ke:mah, mm, a:mah tipe:was *bueno** axka:n, axka:n nehji:n, nehji:n tehwa:n tikpiah oksé: yankuik talna:miki:lis de tochi:waliswa:n ke:ní:w timotekipano:skeh nika:n ta:ltikpak, tikelna:mikika:n ne:, ne: ke:man onkaya okseki talna:miki:lis a:xka:n tehwa:n tiknemiliah tipataskeh ya, ke:yeh tikpatasnekih ya, *porque** ne:ka *tiempo cuando** ne:n mo...motek...tikta:lia:yah nehjó:n *este abonos químicos** *por ejemplo** ke:meh *matayerba**, ke:meh *abonos químicos** ke:meh *diesciocho, dose, seis, urea, este, sulfato de amonio** nochi yo:n tikmatiah tehwa:n semi kuali, wa:la:yah wehweikoyo:meh wa:n te:chilwia:yah mah t' ta:lili:ka:n yehwa tota...totato:k toni tikchi:wayah, tehwa:n tikta:lilia:yah yo:n, tikta:lia:ya yehwa yo:n **químico** *pero después** timomakakeh *cuenta** tehwa:n ke a:mo kualtia ¿ke:yeh? *porque** ne: ke:man *cuando** a:mo kita:lia:yah nehjó:n *abono, abonos** tein a:xkan, tein i:n *después** moi:xmatik mochi:waya mi:ltsi:n, mochi:waya kahfe:n mochi:waya miak taman tato:k *sin que** tikta:lili:skeh de yo:n, de yo:n *este** tapala:n, tapala:n *este** koyo:tapala:n *porque** neh ni:xpeta:nik, ihwa:k nikpiaya, nikpia *este siete años, ocho años** nikitaya kahfe:n ke:ní:w ta:kia, ta:kia kahfe:n *pero** ke:meh a:wil ma:wilowa:ya *hasta a veces** ma:wilowa:ya itech ikowyohka:n, ¿ke:yeh? *porque** teltata:kia ne:ka *tiempo** wa:n nehjó:n *tiempo** a:mo a:kin ke:man kita:lilia:ya *abonos químicos** ke:meh i:n *después** tikitah pe:wkeh tiki:xmatih, pos wa:lah okseki yankuik talna:miki:lis *igual** onkaya mi:...onkaya tikto:kayah tao:ltsi:n, taoltsi:n tikta:lia:yah *en vez de** tikta:li:skeh *este abono** tikta:lia:yah *este** ke:meh i:n kalihtiktahsol *este** pio...pio:...pio:kuitat nochi yo:n tein ka:mpa kochi piomeh se: kololowa nochi yo:n tapala:n wa:n se: kite:mili:ti mi:ltsi:n nochi yehwa yo:n ika tekitiah ne:ka *tiempo pero** i:n *después** wa:lah okse: yankuik talna:miki:lis de koyo:meh ya pe:wkeh te:ch...te:chix...techil...te:chilihtoyah mah tikta:li:ka:n yo:n *abonos químicos, ya que** ke:meh *diesciocho, doce, seis** ke:meh *urea** ke:meh *sulfato de amonio** wa:n okseki taman, taman tapala:n de koyo:meh, to:n pasa:roh a:xka:n de pe:wkeh tikta:liah yo:n, pe:wak mo, momal...momatik a ta:ltikpaktsi:n no:, tikmachtihkeh ya totato:k kemeh, mahyá: tikihtowa tehwa:n ke:meh *cuando** tikihtowah tikpiah se:, se: kone:t moskaltia komo tehwa:n tiktekipanowah yo:n kone:t ke:meh tehwa:n timotekipanowa:yah ne:ka *tiempo, pues** kone:t no: ihkó:n momati wa:n a:xka:n se: koyo:pili yehwa:n kitekipanowah ika *puro** yahkuik, *este** tikihto:ka:n tehwa:n koyo:takualis *por eso** yo:n tehwa:n tikitah moskaltia se: koyo:...koyo:pili, toma:wak wa:n se: ma:se:walpili tikithaskeh tehwa:n, se: ma:se:walpili de se: xiwit de se: xiwkayo:t ma:se:walpili wa:n ne: koyo:pili de tahkoxiwkayo:t, ¿ke:yeh?, *porque** yeh kuali kite:ntekipanowah, *igual** a tehwa:n totato:k *igual** a tehwa:n totato:k, komo a:mo t' ta:lilihkeh a:xka:n komo a:mo t' ta:lilihkeh ne:n tapala:n, totato:k a:mo no: kineki moskalti:s ok yehwa ya yo:n moskaltia, ompa, ompa tso:yo:akia no: tato:ktsi:n koma:mo no: mota:lia ya ne:n, ne:n tao:l...*bueno** ne:n e:lo:tsi:n *pero** semi tsikilitsi:n yehwa ya tehwa:n tikilwiah molkatsi:n, ¿ke:yeh? *porque** tehwa:n tikpiah tahtakol tehwa:n tiki:xmachtihkeh ya ta:ltikpaktsi:n para tik...tikta:li:skeh yehwa yo:n koyo:...koyo:...koyo:tapala:n entó:s a:xka:n tehwa:n tiknemiliah oksé: talna:miki:lis tikui...ti...tikuikeh ok, oksé: talna:miki:lis tikpiah a:xka:n tiknemiliah tikta:li:skeh ne:n, tikpatasnekih totalna:miki:lis de ikan, ika n' tapala:n *de, de** ta:ltikpatsi:n tikchihchi:wtokeh a:xka:n seki, seki *este** tapala:n de kal...*de, de** kuowtah, kuowtahtahsol mah tikihto:ka:n yo:n kuowtahtahsol mono:tsa *composta** ¿ke:yeh? kilwiah *composta** *porque** yo:n *composta** kilwiah *porque mismo** tehwa:n tik...tiksentiliah xiwit yeh ke chalawitahsol o yeh ke sakatsi:n, tein xohxowik wa:n tein wa:kik, tiksentiliah ne:n kua:kowkuitat,tiksentiliah ne:n kownextsi:n tiksentiliah *este** ne: pa...pahpatae:wat o tehteiweli ihkó:n tiksentilia:yah, pio:...pio...piote...pio:tekakawat nochi yo:n entó:s nochi tiksentiliah sekosah wa:n tikma:nelowah iwa:n yo:n ta:l tikchi:wtiowih *por, ora si, ora si** nik...nehnepanohtiowih, nehnepanohtiowih *hasta** se: *montón** tikchi:wah entó:s ompa yo:n tichi:wah para e:yi me:tstika, tiki...tikua:lkuitih ya yo:n tapala:n, pe:wa kualtia ya niman timomakas *cuenta, cuando** pe:wa kualtia ya, mochi:wa ya mahyá: ta:ltsi:n, ti:ltik, ti:ltik ta:ltsi:n a:xka:n yehwa yo:n tehwa:n tiknemiliah t' ta:lili:skeh totatokwa:n ¿ke:yeh? yo:n, yo:n yo:n kualtsi:n *porque** a:mo tikihto:tih ke kiwehwelo:ti ta:ltikpaktsi:n senoke (sanoke) ta:ltikpaktsi:n sepa yekka: moye:kta:lia ke:meh i:pa *antes** tekitiah, mm a:xka:n *por eso** tehwa:n tikihtowah a:xka:n *más** miak kokolis onkak ke:yeh *porque** mah tik...mah tiknemili:ka:n tehwa:n *mismo**, ne:ka *tiempo** towe:ita:twa:n a:mo ke:man tikitayah ko...ko...mokokowah sanoke nochipa chika:wkeh katka *porque** yehwa:n a:mo katka *químicos** yehwa:n katka *este**, motekipanowa:yah *pero** ika *puro** kalampa...kalampatakualis tein nika:n tehwa:n tiki:s, ti...tikonkaltia:yah, m a:xka:n i:n *después** nikita neh pos santeite:na:mo kokolis ne:si tehwa:n *mismo** timochi:wiliah, a:mo *porque** tikihto:skeh no: pos *todios** ihkó:n te:chkas...te:ch...te:chti:tanilia yo:n kokolis, a:mo mela:w, ta: tehwa:n *mismo** timochi:wiliah, tehwa:n *mismo** timote:moliah tonika timokokoliskui:lti:skeh, m *hasta, hasta** a:xka:n tapialmeh, ne: ke:man towe:ita:twa:n a:mo ke:man kii:xmattkeh pio:granja a:mo ke:man ki:i:xmattkeh pitsogra:nja, a:mo ke:man kii:xmatkeh kua:kowgranja ke:meh a:xka:n tehwa:n se: pitsot moskalti:s ika *puro alimento**, se: pio moskalti:s ika *puro alimento** wa:n ne: ke:man towe:ita:twa:n yehwa:n kimpiayah piomeh, kimpiayah pitsomeh, kimpiayah kua:kuehmen ika toni kin...kintoma:wayah pitsomeh, ika *puro** tao:l sah, *puro** tao:ltsi:n kinimakayah *hasta** nakat no: ahwia:k katka, pos ke:yeh *porque** nakat, a...katka a:mo, a:mo katka tapahwi:l ke:meh a:xka:n tapahwi:l piomeh ne:ka *tiempo** ne:, niki...nikelna:miki neh *cuando** neh nikpiaya ihwa:k nikpiaya mahtakti xiwit nikitaya nowe:ina:n wa:n nowe:ita:t kimpiayah piomeh *pero** miak k' ele:wiah se: pio yehwa:n ki:tsi:tskiah ompa wa:n ki...kimiktiah wa:n kikuah kele:wiah pio:tetsi:n pos kimattokeh kimpiah tata:sanih de piomeh ne: pos kikuitih wa:n kichihchi:wah tapalo:ltsi:n wa:n kikuah *hasta** ahwia:k tapalo:l moekowa *tanto** ke:meh piote...piote...piotetsi:n ahwia:k *tanto** ke:meh nakatsi:n ahwia:k ke:yeh *porque** nochi, nochi ika, ika tao:ltsi:n moskaltia:yah, xiwtsi:n moskaltia:yah ika o okuiltsitsi:n motate:molia:tah tapialtsitsi:n ika ininte:noh a:xka:n a:mo, a:xka:n se: pio ne:wi:n kikorra:ltsaktokeh kite:ntekipanohtokeh ika *puro alimento**, se: pitsot ne: ki...kie:wtokeh, impo:rtah *alimento** se:, kimakatoskeh se: kua:koweh no: *igual** moi:xmas..., kii:xmaxtihkeh a:man se: kua:kuehmeh para motoma:was o para kie:kchi:waskeh moneki *alimento** tehwa:n tikihtowah semi kualtsi:n *porque** se: pitsot tiki:xtiah, a..., na:wi me:tsti, e:yi me:tsti ki:sa ya se: pitsot, tik...*para, para ki..., para** tikua:skeh ya pos tikuelitah tehwa:n *porque** ihsiwi sah, se: pio tehwa:n tikwelitah tikua:lkuitih se: pio de e:yi me:tskayo:t, na:wi metskayo:t pos kualtia ya para tapalo:l, *hasta** chia:wak tikihtowah tehwa:n, tikuelitah chiawak wa:n, wa:n mante:kayoh *pero** ton pasa:rowa yo:n tein tikihtowah tehwa:n tikwelitah, tehwa:n tikuelitah *porque** pos tikitah chia:wak *pero** pos a:mo tikmatih ton... ton...toni timochi:wilihtokeh tehwa:n *mismo** ika *mismo** tehwa:n timokokoliskui:ltihtokeh *entonces** yehwa yo:n neh miak nikitstiwi:ts, a:xka:n *por eso** nik...tiknemiliah *por medio de** neji:n *organización** nehji:n *cooperativa** miak taman talna:miki:lis tikuitiowih, m ke:yeh *porque** onkak miak nemachti:l a:xka:n ke:ní:w para, tik...tikye:kta:li:skeh tota:ltikpak, tota:ltikpaktsi:n ke:meh ne:ka *tiempo** katka tekitiah to..towehka:wkayowa:mpoywa:n *por ejemplo, este**, tiknekih ekintsi:n tikye:kta:li:skeh ok *pues** tikye:ktaliah a:mo nimitsilwia ke a:mo *pero** a:mo *igual** ok tikye:kta:li:tih ke:meh ne:ka *tiempo motekitia, ke:yeh, *porque** tehwa:n *mismo** tikchi:wiliah titatsiwih para timi:lme:waskeh o para ta:i:xme:waskeh o para tachipa:waskeh impo:rtah ke nochi tikui *matahierba**, yehwa yo:n tein, tein ika kimiktiah xiwtsi:n, ika kipolowah xiwit o ika kipolowah saka...kipolowah sakat kiliah *faena, este glifos, gramoxone** miak taman, miak taman, miak taman *este** xiw...xiwwa:tsalo:ni kikuih yo:n tehwa:n tikihtowah ihsiwka:tekit tikchi:wah, ihsiwka:tekit, ihsiwka:tekit *pero mas** a:mo tikmatih toni tehwa:n timochi:wilihtokeh, toni tehwa:n kokolis timokui:ltihtokeh entó:s nochi yo:n mah tiki...nochi yo:n timomakatiowih *cuenta** a:xka:n tehwa:n, tiki..., ke:meh tikitah de tikitah *este organización** ke te:chi:xyeka:nah okseki, okseki towa:mpoywa:n kinemiliah ke ye:ktekitiskeh ke:meh yehwa:n, ke:meh yehwa:n n' talna:miki:lis pos neh nikwelita *porque** ke:yeh neh *mismo** nimomakatok *cuenta** ke toni kualtsi:n, tikinekih timoahchi:wili:skeh kokolis para tehwa:n tiknekih timo...timo...tik...tikahchi:waskeh ne:n tein mah tikihto:ka:n tehwa:n *para, para, para a:mo tikoko:skeh ta:ltsi:n, para tikye:kta:li:skeh ta:ltsi:n *porque** i:n tehwa:n nochi de yo:n, tein yo:n nimitsilwihtok ekintsi:n *de químicos** ke:meh tehwa:n timoma:lchi:wah *tanto** ke:meh ta:ltikpaktsi:n tikma:lchi:wah a:mo sayoh tehwa:n sanoke *hasta** ta:ltikpaktsi:n tikma:lchi:wah, ke:yeh, ka:mpa yo:n tarosia:rowah a:mo mochi:was n' chi:ltekpin a:mo mochi:was ok ayotsi:n, a:mo mochi:was ok ne:n kahfe:ntsi:n o witstsi:n ke:meh, ke:meh ne:ka *tiempo** mochi:waya, m entó:s ompa yo:n mah nochi timomakatia:ka:n *cuenta** ke:yeh *porque** ta:ltikpaktsi:n tehwa:n tikmatih sayoh ta:ltikpaktsi:n, *pero** ta:ltikpaktsi:n kimpia miak okuiltsitsi:n wa:n yo:n okuiltsitsi:n pe:wah tekitih, m, entó:s de pe:wah tekitih yo:n okuiltsitsi:n pos yehwa:n tikihtowah tehwa:n kiskaltiah miak, miak tapala:n ke:meh yo:n nextekuilimeh kinilwiah, nextekuilimeh, ke:meh yo:n ta:lkuitaxkolmeh, ke:meh yo:n *este** istama:ma:nimeh, nochi yo:n okuilimeh yo:n kone:walim...kone, ko, ko...kilwia ko:newal yo:n okuiltsitsi:n mahyá: *este** seki ihkochtsitsi:n sah, se: kitas pané: a:mo teh, a:mo teh chi:wanimeh, pero yo:n yehwa:n tein, yehwa:n tein kitekiti:ltiah ta:ltikpaktsi:n, tein kia:bona:rowah wa:n ka:mpa tik..., wa:n ka:mpa yo:n tarosia:rowah nió:n okuiltsitsi:n a:mo teyi:n ok, ke:yeh *porque** nochi kinimiktia yo:n pahti, m *entonces** yehwa yo:n semi telimpo:rtah mah tikmatika:n tehwa:m, m neh nikelna:miki ne: ke:man, kemeh nimits..., oksepa ye:ka nimitsilwi:ti *cuando** ihwa:k nikpiaya *siete años, ocho años** se: *mata** kahfe:n tiki:xtilia:ya, niki:xtilia:ya *diez kilos hasta, hasta catorce kilos** se: *mata de** kahbe:n neh nikelna:miktok, ke:yeh, *porque** se: *mata** kahbe:n moskaltia:ya wa:n ninipaka mota:lia:ya ne:n nima...ni...ni...nimaxalwa:n ya mokone:tia:ya kahbe:n sanipa mowila:naya, se: *mata** kahbe:n wehka takuia *entonces cuando** pe:wa tiktekiah ya, *cuando** pe:wa yoksitia tiktekih ya para a:mo wel, a:mo wel tik...ti..., a:mo wel tik...tiktokah *más**, kualia tiktekih to:nal sikie:ra se: chikuase:n *mata**kahbe:ntsi:n, ompa tipanowa ya to:nal, *porque** ne: ke:man neh nikelna:miktok *cuando** motachi:waya nimitsilwia ika yo:n, yo:n *tiempo** mochi:waya kahbe:n mochi:waya kahbe:n *hasta** ikowyohka:n ma:wilowa:ya, a:mo nochi tikololowa:yah ok *por lo mismo** ne:n tato:ktsi:n de tao:l, tikta:lia:yah se: *cuarto** se: kua:rtohpah *de, de** ta...tato:ktsi:n de tao:l tiki:xtilia:yah semi a:mo miak tiki:xtilia:yah *de veite a veinticinco costales por cuarto** *hasta veite costales** semi a:mo miak *veinte costales por cuarto**, a:xka:n a:mo a:xka:n se: *mata** kahbe:n, semi miak, semi miak *como** tiki:xtilih se: *kilo** o:me *kilo de** se: *mata de** kahbe:n *entonces** ompa tehwa:n timomakatokeh *cuenta**, ke ta:ltikpaktsi:n tiki:x...tehwa:n *mismo** tikokohkeh, tehwa:n *mismo** tikma:lchi:wkeh *por, por, por medio de que** yo:n koyo:meh te:chmakakoh miak yo:n, koyo:tapala:n tikihtowah tehwa:n, *abonos químicos** m neh nikelna:miki yo:n *tiempo** minitsnohno:tstok *cuando**, tehwa:n tikitayah *hasta** owat nochi tato:k tein, tein ika timopale:wia:yah, owa:t, owat moskaltia:ya se:, se: *garrucha de** owat ki:saya sikie:ra mahtakti o chikue:yi tatek chikue:yi tatek de se: de se:seh *metro de** we:weyak, neh nikelna:miki yo:n *tiempo**, m, ke:yeh, *porque** katka ta:ltikpaktsi:n tel...tela:bona:doh katka wa:n moteltachi:waya ok a:xka:n a:mo, a:xkan nikita owatsi:n a:man se: *mata** owat ki:sas o:me tatek sah o e:yi tatek semi telweyak owatsi:n, e:yi tatektsi:n ki:sa wa:n para tikahxiti:s se:, ke:meh ne: ke:man tapa:tskayah, tikitayah tehwa:n kipa:tskayah se:, se: *doce** mahtatio:mo:me *tercio de** owat a:xka:n a:chá: tekitahxiti:s, kipia ke tiktekis tahko *tarea para** tiowatekis para tikahxiti:s nochi yo:n wa:n ne: ke:man a:mo, ne: ke:man nikelna:miki neh, tiktekiah se: mahtakti *mata**, mahtakti *mata de** owat tikahxitia:yah ya *lo de** se:, *lo de** se: *pailada pues**, tehwa:n tikihtowah se: *pailada** ka:mpa tiki:xtia:yah se:, se: *marqueta o mancuerna de se...de sehsent...de sesenta a cincuenta mancuernas de panela** yehwa tehwa:n tikihtowah *cincuenta kilos**, m wa:n a:xka:n a:mo, a:xka:n nikita neh a:mo m' chi:wo:k, motachi:wa ok ke:meh ne:ka *tiempo** motachi:waya a:xka:n *por eso** yo:n talna:miki:lis ti...tikihtowah tehwa:n, tasohka:matili:ka:n *organización cooperativa** kikuitokeh sepa yankuik talna:miki:lis yehwa a:man, a:xka:n mote:ne:wa *este productores orgánicos** yo:n *productores orgánicos** kinilwiah yehwa tein nimitsilwia neh kinekih kie:walti:skeh tato:ktsi:n kahfe:ntsi:n o mi:ltsi:n o tein weli tato:k, *pero** ika nochi ta:l...ta:ltik...*mismo** ta:ltikpama:, ta:ltikpak tapala:ntsi:n tein mochi:wa kahfe:ntah sepa yehwa *mismo** kiteki...yehwa *mismo** sepa tikpala:ntiah para tikta:li:tih ne: totato:k wa:n yehwa yo:n semi kuali ke:yeh *porque** yo:n a:mo te:chkoho..., a:mo te:chkoko:ti, *porque** yo:n a:mo se: kokolis, a:mo *químico**, nehjó:n se:, *por eso** kinilwiah *este productores orgánicos** *porque** kimattokeh ke a:mo kikalaki:tih nió:n se:, nió:n se:, nió:n se: taman, nió:n se: taman *de químicos**, sanoke *ora si** mah tikihto:ka:n tehwa:n *puro, puro este** kuowtahtapala:n wa:n yehwa yo:n semi kualtsi:n neh nikwelita nikwelita ke:yeh *porque** pos topilwa:n, *ojalá** topilwa:n tikini:xpeta:nihtia:skeh *más después** mah no: iwki tekitika:n ke:meh a:xka:n, a:xka:n tiktsi:mpe:waltihkeh ya mah tiknekiskiah mah nochi, nochi, mah nochi ihkó:n tikchi:waka:n ya para tikitaskeh sepa ye:kka: yankuik nemi:lis ke:meh ne:ka *tiempo** tiki...tikitstiwa:la:yah tiktiknekih tikmahpe:waskeh kokolismeh *porque** *cuan...como** tikmahse:wkeh se: tein *por ejemplo** se: tato:ktsi:n *de, de orgánico** tikmahse:wkeh se:, a:xka:n tehwa:n titayih, te:chkue:choliah tokahfe:ntsi:n *este café orgánico** pos tikmahpe:wah kokolis ke:yeh *porque** pos tikmattokeh ke a:mo, a:mo, a:mo kipia *químico** oksé: tein motekititok a:xka:n *de, de** piomeh tikihtowah ke:meh i:n te:chmakah piomeh mah tikintekipano:kan ika *puro** tao:ltsi:n ika: *puro** okuiltsitsi:n mah ika takua:ka:n ke:meh i:n yowih, ta: tikinte:miliah tao:ltsi:n yowih nemitih tapialtsi:n pos chipa:wkeh mah tikihto:ka:n tehwa:n, ke:yeh *porque** moskaltiah *tanto** ke:meh pitsomeh *tanto** ke:meh piomeh mah moskalti:kan ika *puro** tao:l tekmahpe:wah kokolis, *porque como** tiksegui:rowililah kemeh tik..., mah tiksegui:ro:ka:n ke:meh, ke:meh, ke:meh i:n tipe:wkah ya ika, ika, ika *químicos, por ejemplo, alimentos quimicos para** tapialmeh wa:n *abonos químicos para** totato:k, entó:s a:mo ke:man tikmahpe:waskeh kokolis nochipa ya tehwa:n tisenkokolis...tisenkokoliskuitoskeh, ke:yeh *porque** tehwa:n *mismo** timochi:wilihtokeh, tehwa:n *mismo** timokokohtokeh, m a:xka:n a:mo, a:xka:n a:mo ke:meh ne:ka *tiempo** neh nikelna:miki nowe:ita:t, nowe:ina:n ne:chilwia:ya ka:n ke:man tikakis teh, *no** pos, neh ka:n wel nitayi kahbe:n *porque** ni...ni..nikpia i:n kokolis, m a:xka:n miak kokolismeh ne...ne:stiwits, tehtei weli kokolis, ke:yeh, *porque** pos *por medio de, por medio de químicos** *entonces** yehwa yo:ni neh ni, yehwa yo:n neh ni...ni...nik...niknekiskia nochi tokni:wan *parejo** tokni:wa:n, towa:mpoywa:n tein pi:pil moskaltihtiowih mah kikuiskiah i:n talna:miki:lis ke:meh a:xkan tik..., a:xka:n tokni:wan, towa:mpoiwa:n kitsi:mpe:waltihkeh ya, kinemiliah tekitiskeh ika i:n *productores orgánicos** *entonces** yo:n semi nikuelitaskia neh para mah timota:kamatiskiah, para mah tikchi:waskiah, ke:yeh, *porque** pos tikmahpe:wah toko...tikmahpe:wah kokolismeh ne:wi:n tikye:ka:kuiskeh sepa ye:kka:nemi:lis ke:meh, ke:meh *antes** towe:ita:twa:n nemiah, yehwa sah yo:n nimitsilwia