** *en primero**, yekinika *porque** ompa kikuik ne:n tele ompa kikuik n' *señal**
<Sync time="1759.086"/>
wa:n se: *porque** ompa k'ahsikeh n' ta:l.
<Sync time="1762.154"/>
Nika:wín *cerca** amo kanah kahsikeh yo:n *tiempo**, a:mo akah kiselih.
<Sync time="1764.939"/>
Wa:n yo:n ompa, *dueño de** yo:n ta:l, *este** kipiaya se: problema, se: kuehmol iwa:n *banco**.
<Sync time="1777.875"/>
*Entonces** kixta:wak ne:n a:kin k'kowak, kixta:wak ne:n, ne:n kuehmol
<Sync time="1788.329"/>
wa:n moka:wak a:ltepe:ta:l a, wa:n *por eso** mochi:w n' *escuelas telesecundarias**, we:ika n' ta:l.
<Sync time="1796.548"/>
N' ta:l pané:, xa: se: ista:joh pano:s.
<Sync time="1800.357"/>
N' ekintsi:n ompa etok a n' *telesecundaria**. Chi:wik n' *telesecundaria**, chi:wik se: ta... kaltapahti:lo:ya:n, no: kite:mohkeh ika nepale:wi:l de seko.
<Sync time="1814.372"/>
*Para** amo... no: timopale:wihkeh tehwa:n, t'ta:lihkeh *faenas**, eh, tehwa:n t'ta:lihkeh *faenas**.
<Sync time="1819.373"/>
Ihkó:n ke:meh *cooperativa** tosepan kichi:w n' ibodegas, *primeras bodegas** tein de Kuesala:n, ne: Nahuiogpan ne:n *bodega** ika *faenas**.
<Sync time="1828.502"/>
Ompa *faenas por comunidades** wa:n nika:n *faena por... por este... por cada** se:meh de tehwa:n, no: *igual**.
<Sync time="1836.454"/>
Kichihchi:wkeh no: *igual** se: kahfe:nkowalo:ya:n,
<Sync time="1839.68"/>
*mismo** nika:n, yo:n tekimeh kichi:wkeh, yo:n *a nivel pueblo**.
<Sync time="1844.942"/>
Wa:n no: mismo ihwa:k yo:lik a ne:n... yo:lik a ne:n *cooperativa**.
<Sync time="1850.282"/>
Ke:mih Kuesa:la:n pe:wkeh no: i:pa tio:yowih, pe:wkeh timonechikowah.
<Sync time="1856.169"/>
Ne: ke:man etoya ne:n *Plan Zacapoaxtla**, etoyah seki koyo:meh tein de n'... de n' *agrónomos** 
<Sync time="1862.934"/>
kilia:yah *Plan Zacapoaxtla**, yehwa:n sayoh kito:ktinemiah mi:l, tao:l.
<Sync time="1867.721"/>
Itech i:n *lugares** nentinemiah yo:n *ingenieros**,
<Sync time="1871.889"/>
*co**... mahyá: kichi:wtinemiah *experimentos**, ka:ni más mochi:wa n' tao:l, katí:n tao:l más kualtsi:n, ki:... kati:ni *semilla más** kuali, nochi yo:n.
<Sync time="1879.203"/>
Wa:n *a final de cuentas**, pos *mejores semillas** tikpiah tehwa:n, ma:..., kipiah *mejores semillas** ma:se:walmeh amo n' koyo:meh, koyo:meh amo teh *semilla**.
<Sync time="1888.373"/>
yehwa:n no: sayoh takuah mahyá: tapial, *pero** pos yehwa:n ka:n... ka:n kimatih ka:ni mochi:wa, ke:(yeh) mochi:wa, ke:ní:w mochi:wa, ka:n kimatih.
<Sync time="1897.376"/>
Kimatih ma:sewalmeh, tein tekitih. 
<Sync time="1900.004"/>
Wa:n ihwa:k a yo:n pe:wak moita ya, kit... kita... pe:wak tatsi:ntokah ke:ní:w San Miguel kinamakatok n' *icosas**.
<Sync time="1908.911"/>
Wa:n a:kin te:cheka:naya n' tik... *bueno** t'knamakayah n' *artesanías** San Miguel, pe:wak no: kininohno:tsaya mono:tsaya se:.. se: tamachtihkeh... mono:tsaya Valerio López&amp;&amp;&amp;
<Sync time="1918.429"/>
No: pe:wak yowi ya nechiko:lismeh de Kuesala:n, pe:wkeh timonechikowah.
<Sync time="1924.332"/>
A:mo timia:keh, San Andrés Tzicuilan, Cuetzalan, San Miguel Tzinacapan, Xaltipan, Ayotzinapan, Yohualichan, Pinahuista.
<Sync time="1932.476"/>
pané: n' mati Santiago Yancuictlalpan, pané:, amo nikelna:miki. Amo ta: *seguro** yehwa sah yo:nkes, *siete**.
<Sync time="1940.936"/>
Yehwa yekinikatsitsi:n pe:wkeh t'nemiliah, ke:ní:w t'chi:watih. *Por** yo:n *tiempos** pati:yoh katka n' *azúcar**. 
<Sync time="1947.201"/>
*Pero** yo:n ihwa:k ti... tilucha:rohkeh *por** n' *azúcar, de** n'... *para cooperativa**.
<Sync time="1959.235"/>
Ihwa:k a n'... ika miak nekuehmolo:lis, *pero** telmiak nekuehmolo:lis. N' koyo:meh amo kinekiah mah kita:li:kan se:... se: tanamakalo:yan *de** n' *pobres**, amo kinekiah.
<Sync time="1969.18"/>
Onkaya miak kuehmol, telwehka:wak, pano:k xiwmeh, pano:k *meses**.
<Sync time="1976.94"/>
Wa:n tia:ya:yah nikmattok ma:ski ika kiowit, yo:n *tiem**..., yo:n *tiempo** ka:n akah kitaxta:wia:yah, yo:n *tiempo** tia:yah sah.
<Sync time="1984.016"/>
Ke:meh a:man domingo, imaní:n ay timoketsah Kuesala:n, nechiko:lis. Tikitaskeh ka:ni t'namakaskeh ne:n tokahfe:n, topimie:ntah, toxokow, kowtsapot.
<Sync time="1998.608"/>
Yo:n ihwa:k kinamakayah, ko:namakayah, neh amo ke:man niah, pero... Amo ke:man tiah ne:n tanamakalis wehka pero t'nechikowa:yah nika:wi:ni xokot.
<Sync time="2007.03"/>
Niahka kowtsapot tika:ka:watoh México, *central de abasto, pero** ke:meh amo titanamakanih *de** kuali,
<Sync time="2016.28"/>
wa:n amo ti..., a:mo katka titanamakanih *de** nochipa.
<Sync time="2019.21"/>
Ta: sayoh tiwetsiah *de** ke:meh eskia... ke:man weli sah n' tia:yah, no: ke:meh weli te:chkowilia:yah.
<Sync time="2024.654"/>
Ta: ka:mpa tanamakah wehwei:meh, kimattokeh ya ka:ni wa:le:wa, a:konimeh, kichi:wah ya, mahyá: se: *contrato**,
<Sync time="2034.061"/>
- i:n to:nal niknekis achi i:n *de** tanamak *pero para** nochipa ya.
<Sync time="2042.224"/>
Wa:n tehwa:n nika:n amo weli *porque** n' toxokow sayoh *cada** xiwit n' ta:ki.
<Sync time="2045.638"/>
Mah te:chtahtani:ka:n xokot *para** abril, pos ka:n..., abril ka:n teh xokot, entó:s yeh ika yo:n amo weli.
<Sync time="2054.114"/>
*Pero** ihwa:k a ne:n... yahkah ke:meh o:me, e:yi xiwit *comisiones**, nikmattok iksá: ka:n monamaka ya.
<Sync time="2067.47"/>
A:mo... iksá: ka:n akah takuaya, se: a:miki, se: maya:na, se: kochisneki, se: sekui, tikihyo:wihkeh iwki.
<Sync time="2079.942"/>
Pano:k yo:n, ihwa:k a ne:n... ne:n *cooperativa** yo:lik, yo:lik moahohktiah.
<Sync time="2092.54"/>
Kichi:w miak, yeh *más** este ki... *más** ki... *más** kitekitilih n' kahfe:n.
<Sync time="2104.152"/>
*Por eso** yekintsi:n kipia ne:n *beneficio sec... beneficio húmedo, beneficio seco**.
<Sync time="2111.78"/>
Kipia ya tanemachti:lo:yan, kipia... ekintsi:n pané: kua:..., kuali etok a.
<Sync time="2118.943"/>
*Pero treinta y qué... treinta y..., más de treinta años** wehka moskaltih, kichi:w miak a.
<Sync time="2130.043"/>
Nochi yo:n. A:mo nikelna:miki neh ka:tí:n xiwit no: nikomisio:ntik ompa, mm,
<Sync time="2141.681"/>
katka ni... *nicoordinador** de se: *proyecto** mono:tsaya 3839, de yo:n *fondo para niños de méxico**.
<Sync time="2151.918"/>
Yo:n se: *proyecto** kimpale:wia:ya *solamente** kilia:ya *afiliados de** yo:n *proyecto**.
<Sync time="2162.059"/>
*Pero** onkaya se: kuehmol no: yo:n iwa:n *porque** tein... tein taeka:naya de n' *proyecto** amo iwa:n mowikaya de n' *cooperativa**.
<Sync time="2171.877"/>
*Entonces** n' *cooperativa** yeh kichi:wa:k se: *convenio** iwa:n yo:n *fundación de niños de méxico**,
<Sync time="2181.651"/>
n... tein kimati de n' *fundación** monohno:tskeh, ihwa:k a ne:chkalakih neh.
<Sync time="2188.718"/>
*Pero** tehwa:n timota:lia:yah *de acuerdo** iwa:n, titekitiah, tisentekitiah iwa:n *cooperativa**
<Sync time="2193.711"/>
Wa:n timopale:wia:yah *pues**.
<Sync time="2195.406"/>
Neh n'mattok iksá: n' *cooperativa** kihto:s: - Pos neh ka:n pia tomi:n ee.. te:chpale:wi tepitsi:n. - *Ah, bueno**. Pos iksá: t'pale:wia:yah tepitsi:n.
<Sync time="2203.443"/>
I:pa kipia miak tomi:n ne:n fundación, yo:n *tiempos** kinimakayah *más**. Ekintsi:n amo ok kihtowah, mopatak *políticas**, mopatakeh *gentes**, mopatakeh nochi.
<Sync time="2213.643"/>
Wa:n yo:n *este**... yo:n tiempos neh nik... wehka:wak sayoh pané: se: xiwit wa:n tahko sayoh
<Sync time="2225.615"/>
*porque** ne:ch... ne:ch... nehwa mahyá: nikwehweloh ya
<Sync time="2233.911"/>
*porque** onkaya seki, seki xola:lmeh takueh... kuehmolmeh.
<Sync time="2238.267"/>
*Por ejemplo**, Xilo... Xiloxochico ki:sak.
<Sync time="2242.094"/>
3839 kitsakuaya Xiloxochico, Xochical, Cuauhtamazaco,
<Sync time="2251.425"/>
yehwa sah, Xiloxochico, Cuahtamazaco, Xochical, Tenango, *cinco comunidades**.
<Sync time="2263.597"/>
Sayoh *cinco comunidades** ki..., *kiabarcarowa:ya**, kimpale:wiayah. Yo:n ihwa:k kipiaya se: *médico**, kipiaya *enfermera, kinatenderowaya** m' pilimeh.
<Sync time="2272.249"/>
Wa:n yo:n *cada** pili kitah... kitahkuilowilia:ya n' *ipadrino extranjero**.
<Sync time="2281.412"/>
Nio:nio ki:xmati a:koni, sayoh moi:xmatiah ika, ika *retrato**, ika *fotografías** sayoh.
<Sync time="2286.109"/>
*No, pues** ne:h ni..., kitahkuilowilia:ya n' *ipadrino**, ihko:ni nietok wa:n ihko:ni, mm, ihko:ni nocha:n.
<Sync time="2293.125"/>
Wa:n ke:man kilia:yah m' *padrino, que** ihko:ni nocha:n, yehwa i:ni nikua, m' *padrino** moyo:lyema:niaya
<Sync time="2299.882"/>
wa:n kiniwa:lmakaya se: tomin mah kie:kchihchi:wa n' icha:n oso mah takua kuali.
<Sync time="2304.727"/>
N' *programas** etoya *para nutrición, salud, nutrición, educación**.
<Sync time="2312.589"/>
Wa:n tomi:n *para** yehwa katka.
<Sync time="2318.103"/>
Onkaya... onkaya tokni:wa:n ke kikuikeh *para** oksé *cosa**, kikuiah *para**...
<Sync time="2324.687"/>
*Cuando** kinawatia:yah mah kikui *para** icha:n kikuia *para** takua:s.
<Sync time="2330.419"/>
*Cuando** kinawatia:yah ke mah takuas, kikuia *para** itasa:l, k'kowaya itasa:l *o para herramienta**. Onkaya kuehmol.
<Sync time="2339.367"/>
Nochi yo:n *para... para** tikye:kta:lia:yah, kipia ke tia:skeh re... nechiko:lis, kipiayah *reuniones**, ne: ke:man mochi:waya *reuniones** yowak.
<Sync time="2348.402"/>
*Hasta la una, las dos de la mañana** tiwi:tseh ya. Ka:n nikochia.
<Sync time="2355.08"/>
A:man a:mo, a:man mochi:wa *reuniones** to:naya:n.
<Sync time="2358.131"/>
Wa:n de yehwa yo:n *programa como siempre** yetok.
<Sync time="2364.295"/>
Wa:n yo:n 3839 kimpiak, kipiak ipilwa:n.
<Sync time="2369.25"/>
Yekintsi:n de 3839 mo..., ki:sak se: ipili mono:tsak...
<Sync time="2373.509"/>
Ah, yo:n ihwa:k etoya se: 1741, yo:n mono:tsaya *desarrollo** Xaltipan, no: ipa etoya ya *después de 3839**.
<Sync time="2383.265"/>
Etoya se:ko Cuautlamingo, amo nikelna:miki kati:yeh yeh n' *inúmero**.
<Sync time="2387.55"/>
Wa:n de 3839 poliw *entonces** ne:sik 1768, mm... *sede** Yohualicha:n, ajá.
<Sync time="2399.787"/>
N' oksé: yehwa n' tein etoya Xiloxochico, Xiloxochico poliw, kipolohkeh *por política**.
<Sync time="2408.208"/>
No: Cuauhtamazaco ompa sede, katka... katka *afiliado** ompa, ekintsi:n ompa *sede**
<Sync time="2416.275"/>
No: se: etok, mm... Yohualichan, Yohualichan, Xaltipan, Cuahtamazaco, Tenango, Tenango pané: *mismo**.
<Sync time="2434.804"/>
*Pero** yetokeh seki, *por ejemplo** Paso del Jardín yo:n okseki:n, etokeh Huehuetla, pero yo:n okseki:n ya.
<Sync time="2440.599"/>
*Pero** n' tein, tein powi iwa:n *cooperativa** i:pa sayoh de nika:n kayo:meh.
<Sync time="2444.346"/>
Ki... e:yi, e:yi *este... programas**.
<Sync time="2447.852"/>
Neh niwehka:wak yo:n ihwa:k sayoh *año y medio**, nikpiak kuehmol, seki kuala:nkeh *porque** kihtohkeh, ne:chpantihkeh ke nehwa nikwehweloh.
<Sync time="2457.362"/>
A:mo, yo:n kwehwelohkeh *desde** ahko, kihtohkeh: amo, i:n t'wehwelo:tih ya *porque** etoya daña:doh ya ne:n *gente**.
<Sync time="2465.036"/>
Sate:pan *moarrepentirohkeh, fuera de tiempo**, wa:n tein k'kakkeh, tein kikakkeh n' *consejo** kuali ki:skeh, tei:n a:mo ihkó:n etok.
<Sync time="2473.672"/>
*Después** neh nitekitik n' *cooperativa como promotor, hace años**, amo nikelna:miki katí:n xiwit,
<Sync time="2481.784"/>
mm... tikchi:wayah *reuniones**.
<Sync time="2491.499"/>
Tikpe:waltihkeh n' *caja de ahorro** nikmattok.
<Sync time="2495.217"/>
No: te:chmachtia:yah ke:n tikchi:watih *pues, porque** tehwa:n pos ka:n tikmatih, tehwa:n titekitih kowtah, tehwa:n n' totekiw mm... kowtahtekit.
<Sync time="2503.793"/>
*Pero** tikchi:wayah o:me *cosa**, tikchi:wayah *reunión de cooperativa** wa:n t'chi:wayah *reunión de caja de ahorro**, o:me, o:me *cosa**.
<Sync time="2512.116"/>
*Pero** ke:meh amo t'tai:xmatih n' tehwa:n, ka:n timomachtihkeh *más**, ihwa:k a n' okseki kalakkeh *más** pi:pil tein tai:xmatih ya.
<Sync time="2520.89"/>
Yehwa:n kipiaskeh tepitsi:n *por lo menos**, kimattoskeh tepitsi:n de tein kiliah *administración contable**.
<Sync time="2529.1"/>
*Entonces** tehwa:n yo:ni ka:n timomachtihkeh, mm... *por eso** tehwa:n timoka:wkeh *como promotores pero de cooperativa**.
<Sync time="2536.493"/>
Nikmattok a:konimeh etokeh *como siempre**, etok José Reyes *como siempre** ekintsi:n etok, Epifanio García etok *como siempre**,
<Sync time="2541.165"/>
Epifanio, mm... Francisco de..., de..., tikiliah chi:skoh de, de Zacatipan,
<Sync time="2550.828"/>
etok ne:n Emiliano Salazar.
<Sync time="2555.108"/>
Nochi yo:n katka *cooperativa, este**... ne:n.. katka *este como promotores
<Sync time="2561.066"/>
de, de caja al mismo tiempo de... de cooperativa**.
<Sync time="2565.93"/>
Ekintsi:n yehwa:n mokepkeh *como**... n' okseki:n *mayoría de** m' *promotores** tein moka:wkeh *como promotores de cooperativa** sayoh, *de orgánicos** n' oksé:.
<Sync time="2577.623"/>
*Pero* pues semi... semi tamayan ekintsi:n *porque** pos ekintsi:n mo..., motohtoka taxta:wi:l, ne: ke:man tipe:wkeh a:mo teh taxta:wi:l katka, iwki sah. 
<Sync time="2591.643"/>
Wa:n no: kuali a *pues**, no: kuali a *que** onkak taxta:wi:l, *de** yo:n *manera**,
<Sync time="2599.01"/>
ka:n mati, se: no... se: nokni:w, se: *nopariente**, se: *cualquier novecino**, takán: ompa tekiti pos neh ne:chmaka tekit.
<Sync time="2606.871"/>
yeh ompa kipale:wiah wa:n neh no: ne:chpale:wia ya, iwki de (yo:n) *manera** timosempale:wiah
<Sync time="2616.354"/>
wa:n *gente** ika kuala:ni, *fulano** ompa tekiti yo:n, ¿*para** toni?
<Sync time="2620.428"/>
A:mo moneki mah se: kuala:ni, ka:n weli.
<Sync time="2624.487"/>
Nochi tikpiah *derecho de** t'takua:skeh wa:n tapata:wya:n.
<Sync time="2632.34"/>
Ka:mpa neh nitekiti ekintsi:n nietok a gusto, nitekiti wa:n *que bueno que** ka:mpa n'tekiti yo:n ompa kuali mowi:ka iwa:n *cooperativa**, telkuali, nikwelita.
<Sync time="2640.797"/>
Mm... *porque** amo motsahtsakuiliah ika n' tekimeh, nio:n... *de** nió:n se:.
<Sync time="2648.005"/>
N' oksé: kichi:wa oksé: *cosa** wa:n *cooperativa** kichi:wa oksé: *cosa**.
<Sync time="2652.485"/>
*Claro** no kimanaka n' kahfe:n *pero** yo:n a:kin kipias *cliente, según cliente** ke:meh kwelitas.
<Sync time="2659.709"/>
Wa:n ekintsi:n pos we:i a n' *cooperativa**, we:i, kipia n' *icaja de ahorro, que** telwe:i a, yehwa *más** we:i, *más... más** aki:ltilo.
<Sync time="2669.3"/>
*Más a... más** aki:ltilo *porque** kalak..., etokeh siwa:meh, etokeh pilimeh, etokeh *abuelos**, etokeh... nochi etokeh,
<Sync time="2677.14"/>
*orgánicos** pos etokeh tein tekitih kahfe:n chipa:wak.
<Sync time="2682.987"/>
Wa:n okseki:n tein tekititokeh ompaka, ke:meh eski a... ke:meh eski a *talleres**, pos etok *de bambú**, etok *de artesanos**, etok de okseki:n, *comisiones de pimienta**, de kahfe:n.
<Sync time="2695.649"/>
Pos kuali etok *pues, lo malo que**... pos amo wel tinochimeh ompa t'tekitih *porque** pos a:mo ahsi... a:mo ahsi n' tomi:n.
<Sync time="2704.871"/>
Neh n'mpia *seguro**, neh n'pia, nikpia... ni... ni... nietok *claro pues que... que cada... cada este..., cada lugar** kipia n' itekiw.
<Sync time="2716.2"/>
No: ntekitik *como viverista** iniwa:n.
<Sync time="2719.702"/>
Ompa ntekitik yo:n *vivero**, neh ne:chyo:le:wkeh yo:n ihwa:k *como injertador**.
<Sync time="2725.71"/>
Nikwelitak no:, wa:n *que bueno pues, gracias a eso** no: nimomachtih miak iniwa:n.
<Sync time="2733.22"/>
Mm, *como injertador** neh nimoespesialisa:rohka *en macadamia, nuez de macadamia**.
<Sync time="2738.658"/>
¿Tiki:xmattok kanah? Nika:n etok, ah, pues i:n etok, o:.
<Sync time="2740.793"/>
I:n semi, *semifino** i:n... i:n *nuez**, telwe:lik, amo iwki tein mexicano, i:n *nuez**  i:n *nuez australiano**, ¡eh!
<Sync time="2749.337"/>
I:n... i:n i:kni:w a:wa:kowit tein nika:wí:n onkak, mm, *ipariente**.
<Sync time="2757.855"/>
Soh ke n' a:wa:t tein nika:n pos no: taman ta:ki wa:n i:n telwe:lik n' iteyo.
<Sync time="2762.616"/>
*Lo malo que**, yo:n *tiempos** ke:man *cooperativa** 
<Sync time="2765.874"/>
kahoka ne:n yo:n... yo:n *proyecto de** n... de n' *macadamia**,
<Sync time="2771.359"/>
a:mo akah k'kowaya.
<Sync time="2772.537"/>
*Como que** a:mo kipia.... amo kue:... amo ki:..., a:mo ki:xmatiah.
<Sync time="2776.385"/>
Yekintsi:n ki:xmatkeh ya, ekintsi:n kwe:liliah ya, kichi:wah miak *cosas**.
<Sync time="2780.654"/>
Se: koyo:t ompa Kuesala:n kichi:wa kichi:wa este... ait ke:ní:w n' kiliah... kichi:wa... takualismeh de n... *de macadamia**.
<Sync time="2790.978"/>
*Postres**, kichi:wa pan, kichi:wa miak taman.
<Sync time="2798.129"/>
Ma:se:walmeh no: kuali kichi:wah *pues**, sayoh moneki nemachtil tepitsi:n de i:n, *porque** telwe:lik *macadamia**
<Sync time="2804.64"/>
wa:n *este**... ne:n koyo:meh pos yehwa:n ke:meh welih pos momachtiah.
<Sync time="2812.26"/>
Tehwa:n ka:n tiwelih, pos ka:n wel timomachtiah *porque cada** nemachtil kipia ipati:w.
<Sync time="2817.378"/>
Wa:n *lástima que** tamik yo:n *proyecto de** n' *macadamia porque**
<Sync time="2822.905"/>
ekintsi:n ka:n tei *macadamia** wa:n ekintsi:n *que** nochi:n... miak *gente** kite:mowa.
<Sync time="2826.602"/>
Tamik *porque** wa:lah yo:n te:tsa:w... tetsa:wit, te:tsa:wehekat.
<Sync time="2829.899"/>
Miak wihwile:w, pohpostek, wehweliw m' *planta**.
<Sync time="2834.162"/>
A:man ka:n teh m... ka:n tei ok, *últimamente** neh nia... n'nohno:tsa n' tein kimati ompa ne:n n' totayeka:nka:w de n' tosepan, *pero** kihtowah ke yetok *pendiente**.
<Sync time="2843.808"/>
Neh nikilihtoya *que** neh nietok *puesto otra vez**, sepa oksé: *viaje para** tik... tikchi:... tikchi:walti:skeh de n' *injertación**
<Sync time="2850.875"/>
*porque cuando** tamik a, *cuando** tamik katka, (ke)mah
<Sync time="2856.213"/>
katka *buenos prendimientos** onkaya, katka... ahsia *hasta 80, 90% de prendimiento, buenos** a
<Sync time="2864.055"/>
Tehwa:n t'chi:wayah *solamente** tie:yi:n, *tikinjertarowayah** yo:n *tiempos**.
<Sync time="2868.017"/>
Wa:n a:kin eski ya:ya t'machtia:yah pues... a:kin eski ya:ya t'machtia:yah, ora... por ora teh x'chi:wa, ihkó:n x... ihkó:n se: kichi:wa.
<Sync time="2874.062"/>
Amo ke:man kuali mah se: nexi:kol, ¿para toni? Neh nimikis wa:n komo nimikik nikwi:ka nonemachtil *pero** to:n serbi:roh, *mejor** mah welika:n okseki:n.
<Sync time="2884.16"/>
¿Ton pasa:rohtok ekin... nika:n nopue:bloh? Onkak *danzas que** yehwa:n sah kimatih,
<Sync time="2890.951"/>
a:mo n'mati ox a:mo kinmachtiah *o** ke:yeh,
<Sync time="2894.478"/>
*Pero** komo sie:mpreh yehwa:n, ento:s yehwa:n... yehwa:n kichi:wah, pos yehwa:n sayoh n' kimatih.
<Sync time="2900.283"/>
*Pero** komohkó:n nikimachtia *cien**, pos *mejor porque** pos yo:n nemachtil nochipa onkak.
<Sync time="2908.703"/>
Ne:n... ne:n tein timonohno:tstoyah de n' *cooperativa, lástima que** yo:n ihwa:k,
<Sync time="2919.686"/>
ka:n... am... nikelka:w a:mo nimitstamiilwih *que** chika de n' *azúcar**, nejó:n we:iak.
<Sync time="2926.133"/>
we:iak de n' *azúcar porque** tikitayah *que** a:mo soh kichi:waya *falta azúcar**, ta: kichi:waya *falta** et,
<Sync time="2932.873"/>
kichi:waya *falta** mante:ka, kichi:waya *falta** tao:l.
<Sync time="2937.875"/>
Mm, n' tao:l onkaya we:i kuehmol ne: ke:man, kihtowah, tikmattkeh *pues, que** tein... tao:l tein k'wa:l... k'wa:lkuiah de... de a:na:l,
<Sync time="2950.37"/>
n' a:na:ltekos kikuiah *para... para** tapialmeh seki tao:l kostik, tahtapkyoh, pitsotik.
<Sync time="2958.618"/>
Kimoya:wayah ne: ke:man sayoh kasá: ika, te:chmakayah mahtakti ki:loh *por familia**,
<Sync time="2967.034"/>
iwki sah, wa:n *para** tikahxiti:skeh ne:n e:yi almo:n
<Sync time="2973.75"/>
pos kipia ke timoi:xpatayah, a:mo moka:waya oksé:
<Sync time="2977.838"/>
Wa:n *cuando** yo:n tikitayah *que** mochi:wa... kichi:wa *falta** oksé: cosa, tao:l, et, mante:ka, nochi yo:n *cosas**, xapoh,  
<Sync time="2988.891"/>
ihwa:k a ne: pe:wkeh, ne:n nechiko:lis *de cooperativa** ihwa:k a m' pe:wak tehko wa:n temowa, pe:wak
<Sync time="2996.019"/>
kiliah n' koyo:meh ki... pe:wak kichi:wa *gestiones** iwa:n... iwa:n *conasupo**.
<Sync time="3001.819"/>
Ne: ke:man yetoya n' *conasupo** iwa:n kichi:w yo:n *convenio**.
<Sync time="3005.966"/>
Ekintsi:n nochi mopatak a, ee... n' *conasupo** kipia ya n' *imercancía**.
<Sync time="3012.929"/>
N' *conasupo** i:pa kipiaya n' *itiendas** itech wehwe[i]xola:lmeh, *pero** n'... *pero** kowtah aya:mo onkaya.
<Sync time="3019.527"/>
ihwa:k a ne:n... ne:n tosepan iwa:n kichi:w n' *convenio**.
<Sync time="3023.953"/>
wa:n *primer bodega**, prim... ki... este... kichi:wkeh *como**, mahyá: se: *programa piloto**
<Sync time="3031.811"/>
*de** yo:n *tipo de... de..., de..., de almacenes**, kil..., kito:ka:ytihkah ne: ke:man *conasupo coplamar**.
<Sync time="3039.305"/>
Yekinikatsitsi:n *bodegas** nika:n kichi:wkeh, nika:n topue:bloh, nika:n etoya *bodega**.
<Sync time="3045.613"/>
Nika:n kisurti:rowa:yah nochi:meh,
<Sync time="3047.817"/>
nochi n' *municipio, parejo**.
<Sync time="3049.725"/>
Ka:mpa yo:n achto nimitsilwih tikchi:wkah se: kahfe:nkowalo:ya:n de i:n *pueblo** San Miguel,
<Sync time="3058.117"/>
ompa k... ompa kipia se: *bodega kirentarohkah**.
<Sync time="3061.421"/>
*Tikrentarowilihkah** ne:n *conasupo coplamar**.
<Sync time="3065.975"/>
N' *sociedad de producción rural** ihkó:n mono:tsaya n' ka:mpa kahf... n' ka:mpa kahfe:kowayalo:ya:n, 
<Sync time="3071.715"/>
pos yeh kixta:wilia:yah se: *renta**.
<Sync time="3074.799"/>
*Después** sa:te:pan ya mochi:w, *cuando** i:pa mo... tekititoya ya ne:n almacén de n' *conasupo coplamar** kichi:wtoyah *al mismo tiempo** n' *almacén** tein ekintsi:n etok Cuetzalan
<Sync time="3086.458"/>
*hasta** yekintsi:n yetok n' *almacén, pero** nika:n pe:wak, nika:n e:wak. 
<Sync time="3090.571"/>
Ne: ke:man katka nika:n totie:ndah katka *tienda número uno**.
<Sync time="3093.941"/>
wa:n sate:pan tawehweliw wehka *tiempo después de... veintitantos años, veintinueve años, veintiocho**,
<Sync time="3103.355"/>
*kitocaroko** ekintsi:n sepa n' *tienda número trescientos treinta y tres**, a:chá: *último** ya.
<Sync time="3110.62"/>
*Pasaroh** miak *cosas**, tawehweliwka, nochi por amo timomachti:skeh,
<Sync time="3117.241"/>
nochi *por** amo timomachti:skeh kikui... ki... chi:wik *mala administración**, wa:n *de mala administración**, koto:nka n' *tienda**.
<Sync time="3125.763"/>
Wa:n ekintsi:n sepa moahkokkeh, sepa n' tein... tein *todavía** tein ke:man weli tiowih *reuniones de** n' *cooperativa** sepa kiniyankuik a ahkokeh ne:n *tienda**.
<Sync time="3136.642"/>
Yekintsi:n mono:tsa *tienda diconsa**.
<Sync time="3139.48"/>
Mm... pané: sedesol ya n' ekintsi:n kihtowah.
<Sync time="3147.706"/>
*Bueno, total que de** yo:n onkak *azúcar**, onkak tao:l, te:chmakah tsikitsi:n semi, ahachichi te:chxelowiliah *porque** tapati:yoh.
<Sync time="3155.376"/>
Ekintsi:n ke:meh tiahtokeh n' *tiempo** tapati:yoh, nochi n' *gente** yetok, pos es... o:meyo:lohtok,
<Sync time="3165.181"/>
¿A:it ke:ní:w n' ti:xpano:tih  *lo primero** tikihtowah mah amo poliwiskia tao:l wa:n mah amo te:chtekipacho, mah tipa:ktoka:n,
<Sync time="3172.162"/>
*pero de** ay ne:paka etok owih.
<Sync time="3175.167"/>
*Por eso** nochi n' kahf... kahfe:ntahmeh ekintsi:n etok *abandonado**, ka:n akah tame:wa semi.
<Sync time="3182.033"/>
Ma:ski no: tapale:wia ne: yo:n *consejo poblano del café**, tapale:wihkeh, *pero** a:mo ahsi.
<Sync time="3190.732"/>
Miak *gente** tein nemi *por** Zacapoaxtla, Zaragoza, Teziutlán, Puebla, niman kihtowah:
<Sync time="3197.329"/>
- *zona Cuetzalan ricos porque** kipiah kahfe:n.
<Sync time="3201.449"/>
*Pero si** n' kahfen tikmattokeh, de n' kahfe:n tikmattokeh ke tein de 100% tiknamakah, tein moexporta:rowa 100%,
<Sync time="3214.431"/>
¿a:it ka:ni moka:wa 93%? N' *productor** kimakah *solamente 7%**, yo:n t'mattokeh
<Sync time="3223.169"/>
Kichi:wak se: nemachti:lis ne:n tosepan, *a través de** ompa yo:n te:chilihkeh.
<Sync time="3229.794"/>
¿Ka:ni moka:wa? *Por ejemplo** ekintsi:n tein t'mattokeh neli ke si... se: *libra de café** ait ka:nachi dólares kiki:xtiah, telmiak.
<Sync time="3241.437"/>
Ahsi *treinta y seis tazas** wa:n ¿ke:ni:w se: *taza valerowa**?, pati:yoh.
<Sync time="3247.513"/>
ka:n... ¿para a:konimeh t'tekitih?, t'tekitih *para** koyo:meh, wa:n amo teh más telsenka ya kuali eskia t'tekitiskiah *para** tehwa:n *mismo** tein tikua:skeh, tein *para** t'namakaskeh.
<Sync time="3258.712"/>
Miak *gente** ekintsi:n tein yo:n etok *ciudad** kihtowah... tein w.. etokeh wehwei xola:lmeh
<Sync time="3266.075"/>
*que** kachi kuali n' kowtah *porque** n' kowtah se: tato:k, se: tsapot, se: pahpata, se: xokot nika:wí:n onkak.
<Sync time="3274.305"/>
Tikuah sah, tikuitih wa:n tikuah, wa:n tein nemi *ciudad para** ya:s kalan taxta:was, *para** takua:s taxta:was.
<Sync time="3282.069"/>
Nika:n a:mo, para nia:s kalan pos amo n'taxta:wa, para nikua:s se: xokot, se: ta:kilo:t nikuiti sah *o** ne:chwa:ntih *o** niktekiti ka:mpa neh.
<Sync time="3292.646"/>
¿Amo n'mati ke:ní:w n' tikita i:n tein nimitstapowih?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="3297.095" endTime="3302.963">
<Sync time="3297.095"/>
Kuali. Nikwelkaki.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="3302.963" endTime="3332.696">
<Sync time="3302.963"/>
Miak *cosas** amo nimitsilwih, miak cosas a:chá: nikelka:wak, miak pano:k.
<Sync time="3309.442"/>
N' *historia de** n' *cooperativa** telweyakaxtik, *treinta años** amo... *treinta años** ihkón yo:lik pahpano:k, amo nochi n' mati.
<Sync time="3317.503"/>
miak pano:k, miak *cosas**.
<Sync time="3321.03"/>
Ekintsi:n n... tein nikwelkaktok no:, yankuixtok onkaya se: neta:ta:nilis de tapalo:lchi:walis de siwa:meh.
<Sync time="3330.442"/>
Yo:n telkuali etok.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="3332.696" endTime="3400.776">
<Sync time="3332.696"/>
Soh ihkó:n sah, más san mo... ke:ní:w timono:tsa, niman ke... ka... ka:nachi xiwit tikpia.
<Sync time="3342.036"/>
Ah, neh nimono:tsa... ye:wa nimitsilih neh ni... ni... ni... ni... niyo:lik ne:pa Taxiti:mpan, nimono:tsa Antonio... José Antonio Salgado Isabel.
<Sync time="3353.408"/>
Nikpia *cincuenta y qué... cincuenta y seis años, nicumplirotia**.
<Sync time="3359.0"/>
Wa:n a:man nika:n ninemi Xo:pana:ko.
<Sync time="3364.873"/>
Ee... nika:n tikowkeh i:n to... toluga:rtsi:n wa:n ampó:n ticha:nchi:wah.
<Sync time="3376.139"/>

<Sync time="3383.077"/>

<Sync time="3387.792"/>

</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
