E, *de que** tehwa:n pe:wkeh tii:xpeta:nih ya, tiixpeta:nkeh ika miak chi:walismeh, ke mochi:wkeh itech xola:lmeh, a:ltepe:tekimeh se:meh de yo:nkes ohmeh, ohmeh moohchi:wihkeh *primero** ne:n tati:tahmeh ka:mpa de sehse: xola:l wa:n oksé: xola:l *desde** se: xola:l para ya:skeh kuowtah, ka:mpa timohtiah mo:stah, mo:stah. Kichi:wkeh, kilwiah ne:n tehwa:n tikilwiah *calzada** tet kite:tekpa:nkeh, kiki:xtihkeh ompa ka:mpa, ka:mpa ya kima:ahsikeh seki teoholol, seki tikilwiah *lajas**, seki yehyewaltik seki, ke:meh kiahsikeh ke:meh nika:wi:n telkiowi moye:ktaa:tawchi:wa ka:mpa ohpitsak ke:meh nemih tapialmeh, ompa e:xpa panowa tapial, moma:tohto:ka wa:n kiowi, ema:nia wa:n mochi:wa a:taw. ika yo:ni noya:n, ka:mpa eski mochi:wak *calzada** ka:mpa a:mo nemi tapial a:mo *importa calzada, pero** komohkó:n ne: tika:wkeh mah taa:tawyowa ika tepitsi:n taxiwyowa, tehwa:n *cuando** tipanowah ompaka wa:n xiwtah tepitsi:n ni..., niman ti..., tikuecha:wayah, tia:paliwih ika kiow..., kiowa:t o *sereno** tein wetsi yowak. Ekintsi:n no:ya:n wehweliwtok a yo:n *costumbre de faenas** wa:n tikmati a:koni te:chwehweloh, te:chwehweloh *mismo gobierno**, sayoh ka:mpa sayoh xikita, kuesala:n tio:pan ke:ní:w mochi:w, San Miguel tio:pan ke:ní:w mochi:w wa:n *palacio** onkaya *faena, faenas, faenas, faenas**, ye:ktik, ne:nkatekitilis wa:n ekintsi:n kanah kihtoh ne:n, kihtoh tekiwah, sem...,sem..., kichi:wak kuali wa:n a:mo kuali tekiwah a:mo kuali kichi:w *porque** ekintsi:n a:mo teh **faena:rowah** ok, se: kininyo:le:wa ne:chpale:wi *faena, no,** pos ka:n nike:manti se: *ratito** a:mo nochi n' to:nal, *bueno** a:mo kinekih ok, *porque** totekiwah te:chwehweloh te:chkalakilih yo:n talna:miki:lis para mah a:mo **tifaenaroka:n** ok wa:n ekintsi:n miak ohmeh moka:wak *abandonado** ya, *abandonado** kihto:sneki kika:wkeh ya, owihka:ntiak a wa:n a:koni kichi:wilia *falta** koma:mo kipolowa ne:n yehwa yo:n a:kin, a:kin ompa panowa tionkakeh, teh no: tikmattok, tionkakeh ata, nió:n *porque** ka:mpa tipanowah a:mo timoohchi:wiah kilia koyo:meh, tehwa:n kilwia tima:se:walmeh tinex..., tinexi:kolmeh *hasta** neh nose:lti *mismo**, neh nose:lti, neh *mismo** nose:lti nimonexi:kolia *porque** a:mo nimohchi:wia ka:mpa nipanowa kihtowaya se: tamaxtihkeh, se: machtihkeh *de, de** se: tepa:nsa:lohkeh, kihtowa:ya: Ximotaahchi:wi nika:n *hasta** ne:pa *porque** tipa:pano:ti mah sempowal, sempowal wa:n mahtakti *mil viaje** tipano:ti entó:s xikahchi:wa tet, xikahchi:wa *clavos** xikahchi:wa *alambre**, xikahchi:wa nochi, para a:mo timokoko:s, koma:mo timotaahchi:wih teh timokoko:s toni *kipasaroh** se: tocha:nkaw, tikmattok yo:n Miguel ta:katsi:n Miguel Hilario mo..., *mohachawih** mohachahwih kit kowtapa:ntoya, kima:kui:lih *lazo** n' ta..., n' tapi..., ne:n initapilo:lo:ni, ne:n mekat a:mo motek *pero esquina** nika:n i:n kit *algo asi** mo..., mokokoh, motelkokoh, *de malas** i:n to:nalmeh pano:k, i:n to:nalameh żkati:yeh? Miguel Hilario ehe, yehwa *mero**, yo:n iksá: *porque** a:mo, tehwa:n a:mo timochi:wah *cuenta** wa:n *igual** ke:meh se: kowtapa:na, ka:mpa titawi:teki, ka:mpa tikowtehteki, motachipa:wi ihkó:n ke:meh timotachipa:wiah ka:mpa titekitih, *igual** ohti *telimportah**, ohti *telimporta** motachipa:wtani *porque** mota:lia okuilin tein moxoxolatsa yo:n a:mo, a:mo, a:mo, a:mo kakistitok, a:mo mota, yo:n ichtakaetok, yo:n a:mo, a:mo ke:man kichi:wa, a:mo ke:man *cantarohtok**, a:mo ke:man kikistok no: kikisi kowa:t, *pero** yeh kimati ke:maniá:n, *por** yo:n timo..., por yo:n timotachipa:wiah ka:mpa tim..., timo..., tiohtokah, ekintsi:n tikihto:tih nika:n *municipio** nika:n i:n *calle desde** Acaxiloco para nik..., tahko de Axaxiloco ohti pachiwika nochi ne:n ohti koyo:tamatih, ka:n *faernarowah**, pachiw, pachiw wa:n kipia se: *metro** wa:n tahko *banqueta** w..., wa:n ka:n a:kah kichipa:wa, kichi:xtokeh ke:maniá:n kichipa:was *presidente municipal** *presidente municipal** yeh ka:n kichi:wilia *falta**, yeh ne:nemi itech **coche** *igual** nika:wi:n tehwa:n, toohpan nika:n i:n ye:ktapitsotiak a, ka:..., ka:n a:kin kichi:wa *cuenta** wa:n yo:n, yo:n kuehweloh yehwa ne:n *mismo** a:ltep..., a:ltepetekiwa:nih *cada** chi:walis mochi:waya ne: ke:man, iwki sah katka, ekintsi:n kitaxta:wiah a:man, kuali etok, se: *tiempo** no: kielna:mikkah, titata:nitih se: *semana** *pero** se: tonal *faena**, yo:n no: kuali e..., kuali katka yo:n, *pero mismo** tokni:wan kiwehwelohkeh, *pero** yo:n se: to:nal *faena** kuali katka entó:s *más** we:i mochi:wa tekit wa:n *bien para** a:koni, *bien para mismo** xola:lneminih *topueblo** ekintsi:n *de empleo temporal** noohpan kichihchi:wtokeh, ke:meh weli kichihchi:wkeh *hasta** tahtatsakkeh para mah a:mo pano tepos, tepos *porque** kit mah i:xtewa:ki ka:n neli, ta: etok, kiye:kchihchi:wkeh, ka:n ye:ktachihchi:w, kitahta:lihkeh sah wa:n kite:te:nkeh ta:l, kita:lihkeh sah wa:n kuali a, *kiixmezclawihkeh** yekinikatsitsi:n pano:s se: tepos, mometstohto:kas wa:n wehweliw nono. Yo:n tekit, kihtowa ne:n, kihtowah pos we:noh, no: ika motata:niliah tokni:wa:ntsistsi:n, kuali etok yo:n kipiah tekit, *pero** komohkó:n te:chtaxta:wihtokeh mah kuali se: kichi:wa *porque** nikmattok para neh, m nochi komohkó:n para, komohkó:n neh eskia, neh nokahfe:ntah wa:n ne:chtaxta:wiah nitekititi, nikchi:was tekit *pero* kuali ta:ká:n momi:lah, ta:ká:n moetah, ta:ká:n moowatah, ta:ká:n teh motekiw, wa:n mitstaxta:wihtokeh, mm, tekit..., tekit..., nikchi:wa tekit ke:meh moneki a:koni ne:n, *para* a:koni eski, pos i:pa para nehwa, para nehwa, para nopilwa:n nochi yo:n wa:n a:mo sayoh nika:n neh *nopueblo**, nochi:meh xola:lmeh ka:sá: ika motelta:kamatih ok, mahyá: ne:n, wa:n a:mo sayoh n' o..., a:mo sayoh n' ohti mm, no: ne:n a:ltepe:kalmeh, mahyá: to..., *topueblo** pos *palacio** pawetstok a *vigas**, ahko, palaktik a, *teja, cintas, pues** mah tikihto:ka:n, palaktik a, ka:na:kih kichi:wa *cuenta**, tehwa:n timolwia:yah i:n tekiwan pano:ti xá: kiye:kta:li:s, xá:, xá:, sikiera, ka:n nikmati, sikiera sempa:nti, mah kita:li:skia sikiera se: o:me e:i *docena** kita:li:skia wa:n komohkó:n niman kita:lili:skiah ahkokowit wa:n mah kuali chapopoteyoh wehka:waskia, *chapopote** kipale:wia, noneki tekit, moneki tekit, ta: i:n ohtat neh nikta:lilih yo:n n' xiwa:n icha:n, kat..., yo:n kit tein tikwehwelohkeh yo:n patachkal katka tein achto yetoya, ekintsi:n nikahkok tepitsi:n, nikta:lilihka ohtaselik wa:n nikta:lilih ne:n *chapopote** wa:n kipale:wih pané: chikuase:n xiwtikawa:n nohma kuahkuali ti.., kikalampi:xoh, ompa te:ntok, kuahkuali, entó:s nikihto:sneki ahkokowit komohkó:n tikta:lilihkeh no: *chapopote** telwehka:waskia wa:n wehka:was ne:n, nochi yo:n te:chchi:wilih, te:chchi:wilih tein a:mo kuali tekiwah we:i *porque** ki..., pe:wak te:chtaxta:wia *o** kintaxta:wia tokni:wa:n itech se: a:ltepe:tekit, n' ohmeh ekintsi:n, etokeh *mal** we:i ohti achto katka, ye:kowihka:n, mahyá: takuatsitsi:n nenti..., nenti..., tinentinemih ompa tipanowah ompa ne:, xiwihtik ti..., tina:lpanowah ka:n ok, ka:n ok, pané: ka:n ohti ok, we:i, we:i xiwihtik, ka:n a:kah tawi:teki ekintsi:n ne:n tein xiwtekiwah tein pano:k, tein kiixpatak totaeka:nka:w *por lo menos** yeh ya:ya, ya:ya o:nta..., ontawi:tekia ma:ski ise:lti iwa:n o:me, e:yi *iregidores**, ekintsi:n pané: ka:n nikmattok pané: mah ka..., ka:n tawi:tekiti tehwa:n toohpan ne: tatampa, tikelna:miktoyah nonek..., motawi:tektani no:, i:n to:nalmeh, a:it ke:maniá:n *presidente** i:pa ka:n tawi:tekiti:w ai:k, *pero** nió:n ai:k, ka:n moh..., yeh ka:n ompa mohtia, yeh mohtia itech *coche** wa:n takualka:n ikalte:noh tehwa:n te:chchi:wilia *falta** a:ksa:meh, mm, se:meh de yo:n *mo..., moparientes** ke:ní:w mono:tsa yo:n Checo, Checo *icarnal** motetekuinoh itapial, ika ta..., ika, ika, ika, ika tama:mal, tate:noh ika nió:n por iwki a:mo kinekik tia:skeh tik..., mah tikpata:wati:wih ohti, ka:n kinekik, kihtoh kanah, kipolowa *rato**, ah, we:noh nikpolo:s se: *mejor rato** nikilwia ke nikpolo:s *nocaballo** komo neh eskia. Nochi yo:n, t..., mah se: tanemili *pues**, *o sea** mah a:mo se: nexi:kol, toni yo:n kihto:sneki pos ke ne: kipolo:ti *tiempo para** okseki:n *pero** xikelna:miki, *a poco** ka:mpa tipanowah tehwa tikchihchi:w ohti, kanah, kichihchi:wkeh seki:n, a:man tehwa:n chi:watih okseki:n, *igual** kihtowah to:ka se: *planta** to:ka *pimienta**, to:ka kuowtsapot, to:ka se: tsapot, niman kihtowah, kanah ka:n nikto:kas, ka:n nikua:s ok, ka:n nikuahte:was ok a:man nimitstahtani:ti, oxné: tein teh tikuahtok, teh tikto:kak, a:mo, kito:kak okseki:n wa:n tein teh tikto:kak kikua:skeh tein wi:tseh moxwi:wa:n iwki yo:ni, yo:n, se:, se: *cadena** mochi:wa ihkó:n se: *escalon** m, mokuihkuitok, ihkó:n mokuihkuitok, nehwa wa:n oksé:, wa:n oksé: wa:n ihkó:n tiohtokah wa:n yo:n miak tokni:wan a:mo kimatih, *por eso** wa:n a:mo mela:w ta: xikto:ka ekintsi:n se: tato:k, e:yi xiwit tikua:s a *por más** ke semi telwehka:was ampó:n yetok *pimienta**, ampó:n etok xokot, ampó:n etok miak ta:kilo:meh teh tikihtowa:ya ye:wa owat, owat tikihtow..., neh nimolwia:ya xá: e:yi xiwtika itech se: xiwtika, se: xiwtika wa:n tahko tikihtowa tikua:tih, tikua:skeh ya ne:n *panela**, tai:skeh ya *kahfe:n ke:meh tein chipa:wak, eh, wa:n yo:n ke:mah chipa:wak, ne:nke:n ok komohkó:n, komokó:n *kuowtrapiche** eskia yehwa sah mm, nikpatas *tema** kuali