Sempanti te:chyo:le:wkeh mah tia:ka:n titekititih ompa ne: Michoacán, e..., tiktekiti:wih kowtahtekit, motektani owat wa:n nika:n te:chilwihkeh ke pati:yoh ne:n taxta:wi:l eski wa:n ompa te:chtamakaskeh, wa:n ompa tikochiskeh wa:n nochi, nochi, nochi te:chmakaskiah ompa timoyo:le:wkeh, tiahkeh wa:n itech ne: ohti ti..., tinehnenkeh wa:n wehka wa:n ihwa:k ompa ne: tiahsikeh ya neli te:chma:ktilihkeh sehse: kali ka:mpa ti..., tikochiskeh, we:i kali wa:n tasese:ya ka:mpa timoka:wayah wa:n te:chmakakeh toteposmeh para ika tiktekiskeh owat wa:n nochi wa:n yakin te:chwi:kaya, yakin tai:xyeka:nkeh te:chwi:kaya ki...ki..., ahsik no: wa:n ne: ohti *pues** tehwa:n timaya:nayah wa:n a:mo, a:mo techtamakak, ompa ne: pe:wak kuehmol ya kiko:wkeh nochi n' takualmeh para titakua:skeh wa:n a:mo kichihchi:wah ke:meh moneki ta: ne: kixe:xelowah sah, tein komo nakat eskia yehwa:n kiwi:kah wa:n mokowah kinamakah wa:n kirep..., tanawatiah ompa ne: ke neli, ke neli *este** nochi tikua:yah nehjó:n wa:n titeki..., titekitiskiah, te:chtaxta:wi:skiah a:mo *sábado** ta: *cada** ke kichi:waskia chikue:ito:nalika, ke:mah te:chmakaskiah tomi:n kit yo:n yekinika *semana** titekitikeh, ti..., mo:stah tia:yah tiktekitih ne:n owat, wehka wa:n a:mo sikiera onkaya a:t a:mo sikie:ra a:t chipa:wak para se: tai:s ta: pitsotik, *ento:n...**, sa:te:pan ne: ihwa:k ahsik a no: chikue:ito:naltika, te:chtaxta:wi:skiah ne: we:wet, kihtowa ke a:mo tei tomi:n wa:n a:mo tanitih ok ne: ke:meh pati:yoh te:chilwihka wa:n te:chmakati tepitsi:n sah wa:n katka timiakeh pané: katka ke:meh e:yi powal tokni:wan wa:n e:yi powal de no: seko wa:la:yah no: ompa yetoyah wa:n no: *igual** kinchi:wkeh kualka:n tiki:sayah wa:n tiehkoyah yowak a wa:n ahsik a chikue:ito:nalika wa:n a:mo kineki te:chtaxta:wi:s wa:n te:chmakak a tepisti:n tomi:n, we:noh okseki:n kinimakak, *porque** tehwa:n tein timosempale:wihkeh ke:meh tichikue:i:n o tichikna:wi:n tikihtokeh a:mo tikuiskeh tomi:n ta: tikuiskeh *pero** mah te:chmaka ke:meh nika:n mote:nta:lih te:chmakas wa:n se: ta:tahtsi:n towa:n ya:ya, yeh kokolispe:wak, a:t tein tayah kichi:wilih, xi:xtsakuik, pe:wak a:mo wel yowi moxi:xas, a:mo weli ok ta: ne: a:t tein tayah de ka:mpa xal ia:yo, teyoh, pitsotik katka a:t wa:n ke:mah kokolispe:wak yo:n ta:kat wa:n kuikakeh ne: tapahti:lo:ya:n mah kiitaka:n wa:n ompa yetok wa:n okseki tokniwa:n kinemilihkeh a:mo tekitiskeh *porque** ne: tein tai:xyeka:na ki..., a:mo kiwa:lkuik tomi:n wa:n te:chmaka... kinimakak okseki tomi:n, ta: tehwa:n ke:meh tichikue:i:n a:mo tikui:lihkeh, kinimakak okseki:n tomi:n tehtepitsitsi:n sah kikuikeh wa:n *pero** yeh kihtowa ke moixta:wtani se: takual, te:chtamakayah ohpa sayoh kualka:n, *a las seis de la mañana** wa:n tiotak ke:meh *las cuatro, las cinco** yehwa takualis wa:n a:mo *este**, a:mo akin tekiti, yo:n yowia para okse: *semana** pe:wati sepa a:mo a:kin tekiti wa:n ne: kokoxkeh moka:wa *más mal** wa:n i:n ta:gat sa:tepan ompa kahsitih ni..., isiwa:w wa:n se: pili wa:n tehwa:n yo:n tichikue:i:n timota:lihkeh, ti..., tikpe:w...tikpewah mah techmaka tomi:n ke:meh te:chilwih tiktohtokatinemih ya wa:n tikwi:katinemih tomacheteh ta: koma:mo tikihtokah tikmaga:tih ika tomache:teh wa:n mah, mah te:chmaka n' taxta:wi:l, te:chmakak totaxta:wil katka ke:meh *la una de la mañana** namechmakati ke:meh timoka:wkeh kihtowa *pero** yekintsi:n, yekintsi:n xia:ka:n, a:mo tiknekih nika:n xietoka:n ok neli techmakak totomi:n wa:n tiwa:le:wkeh, tinehnenkeh yowak wa:n se:, tietoyah itech se: xola:l tsi:tsikitsi:n, a:mo miak kalimeh wa:n a:mo miakeh kalimeh *pero** nochi kalimeh kualtsitsi:n, nochi kipiah teposmeh para ka:sa: mowi:kah wa:n se:sah *tienda** etok ka:mpa tanamakalo:ya:n, se:sah, neli kipia miak *cosas** *pero** wa:n a:mo a:kin, a:mo a:kin nentinemi *calle**, tehwa:n tinehnenkeh tane:sik nochi ke:meh *tres horas** tinehnenkeh wa:n te:ch..., tiktsakuilihkeh se: *autobús** wa:n te:chwi:kak *hasta** se: *pueblo** mono:tsa *Cotija de la paz** e..., sa:te:pan tiwa:lahkeh ya niman sah yo:n chikue:ito:nalika ehkokeh okseki:n *pero** sehse:meh wa:n yo:n we:wet tein tehwa:n te:chtaxta:wih kualka:n a:mo niman yahki, a:mo mone:xtih iwa:n okseki:n ompa ta: kixta:w se: *taxi** wa:n kikuito isiwa:w achto, wa:l..., wa:lah isiwa:w, okseki:n ka:n momakakeh kue:ntah, ki:sak isiwa:w wa:n ke:mah ompa ne: ahsikeh seki tokni:wa:n *armados** wa:n kinkalanki:xti:toh nochi:n tein ompa yetoyah, nochi kintapi:xolihkeh wa:n kintokakeh ika teposmeh, kininmikti:snekiah takah yo:n katkah ta:ke:walmeh komo ke kinekiah mah se: kikuida:ro:ti yo:n *mariguana** *pero** tai:xyo:t kihtohkah owa:t tiktekitih wa:n neli tiktekiah owat, ta...tate:noh onkak wa:n tatahko onkak ne:n oksentaman xiwit wa:n tehwa..., wa:n yehwa ika tehwa:n te:chtaxta:wih kualka:n wa:n te:chilwih mah tiwi:kih *pero** sayoh tikatkah tichikue:i:n okseki:n moka:wkeh wa:n ke:meh mota:lihkeh *delicados** nochi tomi:n tein kipiaya, tein eskia para tekitinih nochi yo:n we:wet mokui:lih, kikuik wa:n okseki a:mo kinimakak wa:n choloh wa:n ke:mah kinki:xti:toh ompa yo:n ya:kin incha:n katka, wa:le:wkeh, at ke:ní:w kichi:wkeh, kipiakeh miak kuehmol mote:ilwilihkeh pane:, *DIF** kinimpale:wih, ehkokeh sehse:meh, *sin que** se: tomi:m, *mal, mal** pano:keh ompa ne: yo:n sempa:ti iwki ompa te:wan nixpano:to wa:n miak, miakpa ne:chyo:le:wanih ihkó:n mah niow tekititi se:sepa neki nia:s, se:sepa a:mo neki nia:s *porque** se:sepa te:ka ma:wiltiah wa:n iksá: a:mo, iksá: kualtsi:n se: i:xpanowa te:tekipan oksenpa:nti ne:chwi:kakeh ne: mah nitekititi no: *pero** tepa:nchi:walis ya:kin ne:chkuite:w kihtowa tia:skeh ompa ne: titekititi:wih kualtsi:n taxta:wah wa:n ne: a:mo semi pati:yoh para se: motamakas, para se: takua:s, a:mo semi pati:yoh, ompa se: kochi ompa nochi, nikwelkakilih wa:n neli niahki no: *pero** neh ka:n nimatia yo:n xola:lpan, we:ipan, wa:n niahsik, ompa ne: tiahsikeh ya neli tapitsoka:n, sokitah, onkak tepos, miak iwa:n tel miak tokni:wan etokeh, miakeh te:tekitilia:nih, *este** ompa ne: ti... ti...,niahsik, yo:n niahsik *domingo** tio:tak, yo:n mo:stika kualka:n, pos neh ka:n a:kin niki:xmati,a:mo nikmati ke:ní:w nikchi:was ne: nimochi:xtok, nikita, nikita, nikita ahsik *hora de** tekititih ya nochi motamakakeh, neh a:mo ne:chwa:ntihkeh nió:n kahfe:n, ka:n, ka:n wi:kaya tomi:n, i:pa sayoh sah nopasa:je, a:m...a:m...,nikita takuahkeh ya ka:n teh ne:chwa:ntikeh nió:n teyi wa:n no: nimaya:naya, *entonces** ne: kihtowa ne:n, nikilwia ne: we:wet, nikilia a:koni niknohno:tsas para nitekitis, ox weli nitekitis niahsik ompa ne: nikilwia, a:mo kinekih tekitinih takah, wa:n ne: we:wet yeh ne:chsenka:wak nose:lti yeh tekitito wa:n ne:chka:wak a nose:lti, *entonces** tein nikchi:wak neh mahyá: a:mo nikuelitak, nikuala:nik wa:n nikihtoh nia:ti de ompa, a:mo ompa nietos neh, niki:sak nikma:mah notas..., noa:ya:w wa:n notasa:l wa:n ninehnemik wa:n niman sah ke:meh se:, se: tahko *hora** tak nikitak okseki tekitinih ompa ne: komo ke se:seko ya, no: tekititokeh nikna:listiw wa:n nimolwia ompa nitahtaniti xa: kipiaskeh tekit, niahsik ompa ne:, se: we:wet na:ltokotsietok kalte:noh wa:n taihtik tekititokeh miakeh *este** tasohsoh, *carpintería** nikilwia i:n we:wet nikilwia pos xa: kipia tekit, neh neki tekitis wa:n a:mo sikiera nimati nika:n, ne:chwa:lkuikeh seki tokni:wan *pero** a:mo, mahyá: a:mo te:chchi:wah kue:ntah wa:n neh nikneki tomi:n, a:mo sikie:ra nitakuahtok, kihtowa ton tichi:wkeh, ton, ton tikmati chi:was *pues** sanke:n a:mo tei, *pero** soh n' tapale:wia sah, a: neh a:mo neki, neh a:mo nenki *chingaderas** kihtowa, neh nikneki *oficiales**, we:noh, nimolia *pues** koma:mo weli ihko:n ya, tasohka:matik neh niow nikte:mo:ti okse: *lado**, ninehnemik ke:meh, a:mo wehka, ke:meh se: mahtakti *metro**, kaxto:l *metro de** wehka nik...nik..., nikak..., ne:chkikixiliah, kikisik wa:n ne:chma:no:tsa, nikilia nehwa, ke:mah tehwa x' wi:ki nimokepa, nipa:ki neh nimowelita, ne:ch...ne:chmakati *chamba**, kihtowa neli, neli, neli tiktelneki titekitis, neli, neli tikneki titekitis xikalaki, nikilia ke:mah, pos ke a:mo nitakuahtok wa:n a:mo n' pia tomi:n wa:n nika:n neh a:mo nimati wa:n neki n' tekitis nitekitik neli ompa ne:chmakak, kita kihtowa nehji:n kuetax se: *cinturón** ompa pilkatiw se: *martillo** kua:kualtsi:n se:, se: yo:n kit..., kito:ka:itiah *flexómetro**, se: *escuadra**, se: *bicolor** wa:n ne:chmakak se: *casco** wa:n kihtowa xiow x' pale:wi:ti kihtowa ne: we:wet ne: yetok, kitehtekih para yo:n, achtoya neh i:pa nitekitia itech se: *taller de carpinteria** entó:s tepisti:n nikmati ke:ní:w kitekiskeh kowit wa:n yo:n tekitikeh ne:chmakaya ihkui:n x' tehteki, itech se: a:mat kihkuilowa:ya o itech se: *cacho** kuowit, achi i:n x' tekis nika:n i:n tamachi:w wa:n nika:n i:n tamachi:w, ihkui:n nikneki x'teki wa:n nochi kipiah ne:n ma:ma:mikmeh, nochi kuali tekitih nia:ya wa:n nikchihchi:waya isiwkatsi:n, nikahxitia:ya ya, nika:n etok nikilia ne:n kowit yo:n ke:meh nepantah ne:chtokak, kihtowa teh kihtowa a:mo titapale:wihkeh sah, teh xa: ti..., no: tikmatilia i:n tekit kihtowa nik..., tein ke:mah x' ne:chtaka:wili *porque** i:n kampa neh n'tekititok i:n nehwa sah eski n'tekititi nika:n a:mo na:kin mah nik iwa:n nikwa:ntis, ne:chtemo:ltih wa:n neh n'mattoya ke yo:n, yo:n ihwa:k tein tapale:wihkeh sah ki...kimakayah o:me *ciento** se: *semana** iwki n' mattok, entó:s, ahsik *sábado** yah, ah, *pero** yo:n nitemo:k, *porque** ne:chtokak, nikilia ne:n ya:kin ne:chmakak *chamba** nikilia ne: we:wet a:mo kineki mah nikpale:wi, kihtowa ke yeh ia:xka ne: ka:mpa tekititok wa:n a:mo kineki mah se: kipale:wi entó:s ne:chwa:ltokak kihtowa ke m..., ke mah a:mo, no: nikui neh ka:nikawi:n nitekitis wa:n nikilwia ne:n, a: kihtowa *pues** komohko:n a:mo xitekiti, a:mo t' neki, tatampa de kali komo ke mahyá: taewalo:ya:n, miak kowit te:ntok, seki sohsotok ihkui:n mahyá: kru:s seki kipia *triplay**, seki *tablas** neli, miak kuehwelohkeh at ka:ni ihki kipi:pi:xohkeh kihtowa ne:pa x'mokalaki kihtowa wa:n xiti:ni kowmeh, xihxiti:ni, ki:xtili *clavos** sayoh ihwa:k wa:la:skeh yo:n, yo:n okseki tokni:wa:n koyo:meh wa:n kiwa:lkih *icasco** mahyá: de tepos yo:nkes yehwa:n me:ro kimatih, yehwa:n kua...kahka:wtokeh tomi:ntsi:n wa:n ihwa:k wa:la:skeh yo:nkes teh xi..., tehteki kowit wa:n komo ke neli titekititok wa:n xiksohso wa:n mah mitsitaka:n ke neli tiaxtok wa:n neli ihko:n nikchi:waya nochi *semana** yo:n *semana** ahsik te:chtaxta:wi:tih ya yo:n *sabado** nepantah nepantah sah ahsik ka..., se: tepos wa:n kwi:kah ne:n tahpianih wa:n kwi:katomi:n wa:n no:, no: te:wa:n nimotekpa:nak neh ta: nik...nimowelita ne:chmakatih o:me *ciento** wa:n ke:mah nik, ahsika no: neh wa:n ne: nika:n, nika:n x' tachahkuilo, nikita a:mat, a:mo o:me *ciento** na:wi *ciento** wa:n tahko nikuik wa:n piktiwi:ts ika se: a:matsi:n wa:n sayoh kuahkua:ne:stok ne:n tomi:meh, nikuik wa:n nikpowak wa:n ne:pa ihkuiliwtok na:wi *ciento** wa:n tahko, wa:n neli na:wi *ciento** wa:n tahko, miak tomi:n ne:chmakakkeh nik, nik,nik, iwki, a:mo sikie:ra niki:xtilih ke:meh sotok, nimobo:lsahakih wa:n nikte:mo:to ne:n *noma:estro** xikita nikilia pos nika:n ka:nachi kita:nih ne:n tapale:wia:nih, ta: kita ne:chmakakeh ne: xa: mopolohkeh ne:, kanachi mitsmakakeh, pos nikilia na:wi wa:n na:wi, ka:nachi nikilia kita:ni tapale:wihkeh a:mo ne:chna:nkilih, kih..., nikita kihtowa, entó:s ne:chkui:lih ne:n tomi:ntsi:n, kitapoh kipowak, kuali etok, kiki:xtih se: *billete de cien** mobo:lsahakih wa:n *trescientos cincuenta** ne:chmakak nehwa, meh kihtowa nehji:n, nehji:n de teh ompa nitekitik ke:meh o:me me:tsti, *ca...cada** chikue:i nochipa ihko:n kichi:waya wa:n a:mo sioh nehwa, katka ke:meh, ke:meh sempowal wa:n mahtak tekitinih nochi kimpano:ltihka komoke kuahkuali tekitinih wa:n a:mo wa:n nochi kita:ntoyah es..., patiyoh t..., *igual** ke:meh okseki:n wa:n nochi yo:n sempowal wa:n mahtak tekitinih, tapale:wia:nih sah nochi tikmakayah *de a cien pesos cada** chikue:i miak tomi:n kita:nia we:wet, *pero** ta: kimatilihkeh, a:mo, tekit a:mo, a:mo a:mo ohtokaya, a:mo moitaya wa:n tomi:n de mela:w ki:sa yahkeh kikuitoh ne:n tahpianih wa:n tehwa:n te:chyo:lohpachokeh, moketsak tekit a:t ke:ní:w *Dios** kipale:wih, a:mo, a:mo sepa nikitak ok, tehwa:n te:chma:taxta:wihkeh tiwa:le:wkeh timo...timopatakeh, yo:n ihwa:k nikte:mohtinemia ne:n, de ompa niki:sak a:mo niwa:lah nika:n, neh nikte:mo:to okseki tekimeh wa:n nik...nikiwi:kaya notomi:n wa:n semi nikuelitaya nitahtanis mah ne:chka...ne:chwi:kaka:n sah ihkui:n katí:n eski tepos panowa:wa neh tahtania mah ne:chwi:ka *tal parte**, neh ompa nikneki niá:s wa:n nite:ilwia:ya ka:n nikpia tomi:n, ento...ne:, se: tepos a:ha:mo ni:xmati yo:n ke:ní:w, ka:ni ne: wa:le:w nikilwia nikneki x' ne:chwi:ka, nikneki niás:, nikneki niá:s, ¿Ka:ni kihtowa tiow?, pos nikneki nia:s, niki:sas nika:n xola:lte:n nikneki ni...nite:mo:ti:w, entó:s ne...ne:chtapowihka i:pa ompakahwi:n onkak wa:n i:n tepos ompaka wa:la:ya wa:n wa:la:yah e:yi ta:kameh, o:me, o:me a:mo kipiah itson, neli kua:xi:nkeh, wa:n se: we:weyak itso:n *hasta** tani wa:n nochi kua:lkih yo:n i:xte:skameh para tachiah, a:mo kini:xkokowa to:nal moketsak, kihtowa pos no: kualia ne:, no: kualia ti...te:chtsakuilih, no: tehwa:n no: tikinekih mah a:ksá: te:chwi:ka, tehwa:n no: tiki:sasneki kihtowa ompakahkui:n ka:mpa i:n tikihtowa nikilia we:noh, nia:ti namowa:n, neli niahki, ni...ni...nitehkok itech tepos wa:n niahki, yehwa:n wi:tseh e:yi:n tai:xpan wa:n tai:ka:mpa kipia yah ne:n ka:mpa se: mota:lia *pero** ka:n wel nimota:lih *porque** wa:la:ya a:it tonimeh ompa seki ko..., seki wa:n tsompi:ktiwi:ts ika seki tasa:l, seki tilmah, tsompi:ktiwi:ts yo:n wa:n neh a:mo ni:xmatih no: wa:n yehwa:n a:mo no: matih kit, entó:s. wi:tsa, wi:tsa, ni:xmatiko *carretera** tein wi:tsa *de México** panowa *Tlaxcala, Puebla** wa:n yowi *Veracruz** yo:n, yo:n s..., yo:n *parte** neh ni:xmati wa:n yetoya *luna**, entó:s neh nietoya, nimomakatoya *cuenta** ka:ni nietok wa:n kua:lkuih ihsiwka tepos wa:n ne:chilwiah wa:n teh ehe ¿toni tichi:wkeh? neh nikilia n' te:tekitilihkeh nikilia *pero** neh nimomachtia no: *hijole** tehwa:n kihtowa tikintawe:litah ne:n momachtia:nih, a:mo, a:mo te:chpa:ktiah kihtowa wa:n ekintsi:n, pos tikneki neh nikilia niknekia nitemo:s, ka:mpa yo:n niknekia nitemo:s ka:n ne:chtemo:ltihkeh ok ekintsi:n tia:tih towa:n kihtowa wa:n xa: tikwelitaskia towa:n titekitis, nikilia ke:mah ta: nikte:mohtinemi nikilia (k'lia)tekit neli kihtowa soh ke tewa:n kihtowa totekiw tepitsi:n, tepitsi:n ika miak, ke:ní:w kihtoh komo ke moneki *más**, mah se: mopia *cuidado** wa:n mah se: yo:lchika:wak para se: tekitis iniwa:n ka:n n' mati neh ton kichi:wa, kita sah kihtowa tehwa:n tikinamakah i:n teposmeh kahokui ihkui:n kua:lkuia *este** seki *rifles** kualkuiah *pistolas**, kualkuiah de miak taman miak taman ye:kkualtsitsi:n moitayah, kaka...,mihmili:nih, kaka...kakawakah wa:n a:m..., a:mo ne:chtemo:ltihkeh yo:n, yo:n *lugar**, ta: ni:xmatik wa:lahkah *hasta** ne: nika:n se: *lugar** motano:tsa *El Carmen** *hasta** ompa ni:xmattok wa:n ompa, ompa yo:n *El Carmen** xeliwtok ohtimeh, se: yowi *Puebla**, yowi *México**, wi:tsa *Teziutlán** wa:n se: yowi *Veracruz *pues** i:n *carro** yahki *Veracruz** ohti *para Veracruz** wa:n niki:xmattoya *Pico de Orizaba**, sektepe:t, nimomakato kue:ntah ka:ni nietok i:pa tio:tak a, i:pa xa: ke:meh *las nueve** wa:n ki..., tsikui:ni ne: tepos ta: yehwa:n kiki:xtiah *cigarro** tachichi:nah wa:n ne:chnohno:tsah wa:n kakih *música** ne:li tsikui:ni tepos, neh neki nitemo:s a:m...a:mo ne:chtemo:ltihkeh, a:mo ni:xmati *pero** ne:n sektepe:t mok...ik...moka:waya tai:ka:mpa ya ne:xtemo:ltihkeh xa: katka ke:meh *las una, una, dos de la mañana** kihtowa nika:n kihtowa timitska:watih, kihtowa, *pero** neh ka:n ni:xmati, ke:mah ka:n wel tia:s ok towa:n ne:chka:wkeh, ohti wa:n panowah *carros** am..., motah kalimeh ihkui:n wehka, e, ompa nitemo:k ne:chilwiah, tikpia tomi:n, nikilia a:mo nikpia tomi:n wa:n neh, temo:keh ta: ta: moketsak tepos wa:n no: temokeh yehwa:n moma:pan...moma:pankalakih itech itasa:l, kihtowa i:n yetok tepitsi:n tomi:n ampo:n ximokowili teisá n...,ne:chmakak tomi:n wa:n oksé: kihtowa wa:n i:n tepos nimitstayo:kolia kihtowa ika x' mokuida:ro mah a:mo teh mitstekipacho se: *pistola** tsi:tsikitsi:n wa:n yahkeh, ne:chka:wkeh ohti, *entonces** nehnemik a:mo mati ka:nikawi:n ox niow to:nalki:saya:mpa o niow tio:takkia:mpa, a:mo nikmati, nehnemik ke:meh, ke:meh se: *hora* a:cha tasese:ya ne li tasese:ya wa:n neh ka:n nikpia *chamarra** ta: i:pa soh *camisa** ne: niahsik ninehnemik wa:n ke:meh pata:wak ohti, tachihchi:wtok no: ihwa:k seki:n teposmeh moketsah, moketsah yowih *baño** yo:n ihwa:k se: *pasajero** moketsak wa:n niki...niki...nikistok *gente** temowah, temowah wa:n nochi yowih *baño** iniwa:n nimoma:neloh wa:n iwa...iniwa:n nipanki:sak itech *autobús** wa:n niahki wa:n yo:n *pistolita** nikalakih itech se: *bolsa** ihkui:n nima:ktiw, se: *bolsitah** wa:n tomi:n nikuik itech *nopantalón**, ihtik tepos nikitak se: we:wet tokotsietok wa:n taka:wtok sea, ompa nimota:lih wa:n nobolsi:tah ihkui:n niki:tskihtok wa:n nikochik, neh nikochik, yo:n we:wet a:mo mati ka:ni temo:k *pero** kwi:kak nobolsi:tah kiwi:kak wa:n *mas** ne:paka pané: i:pa ma:kui:l *hora** kualka:n ahsik a ne:n, ne:n *camión**, ompa ya ompa sah ahsiti nochi ne:n tokni:wa:n nochi ompa temo:tih ya no: ompa nitemo:k neh wa:n nikita seki yowih ihkui:n wa:n seki yowih ihkui:n wa:n etokeh miak yo:n *vagones de tren**, miak wa:n nikaki ne: tano:tstokeh ya ika yo:n tepos ke se: *tren** kisati, wi:tsa *Puebla** niah nimotaloh wa:n nikpia tomi:n ne:chmakakeh yehwa:n, miak tomi:n katka neh nikta:niah yo:n, yo:n ihwa:k nikta:nia, tikta:niah ompa ne: o:me *ciento** sah *semana** ne:n tapale:wia:nih, neh ne:chmakayah tepitsi:n *mas** wa:n yo:n ihwa:k yo:n we:wetkeh ne:chtayo:kolihkah *nueve mil** tomi:n, miak tomi:n e...wa:n niwa:le:w ompa ne:, nikowak *noboleto** no: *de tren** a:mo n' mati ka:ni niwa:lewak *a las** ke:meh *las once de la mañana Puebla** niehkok itech *tren** wa:n *pues de** ompa sepa nimokepak wa:n sepa n' te:moh ne:n, ompa nikte:moh semia: tekit a:mo nikahsia, a:mo we:i onkaya tekit, *pues** sempa:nti niahki *hasta** ne: *México** ompa *este** sepa niah, ninentinemik a:mo nikahsik tekit kanah, nimokepak nika:n wa:n pos nikwa:lkuia ok tepitsi:n tomi:n *pero**, ke:meh nine:nentoya nikowak tasa:l, nikowak, nitakuah, mm niktamihtoyaya tomi:n wa:n ihki yo:n ne:n, ne:ch...tipano:keh de yo:n, de yo:..., de tekimeh wa:n sempa:nti, sempa:nti, yeh itech tekit a, yeh nika:n sah i:n ta: tekipachoh no: tekit wa:n neh achto nitekitia itech yo:n se: kitatemowilia teposmeh *cos..., bultos** se: kima:ma wa:n a:mpo:n kichi:wtoyah se: kali we:i wa:n niknemilih no: niá:s, niwa:la:s nitekitiki:w ompa, neli ompa nitekititok, taxta:wayah kuali *pero** ti...tikalakiah tel kualkua:n, chiko:me *hora** kualka:n mah se: ompa se: yetoya wa:n *hasta** chiko:me *hora** yowak tiki:sayah de tekit wa:n i:pa sioh se...sepasah titakua:skiah, nepantah sayoh entó:s nocha:n niwa:le:waya kualka:n a:mo nitakua, nikua:lkui taxtal, nepantah wa:n ne: kampa tekitih tatsaktok, nochi tsatsaktok se:sah ne: ka:mpa se: kalaki wa:n etok se: tahpixkeh wa:n ompa nik...pe:wak ni...nimoi:xmati iwa:n okseki tokni:wan wa:n timoliah neh nimaya:na ne: wi:n ke:meh las *nueve, las diez** nimaya:na wa:n a:mo te:chka:wah mah tiki:saka:n wa:n ke:meh tatsaktok wa:n we:i te...te...tekit, tatsaktok e...ika tepa:mit wa:n seko eto...yetok yo:n *poste de teléfono**, pepechiwtok *casi** ike:span tepa:mit wa:n a:mo a:kin kimatia *porque** xiwtah, onkaya *ramas** nik...nikahsik ompaka niki:saya neh nehwa nia:ya ne:chmakayah tomi:n wa:n niow nikuiti taxtal, tapalo:l a:t wa:n ichtaka, niki:xta...i:chtakatsi:n nikwa:lkui wa:n timo...ne: timokalaki:tih ne: tatampa, titakuah tehwa:n, a:mo timiakeh katka soh tina:wi:n wa:n te:chmatilihkeh wa:n se: tein kii:xyeka:naya tekit, se: we:wentsi:n ya neli tawe:l, neli kuala:nia wa:n te:chi:xahsik tehwa:n te:chahsito ke titakuahtokeh, te:chahwak *entonces** okseki:n welik cholohkeh a:mo ki:xmattkeh a:konimeh, *pero** se: we:wet wa:n neh a:mo wel ticholohkeh ok *clarito** te:chitak ne: titakuahtokeh, neli te:chahwak, neli te:chahwak yo:n mo:stika ox wiptika a:mo nikelna:miki mixkiowtok, neli mixkiowi ehkok se: tepos kiwa:lkui tenex, na:wi *ciento maletas** tenex kiwa:lki wa:n motemowihtania *entonces** yo:n ta:katsi:n tein nowa:n no: takowaya wa:n no: kitakeh no: takuahtok kikuito i:n we:wet, *a ver** x' wi:ki, katka ke:meh *las once de la mañana** x' wi:ki nikneki ne:chtemowili ne: tama:malmeh de ne: tepos, kiwa:lki ne: tenex, tima:tami wa:n tia:s, ise:lti neli tak wa:n mixkiowia tepitsi:n, i:n ta:katsi:n neli pe:wak ki...kitemowia n' tenex tenex a:mo eheti:k *pero** miak, wa:n ihwa:k se: a:paliwi se: xole:wi, te:xole:wa yo:n wa:n mixkiowia *pues** katka chiko:me *hora** yowak wa:n a:mo wel ma:tamia, nochi nika:n i:n, nochi ima:kechtan wa:n ipoxko de kikuiti wa:n a:paltik, xohxole:w wa:n miak, miak tenex kipi:pi:xoh tsahtsaya:nik neli kahwakeh, a:mo kitaxta:wihkeh, ki...kitsi:nki:xtilihkeh itaxta:wi:l para kepik yo:n tenex kitsahtsaya:nak, ika ma:wiltihkeh *pero** yo:n kichi:wkeh yehwa:n sah i:n, i:n *maestro, albañil** yo:n pano:k wa:n neh niknemilihtok ehkoti ok se: *carro** wa:n neh no: ihkó:n ne:chchi:watih wa:n neli yo:n neh *a los ocho dias**, ne:chno:tsak, *a ver** teh x' wi:ki ekintsi:n, nikneki x' temowi, a: yo:n ihwa:k kualik a:mo tenex, kualik *camión cemento** a:mo miak *doscientos bultitos** wa:n yo:n pasa:roh katka *las doce del dia** wa:n titakua:yah *la una** wa:n kaltenoh moketsa wa:n nikilwia, a: kihtowa x' wi:ki nikneki x' temowi ne:n, ne: *cemento**, tiktamitemowia nochi wa:n, wa:n tia:s mocha:n ya wa:n neh i:pa nikma:ma:ni *cemento** i:pa niki:xmati yo:n tekit, nikilia ke:n a:mo, niá:s, nikchi:was ika *gusto** ka:n, ne:chnawati ka:ni se: kita:li:s, nika:n kihtowa neki x' ta:li wa:n nikneki k...nikneki x' ta:li kualtsi:n kihtowa ke:meh moneki, ke:meh kuali se: kipowas kihtowa wa:n a:mo nikneki tsahtsayaktik, ta: komohkó:n tiktsahtsaya:n nimitskui:lis de motaxta:wi:l a:mo nikna:nkilih, nikilia we:noh, nochipa nikwi:katinemi se: t...tasa:l, nik...nimopi:kik wa:n niktapoh tepos, i:pa niktemowia:ni yo:n, i:pa nikma:ma:ni, nikui:kuito *carrera** noselti ihwa:k a:mo nima:ahsi ok nipanki:sa de tepos wa:n nikwa:ltokia tate:no nochi wa:n ke:mah sepa n' temowia we:ltas *y** we:ltas wa:n okseki:n *a la una** neh *apenas** n' wi:kaya se: *hora, a la una de la tarde** yehwa:n motahta:lihkeh takuah wa:n a:mo n' takua, neh n' tekititok nima:tamik e:yi *hora** tio:tak, nipe:wak *las doce** wa:n nima:tamik e:yi *hora** tio:tak, nima:tamik wa..., *pero, pero** wa:la:ya e:yi *bulto** tsahtsayaktik ii:xko, itech *ca...carro** wa:n nikta:lilih ni...niksa:lowilih ne:n *cemento veinte**, sempowal, *hasta** ahko wa:n neh niah, niah nikno:tsato ya, *maestro** i:n yetok a mochi:walis i...i..., wa:n e...wi:tsa e:yi *bulto** itech *camionet...**, itech *camión**, a:mo nehwa niktsaya:nak, yo:n i:pa tsayaktik ompa ompa etok, a:mo n' ma:tokak sikie:ra, e...mah n' temowi oso mah kui:ka, wa:n xikpowati ne:n tama:malmeh, etokka a:mo ne:chna:nkilih, wi:tsa wa:n sayoh ihkui:n ne:chi:ita de ahko paratani, ¿A:koni mitspale:wih? a:mo na:kin, nose:lti, x' kintahtani ne: tein yetokeh niksa:lowilih neli wa:n kita sah, nika:n etok sempowal wa:n nika:n sempowal, wa:n nika:n sempowal wa:n nika:n sempowal wa:n i:n a:mo sempowal, i:n sayoh *este** ka:xto:lo:mo:me sah ahsik i:n, *porque** e:yi ne: etokeh, soh kita ihkui:n wa:n kita *ireloj** wa:n neh *no:, nomoch...nomaleta** i:pa nikma:matok a, neh niwi:tsa ya niwa:le:w a yo:n e:yi *hora** tio:tak, niwi:tsa neh nokalihtik, a:mo teh kihtoh nió:n teyi, kihtowa *pero** kualka:n ok *pero maestro** tine:chilih ke nima:tami wa:n niow wa:n pos kipia ke iwki eski wa:n niwa:le:wak niahki nokalihtik, mo:stika sepa niah n' tekitito neh nimolwih kuala:ntos, a:mo ne:chkuis ok *pero** a:mo, niahsik *las siete** wa:n soh ne:chita sah ihkui:n, nitekitik yo:n *semana**, a:mo teh kihto nió:n teyi wa:n yo:n, yo:n, yo:n to:nal, ke:meh a:man i:n kiowi wa:n ne:pa *San Miguel fiesta** wa:n *Cuetzalan** no: *fiesta** *entonces** yo:n *vísperas de** yo:n *veintinueve de septiembre** yahkeh seki *compas**, yahkeh ompa ne:pa *San Miguel** wa:n wintikeh wa:n kinka:watoh *cárcel** motewihkeh *entonces** yo:n to:nal yehwa:n a:mo tekitikeh, katka se: *lunes**, tsaktoyah ompa ne: *martes** a:mo tekitikeh, *miércoles** a:mo tekitikeh, nochi *semana** a:mo yahkeh *porque** nochi *semana** ampo:n katka *fiesta** no:, nochi *semana** wa:n ne:pa yehwa:n tekitiah yo:n, ma:ski *fiesta** tekitiah wa:n neh yo:n *semana** a:mo no: niwa:lah a:mo niwa:lah, neh niknekik niá:s *fiesta** wa:n niknekik nipano:s *fiesta** ompa, a:mo nitekitis nimolih ne:chilwih se: *encargado** ompa ne: *de, de, de bodega**, kihtowa tiwi:tsa *sábado** onkas taxta:wi:l tein teh motaxta:wi:l tanawatihkeh mah no: wi:ki wa:n ke:meh tatsaktoya, neh nii:xtakakalakik itech *poste de teléfono** wa:n niahki wa:n nikchi:wato *cola** no: wa:n nikita neli ki:sak *nosobre** ne:chtaxta:wihkeh yo:n *semana** wa:n neh a:mo nitekitik *pero** ne: *maestro** tapihpixtoya ihkui:n, kinekia ne:chkui:li:s nochi n' tomi:n para yehwa, ke:meh a:mo nitekitik, ki:sak ne:n *nómina** ke nitekitik wa:n a:mo neli wa:n miakeh ihkó:n kichi:wkeh, miakeh tomi:n kinkui:lihkeh *pero** neh ka:n ne:chkui:lihkeh, ta: neh nikitak ihkui:n nimobo:lsahakih wa:n ompa nimoketsak, a:mo nimahchi:w niman wa:n nikitak *este** a:, yo:n taxta:wah ahko wa:n tatampa etok se: ta:taka:wtok wa:n takoyo:ntok, wehkapan, ke:meh *dos metros** wa:n nikitak ne: *maestro, este** yahki tepitsi:n modistraeroh, nomopanpiloh yo:n wa:n niah ne: tatampa wa:n ompaka niki:sak itech *poste de teléfono** ompaka nipantemo:k wa:n niahki *fiesta** neh nikwi:ka notomi:n ne:chtaxta:wiah nochi *semana** wa:n iwki yo:ni pasa:roh wa:n *pues** miak taman ke:ní:w moto:ka:y José Salgado