I:n se: ta:kat ke:meh *cualquier** ta:gat, te:tekitilia:ya katka tahpixkeh yowak wa:n to:naya:n yowi icha:n mose:wi:ti wa:n yo:n to:nal a:mo ahsik icha:n ne: achto, achto de ahsis icha:n ne: kui:katinemia oksé: siwa:t, se:, se: te:siwa:w kiwi:katinemia wa:n i:n siwa:t ita:kaw kimatik wa:n se: i...i:n, se: *icuñado** i:n ta:gat no: kinekia *mismo** siwa:t *pero** siwa:t a:mo kinekik wa:n *icuñado** i:n ta:gat kuala:nik kitawe:litak *icuñado** sah, kitawe:litak wa:n ki...yehwa kilwi:to ita:kaw ne: siwa:t ke a:koni iwa:n ai nemi isiwa:w wa:n ihwa:k yo:n tekitito kualka:n sah, ya:ya, ya:ya, ya:ya icha:n , tepitsi:n i:xwihwintia wa:n kem..., ne:n *mismo** sah *icuñado** wa:n ita:kaw yo:n siwa:t senwa:la:yah, mona:mikkeh ohti wa:n kihkuilohkeh yehwa yo:nkes se: a:mat ka:mpa kilwihtok ke siwa:t kicha yo:n tapachiwis *entonces** i:n ta:kat kikuik a:mat mobo:lsahaki wa:n yahki, a:mo ahsik icha:n ahsik *cantina** wa:n ompa ne: *cantina** kitak a:mat kitanawatihtok de ke siwa:t kichi:xtok ne: chikopaya ne: tapachiwis wa:n nochip..., ke:meh nochipa kiwa:lkuia wa:n nochipa kua:lkuia nochipa ya, nochipa ya, i:n ta:katsi:n yahki ahsik wa:n ompa kichi:xtoyah o:me ta:kameh itech se: tapachiwis, ahsik wa:n ompa kima:keh, kitatopo:nilihkeh mikik *entonces** yo:n, yo:n pané: se: *martes** wa:n neli kiowi, mo:sta kiowi, mo:stah a:mo to:na ta: ye:kkiowi wa:n *miércoles** ahsik wa:n *jueves** wa:n a:mo kiahsih, kite:mowah wa:n a:mo kiahsih ompa ne: miak, tel miakkeh tokni:wan mosenkuikeh wa:n a:mo kiahsih wa:n kite:mohkeh ya ixta:wat, kite:mohkeh nochi ye:kwehka, mowi:katinemih molihkeh xa: yahki *fiesta** yahk...a:mo kiahsi, kite:mohkeh itech *estanques**, ne: ka:sá: ika kipia *tanques** wa:n a:t te:ktok mokalakihkeh xa: ompa kochtok, mm, a:mo kimatih ka:ni etok wa:n a:mo ne:si wa:n a:mo ne:si wa:n a:mo ne:si, yo:n ihwa:k tehwa:n tikpiah se: okichpilkone:t wa:n mokokowa:ya wa:n se: na:nahtsi:n te:chilwih xikuiti toni ito:ka:y, na:ntsi:nkowit ie:wayo, tein ki:sa to:nalki:saya:mpa wa:n neh nimattoya ompa ne: ka:ni onkak yo:n xiwit *para, para** pahti wa:n neli niahki wa:n ka:mpa yo:n niah onkaya yo:n ko...xiwit, *es...**, onkak tet, onkak witsti, tapitsoka:n ompaka *cerca** ki...ki...kichi:x...kichi:xtoya *según** siwa:t wa:n ompa sah kimiktihkeh neh a:mo nikmatia, neh niahki ompakawi:n, ihwa:k nipanki:sak a:mo nikitak wa:n niktekik xiwit wa:n nite:makak, ahkua:kopa sah ninehnemik wa:n ke:mah sek...oksé: ohtia niwa:lah ohpitsak wa:n nik...niwi:tsa neh niwi:tsa wa:n sepa sah ihkui:n niki:xahsi kuitte:nahkoihkak, tapachiwtok wa:n *sombrero** ompa yetok i:pa kwi:kak na:wi to:nal a mike:t ompa ne:chmowtih, fieroh nikmatik, mahyá nia..., fieroh nikmatik a:mo, pané: a:mo nieti:k katka nikitak ne: wetstok wa:n kite:mohtokeh, entó:s nimotokih *más** wa:n nikita ne:s..., nika:n kipiaya *chamarra** ima:y wa:n ne:stok ih...kinekia me:was wa:n i:n i:xtololo *este** yetok itech ta:l wa:n nika:n i:n tai:ka:mpa de inakas kipiaya se: koyok ye:kwe:i wa:n sayoh nikitak wa:n niah ke:meh, nikmowilih, niahsi nokalihtik nimatsi:n momakakeh kue:ntah, ¿toni mitsmaka teh, toni tikitak? wa:n a:mo, a:mo wel taxi:koh nikilwih ne: ka:mpa xiwit nikuito wa:n ompa wetstok i:n ta:gat mike:t tein kite:mohtokeh na:wi to:nal a wa:n a:mo wehka *de, de pueblo** wa:n ompa yetok, ompa yetok wa:n yo:n ihwa:k pos a:mo nikmati nimolia mah (nikinte:ilwi:ti)nikte:ilwi:ti komohkó:n nite:ilwi:ti neh nimolia xa: kihto:skeh xa: i:pa nikmattok, xa: nite:wa:ntik, *entonces** nimolia a:mo nikihto:s wa:n yo:n to:nal a:mo kahsikeh, yo:n yowak nik...nikochik *pero** a:mo *a gusto** yo:n mo:stika kualka:n ne: tokni:wa:n se:pa mosentilihkeh tano:tstokeh mah se: kinimakati, mah se: tapale:wi:ti kite:mo:tih i:n *porque** a:mo kiahsi no: nimota:lilih *nobotas** ta: kiowi wa:n onkas sokit wa:n niahki wa:n neh, wa:n yo:n tein te:miktihka no: te:wa:n tsikui:ntinemi, no: kite:mowa wa:n neh no: n' mattoya ya pos niahsi iwa:n nimoi:xtoktih, nochi tine:nemikoh ihkui:n wa:n niknemilihtiw ke:ní:w nikchi:was, ke:ní:w nikiwi:kas ompaka *entonces** kinilwia komo ke tinemitih i:n ahkua:kopa xa: ompakawi:n motepexiwih, xa: kinitak ma:sakameh, wa:n we:noh naya:skeh, ke:mah tia:skeh, *pero** nochi aha:paltikeh ya, i:pa, i:pa ke:meh *las** na:wi *hora** tio:tak a a:cha: wa:n seki:n nochi yahkeh inicha:n, tichikuase:meh sah tiahkeh wa:n yo:n tein te:wa:ntik kimagak, no: towa:n yahki wa:n ihwa:k tiahsitia:yah ya ne: ka:mpa yetok *difunto** komo ke neh nimoketsaya mah pano:ka:n, mah tayeka:naka:n seki:n para mah yehwa:n kiitaka:n, a:mo a:kin kinekik tayeka:nas mahyá itech ahsia ke ompakawi:n yetok *cerca** ya wa:n neh sepa nitayeka:na, neh niow ihsiwka komo ke a:mo nikita wa:n tein takuitapa wa:la:ya kii:xahsik, ne: yetok kihtowa, a: *Bendito sea Dios** entó:s ihwa:k nimomachilih mahyá: *hasta más** kuali, ompa sah timoketskeh wa:n nimantsi:n ki...kinino:tsatoh ne:n xiwtekiwa:nih wa:lahkeh tahkuilohkeh ompa ne:, tatamachi:wkeh ka:ni yetoya ihwa:k kah..., ihwa:k ki:i:xkepkeh nochi i:n iyo:li:xko i:n kipiaya miak kohkoyoktik ne:stok kima:keh ika, *este de** wehka *a la mejor de** wehka kima:keh wa:n miak ne:n *balines** motohto:kak itech, nochi kohkoyoktik wa:n mota ke cholowa:ya ok, *porque** yahki wa:n momets...mometsilpih ika *tronco** wa:n wetsik wa:n ompa ya ki...ki...kikalakilihkeh oksé: *tiro** nika:n inakasko wa:n nika:n ii:xtololoko ki:sak itech ta:l mikik, ompa kipehpenkeh kiwi:kakeh, ni:s...nimantsi:n ki...kita:lilihkeh miak tenex wa:n a:mo wehka:wak yetoya icha:n xa: ke:meh se: o:me *hora** o e:yi *hora** sayoh wa:n nimantsi:n tanawatihkeh mah kipacho:ka:n wa:n ompa nentinemia te:wa:n a:kin kichi:wka a:mo cholohkeh, sa:te:pan kinkuikeh ya wa:n nochi o:me:n kininwi:kakeh tsaktokeh, *hasta** ekintsi:n, a:mo ki:sah *pero** neh ne:chmowtih ekinika, a:mo nikmatia, neh nikitak mm