aha Ke:mah, nika:n ta:ltikpak, *pues** ne:chtapohpolwi miak nimitstapowi:ti seki talna:miki:lismeh *lo que** tein neh nikamti, wa:n tein nikaktiwi:ts wa:n tein nikmattiwi:ts wa:n *a veces** se:sepa tehwa:n tikihtowah a:mo tikneltokah, taltikpak ox onkak, onkak miak *este** nexi:kolo:t onkak miak *este** netawe:litalis *pero** onkak mah *mismo** tehwa:n timonemili:ka:n ke:yeh a:mo tei eski wa:n tiki..., ke:meh tikitowah tehwa:n ke:yeh a:mo tei eski wa:n *este** ta:ltikpak onkak miak nexi:kolo:t ke:yeh *porque mismo** yehwa tote:ma:xtihka:tsi:n kine:xtih o kine:xtilihkeh ne:ka *tiempo cuando, cuando** yeh, *este antes de que** tehwa:n tinemiskiah ompa yo:n kine:ska:yo:tihkeh wa:n de ompa yo:n para nika:mpa pe:wak moitstiw *entoces** ompa mah timomakaka:n kue:nta ke tehwa:n nika:n ta:ltikpak ke:meh tote:ma:ki:xtihka:tsi:n, totahtsi:n *Dios** ki...ne:sik se:, ne:sik se: *mismo de, mismo** yehwa i...i...ita:ke:wal kinexi:kolih, wa:n ki...kinexi:kolih, ke:yeh *porque** i:n totahtsi:n *Dios** yeh ki...kimattoya ke kikuiti se: talna:miki:lis yankuik, se: talna:miki:lis kualtsi:n *entonces de** ompa yo:n neh nimomaka kue:nyah ke neli nika:n ta:ltikpak onkak, onkak *este** onkak nexi:kolo:t wa:n onkak *este** miak, miak taman talna:miki:lis tein a:mo kualtsi:n neh nimitsilwia *porque** miak tikaktiwi:tse ke:meh yo:n mote:ne:wah na:walmeh wa:n onkak tikneltokah wa:n onkak a:mo tikneltokah, *pues** mah *mismo** tehwa:n timonemili:ka:n se:sepa, se:sepa tikihtowah komo no: semi tiktelneltokah *mismo** tehwa:n timochi:wiliah ta:ká:n a:mo, taka...wa:n ta:ká:n a:mo notech pano:skia yo:n, yo:n n' tal...yo:n talna:miki:lis de ne:, de ne: tokni:w *pero** ke: *mis..**, ke:meh eskia *mismo** neh nimo..., *mismo** neh nimotahtanihtok, *mismo** neh nimoahokuilihtok se:sepa mochi:wa, *porque** neh se:, se: tokni:w, se: tokni:w ne:chtapowihtoya de yo:n, de yehwa de yo:n, de yo:n talna:miki:lis, de yo:n kokolis, acha *sea de** nehjó:n na:wa...na:walo:t se: *viaje** ne:chilwih, kihtowa motelkokowa:ya wa:n a:mo kimati ok toni kichi:wati, *entonces** pos pe:wak nemi, motate:molia, yahki iwa:n tapahtia:nih, koyo:meh koyo:meh yehwa:n kilwihkeh ke pos kilwihkeh ke, ke tipahtis kilwiah toni kichi:wkeh yehwa:n kimakakeh pahti wa:n a:mo ke:man pahtik, entó:s wa:lah se: tokni:w wa:n pe:wak kilwia kilia *pero** teh a:mo timoyo:kolia kilwia, tikpia *seguro** kilia, ke:mah, ka:n timoyo:kolia teh mitsna:walwihtokeh kilwia wa:n nikpia *seguro porque** ke:yeh, tikihtowa tikitatoya ne:n koyo:tapahtia:nih wa:n a:mo mitspahtihkeh pos a:it kilia, a:mo nikmati kilwia, pos neh nikmati kilia pané: ka:n a:kin nimokuala:ntilihtok kilia, pané: ka:n a:kin nik...nikokohtok kilia ke:yeh neh no..., ke:yeh notech ahsis yo:n, yo:n talna:miki:lis kilia nehwa kilwia kilia x' kita kilwia, nika:n ta:ltikpak kilia onkak miak, onkak miak *este** miak nekuehmolo:lis kilwia a:mo *tanto** kilwia *porque** tikoko:s kilwia ne: nokni:w kilwia *si no que a veces** seki wi:tseh kilwia nexi:kolmeh, ta:ká:n kuali timotekipanohtok, ta:ká:n kuali tiahtok *porque** se:sepa ata yo:n tikihtowa tehwa:n pos tein kuali motekipanowa, a:mo kihyowia, entó:s yehwa yo:n onkak nexi:kolo:t a: pos kihtowah ne: ke:ní:w kichi:wa ne:, motekipanohtok, ke: kipia tomi:n, ke, ke: a:mo teh kihyowia yeh ke:meh neh nikihyowihtok entó:s ompa ya yo:n pe:wa nekuehmolo:lis, *pero** a:mo *tanto porque** semi ika mota:li:s mitsna:walwi:s sano ke mitsteh..., mitstate:ne:wili:s ika *por medio de** nexi:kolo:t, mitstate:ne:wili:s, mits...mitswihwi:ka:lti:s, miak taman mitschi:wili:s wa:n teh koma:mo timopiak *cuidado** no: pos no: motech panowaya yo:n, yo:n kokolis *porque** se:sepa tehwa:n *mismo** timochi:wiliah *porque** nió:n no: *Dios** a:mo tikelna:mikih se:sepa tinemih mahyá: yo:n seki tapialtsitsi:n wa:n *siempre** a:mo eski yo:n, ta: komohkó:n tikmattokeh ke kuali timote:ntekipanohtokeh mah a:mo semi titakuowtamatika:n ika taxta:wi:l mah a:mo semi titakuowtamatika:n ika tomi:n kilia, *siempre primero** ne: tein te:chka:wtok taltikpak kilwia wa:n *después** tomi:ntsi:n yehwa yo:n kilwih ne:n tokni:w, kilwia pos a:mo nikmati kilwia, kilwia *pero, bueno** nikchi:wati *lucha** kilwia wa:n nikte:mo:ti kilia *a ver** ox neli o a:mo neli kilwia entó:s kitato se:, kitato se: tokni:w, kalpano:to wa:n pe:wak kilia, kilia pos, se: tapahtihkeh, kilwia neh ihkó:n wa:n ihkó:n nikmachilia neh kilwia wa:n ke:ní:w tipe:wak kilia pos, pané: nimoyo:kolih sah kilwia, a: wa:n ka:n a:kin timokuala:ntilihtok kilia ihkó:n, kilwia a:mo kilwia pané: n' mati kilwia pané: a:mo a:kin nimokuala:ntilihtok, ihkó:n tikmati kilwia *pero** a:mo kilwia, ta: tikpia se: *vecino** kilwia tein mitstawe:lita kilwia, mm kilwia *a poco** kilwia, ke:mah kilwia wa:n komo a:mo ne:chneltokilia, komo a:mo ne:chneltokilia kilia, komo a:mo tikneltoka, xik..., tikitas kilia komo a:mo neli kilwia wa:n ke:ní:w tiki:xehehkowa kilwia nipahtis, tipahtis, tipahtis kilwia, neh nikchi:wati *lucha** kilwia wa:n tipahtis kilwia, mm entó:s ne: tokni:w pe:wak tekiti, pe:wak kipale:wia, pe:wak kipale:wia, kipale:wia, kipale:wia *después** kilwih kilwia teh mitstawe:litah kilwia por yehwa i:n kilwia *hijo** kilwia, ke:yeh kilwia a:mo kilia, a:mo *tanto** kilwia *porque** timo...timokuala:ntilih kilwia o *porque** tikma:lchi:wak kilwia o ke:ní:w kilia a:mo ta: mitstawe:litah kilia *porque** teh kilia ti...titapa:panowia kilia *porque** tikpia tomi:n, kilia ke timovale:rowa kilia *porque** pos tikpia toni ika timotekipanohtok yehwa yo:ni kilwia ika mitskuih kilwia kilia pos a:mo nikmati kilwia, kilwia ke:mah kilwia, a: wa:n ke:ní:w kilwia nikchi:was kilwia, ka:n ke:ní:w kilwia, neh nikitati ke:ní:w kilwia *pero** tipahtis kit kilwia kilwia *bueno** chi:wa *lucha** kilwia wa:n nimitsmakas taxta:wi:l, a:mo teh ika timoketsah kilwia *bueno, pero mas** ne: tokni:w yeh a:mo kimatia ke:ní:w, ke:ní:w tahtamattok, mn takah a:mo, yeh no: taman kikahkaya:wtok wa:n ne: yeh ne: ka:mpa ne:n, ne:n a:kin kina:walwihtok ompa *mismo** yahyok ne: ka:mpa ne: yahka oksé: no: ompa yahtok oksé:, ne: na:wal *mismo** yehwa o:me kinetewi:ltihtok ne:n *vecinos** *bueno** yo:n kikahkaya:w iwki wa:le:w ne:n oksé, iwki wa:le:w, kalanki:sak wa:n wa:le:w, pos kilwih ke:ní:w wa:n ne:ni:w entó:s sepa se: to:nal kinemilih sepa ya:ti, sepa yahki ta:gatsi:n kahsi...ahsik wa:n pe:wak kilwia niwa:lah kilwia sepa kilwia, kilwia *bueno** x' mose:wi, x' kalaki, ximose:wi kilwia ke:ní:w yowi *noasuntos** kilwia *pues** a:mo ke:ní:w kilwia, a:mo ke:ní:w kilwia *este, mal** tiahtok kilwia, *mal** tiahtok kilwia,*pero** tine:nke:ntis kilwia *pero** x' ne:chmaka *tantos** kilwia neh kilwia ne:chmaka *tantos de** tomi:n kilwia wa:n nimitspahti:ti kilwia para tipahtis kilwia komo a:mo tipahtis kilwia *bueno**, kilwia a:mo teisá: kilwia komohkó:n nimitsmakas kilwia, ke:ra mah nipahti, tomi:n kilwia a:mo kichi:wilia mah nipahti entó:s ompa yo:n to..., yeh to:tokotsietok ihkó:n wa:n kiwa:li:xahsi oksé: ompa yowi a ompa ahsik a, ka:mpa yeh, ka:mpa etoya oksé: no: ompa ahsi yeh, mm. Entó:s tein kichi:w ne:n tokni:w oksé:, kalanki:sak wa:n mota:tih, mota:tih ihkó:n kali:ka:nkopa *cerca** para kikakiti toni kilwi:ti ne:n oksé: tein ahsik ne:, kita ke no: ompa ahsik. Entó:s mota:tih, ahsik a oksé: no: kilwia niwa:lah kit kilwia, kilwia *bueno** kalaki ximose:wi kilia kilwia ke:ní:w kilwia *noasuntos** kilwia, kualtias o a:mo kualtias kilwia, kilwia ke:mah kilwia ne:chmaka *tantos** kilwia kualtias kilwia wa:n tiki:xpolo:tih kilwia wa:n tikitas komo a:mo, komo a:mo i:xpoliwi kit kilwia toni kichi:w ne: se: kiki:xtilihtok tepitsi:n *mas** wa:n ne: se: ki:xtilih tepitsi:n *menos** *entonces** tein pasa:roh yo:n, kinemilih ne:n oksé: kilia *bueno** pos ke:ní:w kilwia axtok nehi:n kilwia entos te:chtewihtok, *mismo** yeh te:chnetewi:ltihtok sah, ne: se: kipale:wihtok wa:n ne: se: ipa yahtok, entó:s molwia ke:ní:w nikchi:wati, m *entonces** sepa yahki wa:n pe:wak kilwia, kilwia a:mo neli kilwia ke:meh tine:chilwih kilwia takah takah nika:n kilwia teh kilwia nika:n, nika:n wa:lahtok kilwia ne:n, nika:n wa:lahtok *novecino** kilwia wa:n nika:n iwa:n tine:chkahkaya:wtok teh kilwia entó:s kilwia teh *mismo** tehwa kilwia tite:chnetewi:ltihtok kilwia, a:mo mela:w kilwia tapahtia kilwia pos, m ton pasa:roh yo:n *después** ne: oksé: yeh, kika:w *mejor** okseko sepa yahki sepa kinemilih kit *a bueno** pos kihtowa komohkó:n ihkó:n kinemilia pos neh no: seko nia:ti wa:n tikitatih de ton *namera** kipia ke *a ver** a:koni wetsi, niwetsi neh o wetsi yeh pos pe:wkeh mona:na:walwia, ne: se:, ne: se: ki:sak ne: ka:mpa yahtoya pos sepa seko yahki wa:n ne: se: ompa kisegui:rohtok, ne pe:wkeh mona:na:walwiah, ton pasa:roh mikik, mikik neli, neli mikik te...te...te...*primero** mikik te:popá:n m, ta: neli onkak, onkak neli, (na) onkak neli, neli, nexi:kolo:t, ka:n, ka:n a:mo sayoh xolopihyo:t we:noh tein, tionkakeh tikneltokah wa:n onkak, onkak *gente** a:mo tikneltokah *pero** yo:n *persona** a:kin ne:chatpowihtoya wa:n yeh kitak, wa:n kitak, wa:n kitak wa:n kimachilih neli ke neli onkak ki:xeheko yo:n mikik te:popá:n a:mo wa:l wehka:wak yeh mikik se: isiwa:mon sea ke *parejo** momihmiktihkeh, chi:wa *de cuenta** mahyá: yo:n tikihto:skiah timoki:tski:tih, de timoki:tski:tih de toi:xko *pues** timotewi:tih, tine:chmiktia o nimitsmiktia *pero** ne: yehwa:n a:mo mokuikeh ika, ika *armas** sano ke yehwa:n mokuikeh ika na:walo:t ne: se: kipoloh isiwa:mon, se: kipoloh ipopá:n, pe:wkeh mihmikih, *hasta** iwki tankeh mihmikkeh, nochi mikkkeh, kipia ke *hasta** tase:wik *hasta sin que** a:mo mikik ne: a:kin tana:walwihtoya wa:n para tase:wik *entonces** ompa nikneltokak ke neli onkak neli na:wal, onkak na:walm..., onkak nexi:kolmeh wa:n mah sayoh timonemilika:n, no: neh, neh, neh *a veces** nimota:lia wa:n yo:n *persona** pe:wa ne:chnohno:tsa wa:n pe:wa timonohno:tsah ihkó:n timolwiah kita, kita kihtowa *hermano** kihtowa a:mo tikneltokas teh kihtowa ta:ltikpak ki...ke:meh *todios** kihtowa kine..., *todios** kite:ma:ktihkeh ne:ka *tiempo** kite:ma:ktih nexi:kol *por eso** kihtowa nika:n ta:ltikpak kipia ke onkak nexi:kol kihtowa, ke:yeh, yo:n ne:ska:yo:t *desde cuando** tote:ma:ki:xtihka:tsi:n totahtsi:n *dios** pe:wak, pe:wak *este** ki...kita:lia ta:ltikpak kua:nto yeh pe:wak kinexi:koliah no:, *entonces** yo:n, yo:n talna:miki:lis moka:wak de a:mo kuali para nika:n tehwa:n ta:ltikpak no:, no: onkak nehjó:n ta:lna:miki:lis, *pero** yo:n a:mo mela:w tikihto:tih ah, ke: a:mo onkak nexi:kol, ke a:mo onkak, ta: onkakeh nexi:kolmeh wa:n onkakeh tein, onkakeh tein kual...tein kuali tokni:wa:n wa:n onkakeh tein a:mo kuali tokni:wa:n, *hasta** ke:meh tapahtia:nih tapahtia:nih onkakeh tein, tein na:wa:lmeh wa:n onkakeh tein taye:kpahtia:nih, tein tamela:wa tapahtiah sah wa:n a:mo teh mitskahkaya:wtoskeh *cosas** tein a:mo kualtsi:n neh nimitsilwia kilia por..., neh nimitsilwia kihtowa *porque** ompa nipano:k neh, m *porque** ke:yeh tein tekiti iwa:n *Dios** tekiti iwa:n *dios** wa:n tein tekiti iwa:n oksé: pos tekiti kimattok ke tekiti iwa:n oksé: tekiti iwa:n okuilin ya, a:mo iwa:n *Dios** ok, *entonces** ompa yo:n neh nimomakak *cuenta** kihtowa, m, neh nitapoloh kihtowa *porque** neh nimik, mikik no:, mikik no: nosiwa:moh kihtowa, ne: se: tapoloh *porque** mikik ipopá:n *pero** neh nikihto a:mo ne:chkua:itas kihtowa, niktsakuati kali kihtowa *porque** niktsakuati kali kihtowa, ne:chkosta:ro *lo que** ne:chkosta:roh wa:n tankeh kihtowa yeh, m wa:n ompa entó:s nimomakak *cuenta** neh, neh yehwa *mismo** ta:gat ne:chilwih, neh *en persona** ne:chilwih neh ke, ke onkak a:mo tikneltokah ne:n na:walo:t *pero** onkak o se:sepa tehwa:n tikihtowah *no** pos ke nimoyo:kolia sah, a:mo mela:wwa:n onkak *gente** a:mo mitsye:kilwi:s, onkak tokni:wan pos mitskahkaya:was miak taman wa:n tein, tein *personas** tein ye:ktekitih *de plano** tekitih kualtsi:n chipa:wak, mitsye:kilwi:skeh ke:ní:w, ke:ní:w tietok ne:n ta:ltikpak wa:n onkak a:mo, onkak sayoh tomi:n mits...,tomi:n wa:n tomi:n mitstahtani:s sah, *mientras** eh, *mientras** teh timokahkaya:wtok *pues** neh nimitsilwia, neh minitsilwia *porque** neh no: se: *viaje** ne:chpasa:roh neh, nikpiaya se: kokolis wa:n ne:chilwia:yah seki ke ne:chna:walwiah wa:n neh sayoh nikaktok ne: pe:wak ne:chilwia yo:n *persona** neh, neh, no: nimonemilia *pero** a:it nimolwia, oxné: ne:chkahkaya:wa ne:chna:walwia wa:n neh nikitato se: *persona** ne:chilwih, kihtowa a:mo neli mitsna:walwiah kihtowa teh teh kihtowa i:n kokolis tikpia kihtowa *porque** pos *Dios** ihkó:n mitska:wak i:pa kihtowa, *pero** tipahtis kihtowa, mn yehwa tein yo:n nimitsilwia ne:ka *tiempo** nikihyowih wehka:wak wa:n ne:chkahkaya:wkeh seki, seki ne:chkahkaya:wkeh ne:chna:walwih...ne:chna:walwihkeh *pero** a:mo mela:w ne:chna:walwihkeh, kichi:wak noeliwiska:yo no: *de que** neh, neh, nima:...ni...ni...nia:wilakat katka, entó:s ompa yo:n nimomakak *cuenta** seki tein, seki tein neli wa:n seki tein a:mo neli *entonces** ta:ltikpak miak taman timokahkaya:wah *lo que, hora, hora si** mah nimitsilwi, mah nimitsilwi a:mo tikmatih toni, toni neli, toni a:mo neli, *pero bueno**, nika:n ta:ltikpak tehwa:n pos seki wi:tseh te:chkahkaya:wah taman, seki te:chilwiah tein neli, seki te...te:chilwiah tein a:mo neli *pero** ihkó:n tipanowah *pero** se:sepa neli onkak nexi:kolemeh, ta:ltikpak onkak nexi:kolmeh neli, *porque** ke:yeh, mah timomakaka:n *cuenta** tehwa:n *cuando todios** ki..., *todios** kipe:wkeh kinexi:koliah, *cuando** yeh pe:wak, pe:wak tekiti a ta:ltikpak, pe:wak kitekitilia ya ta:ltikpak para tehwa:n nika:n tietokkeh tita:ltikpak *cristianos, todios** miak, miak kinexi:kolihkeh, miak ki..., miak kitawe:litayah no: *entonces** nochi yo:n moka:wak tehwa:n nika:n ta:ltikpak para no: tietos, no: no: onkas o:me e:yi, o:me e:yi tokni:wa:n tein, tein te:chtawe:litaskeh wa:n tein, tein a:mo te:chye:kitaskeh *pero** yo:n, yehwa ya talna:miki:lis de oksé:, yehwa a:mo, yehwa ya okuilih italna:miki:lis, a:mo, a:mo no: *todios** ok, *porque** pos *todios** yeh te:chka:w ta:ltikpak mah timotasohtaka:n, mah timo..., mah timoye:kwi:kaka:n kualtsi:n, ke:meh *ora si** ke:meh neli tiikni:meh *pero** a:mo nochi ihkó:n tiknemiliah, seki kinemiliah kualtsi:n, seki kinemiliah *mal, pero bueno**, ihkó:n tipanowah