Rubén, pos ekintsi:n 'te:chnohno:tsa de yo:n kowtah mochi:wa, yo:n seki no: se: kikwa, yo:n mono:tsa kowxokot, ke:niwki ne:n ikowyo, ixiwyo. Yo:n kowxokot kiliah mono:tsa, *este**, tikihtowa kowxokot, yo:n moskaltia we:ikowit. We:ikowit wa:n xo:chiowa, wa:n ixiwyo pisi:ltik n' ixiwyo..., n' ixiwyotsi:n. Wa:n ixo:chio ista:k. Yo:n ixo:chio mosk..., n' ixo:chio, *este**, pe:wa moskaltia itech ne:n i..., ka:mpa n' imahmaxalts..., n' imaxal kipia, ke:mih eskia iyohyo:lpan pe:wa xo:chiowa. Wa:n ixo:chiotsi:n ista:k wa:n ompa pe:wa ya n' ta:ki, ne:n, kwowtetsí:n. ¿Wa:n ihwa:k chika:wayati, ke:niwki n' oksi? Ihwa:k chika:waya, *cuando** pe:wa moskaltia yo:n kowtetsí:n, moskaltia xohxoxoktik, pisi:ltik. Pe:wa moskaltia, moskaltia wa:n *cuando** pe:wa yoksiti, pe:wa oksi a, ihkó:n, *este**, mahyá: yo:n tikihto:ka:n tehwa:n, *este**, a:mo kohkostia, *como que** mahyá: kikwi ki..., mo..., kikwi se: tapaltsí:n mahyá: yo:n, mahyá: xokot. A:mo k..., mahyá: k..., *medio** kostik, a:mo semi telkostik ihkó:n mah tikihto:ka:n senki:s kostik, *como que** mahyá: tahta:la:tik ne:n kowtetsí:n. E:..., at..., mahyá: yo:n, *este**, ¿ke:n kiliah? *este**, ¿ke:ní:w n' kiliah, ne:n, *cuando** teihsá: oksiti a ne:, ke:meh yo:n, *este**, pahpata kine:xtia pe:wa oksi, xa: n' tikihto:sneki mochi:wa? Ihkó:n *mero**. Ihkó:n *mero**. I:n kiliah tahtata:wia. E:h, tahtata:wia. Mm. ¿Wa:n komohkó:n oksik a se: kikwa? *Pues** tehwa:n ne: ke:man, tikita ya *cuando** se: pili, *cuando** se: pi..., pilimeh, nochi a sah se: mote:nakia, nochi a sah se: kikwa. Tehwa:n tikwa:yah. Tikwe:litayah ke:meh i:n ka:mpa, a:..., a:mo tiktekia , *[si]no q[ue] cuando** pe:wa chika:waya ya yo:n kowtetsí:n, pe:wa paxi:ni, pa:xi:ni, seki kwahkwali wa:n seki mahyá: no: ohokwilowa. Wa:n tehwa:n tikih..., tikwelitayah *cuando** yo:n pe:wa paxi:ni a, *cuando, cuando** yoksi a yo:n kowtetsí:n, niman xiow, niman xkihnekwi, pe:wa xmoketsati ihkó:n kipia se: ahwia:kka:yo:t, pero kwaltsi:n ahwia:k. Wa:n tehwa:n tikwelitayah, tikololowa:yah wa:n tikwa:yah. A:mo semi teltsope:k, sanké:n tsope:k, *como que** tsope:k *medio, pero** xoko:k. Xoko:k. Pero tehwa:n tikwelitayah *porque** telahwia:k ne: yo:n kowtetsí:n. ¿Tikita ne:n kakatekowit iteyo? Ihko:ni *mero**. Sayoh ne: taman no: tepitsi:n porin n' i..., n' i..., tikihto:ka:n tehwa:n de pe:wa oksi, no: taman n' ita..., ne:n i..., n' itapal..., n' itapaltsi:n. Pero ihko:ni, ihko:ni n' kowtetsí:n, a:mo, a:mo telwehwei wa:n nió:n teltsikitsitsi:n, n' iw..., ihkó:n, ihkó:n ke:meh tikita n' kakatekowit iteyo. Sanoke ne: oksé: taman, taman ahwia:k wa:n *más, más este** mah tikihto:ka:n tehwa:n *más** tsope:k tepitsi:n n' ak..., n' kakate. Wa:n yehwa yo:n kowxokot xoko:k. Yeh ka kiliah kowxokot. Mm. Wa:n ne:n yo:n no: kito:kah *o** mochi:wa sah. Yo:n a:mo moneki tikto:kas iteyo. Yo:n xikteki ne:n ikowyo, xikteki n' ikowyo de n' ke:mih i:n selik me:tsti, wa:n xtsi:nta:li ke:meh ne: mah nompa, mah nompa ts..., tsi:nyeto ihkó:n ta:lpaniá:n. Entó:s no: ka:mpa e..., ka:mpa taksatok itech ne:n ikowyotsi:n itech n' ta:l, n' ta:lmaliktsi:n, pe:wa mo..., monahnal..., monalwa..., motsi:nalwayo:tia tepitsi:n. *[Si]quiera** se: kahxi..., ch..., ch..., kaxto:l to:nal xikpia ihkó:n wa:n ke:mah xiktachkwili wa:n xto:kati a. Yo:n a:mo moneki tikto:kas *est..., est...**, mah tikihto:ka:n, kixwalti, sanoke yo:n mah kowit sah. Kwali se: kito:ka kowit sah, selia. Yo:n kikwih para n' tatsakwil de n' ke:mih i:n ka:mpa ki..., kita:liah, kintsakwah tapialmeh, kwali kitohto:kah yo:n no: para ke:mih i:n ka:mpa mota:lna:mikih, pos no: kwaltia yo:n. Yo:n semi onkak tikmatis nika:wí:n paratanikwa:kopa, nika:n por Tepetzintan, nika:wí:n no: onkak a pero semi, semi, kahka:mpa weli sah. A:mo semi telonkak, nikihto mah nochi yehwa. Ke:mah. ¿Wa:n ikowyo no: kwali se: kikwi kalkowit, kowtati:l? *Pues** a:mo ke:man tehwa:n t'tatekiwtiah ke:mih nimitsilia nika:wí:n tehwa:n *porque** a:mo kachi se: kiahsi yo:n kowtsí:n. Tehwa:n, nih..., neh niki:xmatik *sólo** kikwih para tatsakwil sah ke:mih i:n ka:mpa kintsakwah tapialmeh, ke:mih i:n ka:mpa mota:lna:mikih, ixta:wat *o** kitohto:kah. A:mo, a:mo n'mati kox kwaltia para kowtati:l *porque** mahyá: tikihtowah tehwa:n mahyá:, *este**, tel..., tela:yoh. *Por eso** selia. Yeh ika selia, selia. ¿Ke:yeh selia? *Porque** a:yoh. Mm. Yo:n sayoh mah kito:ka:ka:n wa:n mah kitsi:nto:katih ke:meh ne: wa:n ompa selia ya. Neh nimitsilia *porque** ne: ka:mpa nikitak iwa:n, nika:n i:n, se: towa:mpoy yahka ki..., kitekito seki ixo:chio:tsi:n kiwelitak, wa:n ne:chtahtanih ke:ní:w mono:tsa. Neh kilih *que** mono:tsa kowxokot. Wa:n kwelitak wa:n kitek. Kitek n' ixo:chiotsi:n, aya:mo kipiaya ne:n it..., n' i..., n' ita:kilotsi:n, sanoke *apenas** xo:chiohtoya. Wa:n ne:chilwia *que** ke:ní:w n' kito:kkeh, nililwia, yo:n a:mo kito:kkeh nikilwia, *este**, i:n it..., iteyotsi:n, sanoke yo:n kito:kkeh ke:meh eskia kowit sah. Wa:n, wa:n ompa yeh kitak *que** ne..., kineltokak *que** neli *porque** ke:mih pewa:k moskaltih m..., ke:ní:w mah moskalti se: kowtsí:n, de o:me, o:m..., o:me tamachi:w de wehkapan wa:n mah ki..., mah, mah tikihto:ka:n wa:n mah toma:wak a. Ompa yeh momakak, ompa yeh kimatik *que** neli n..., neli sayoh kito:kkeh kowit sah. Tikmattokeh *cuando** kito:kah se:, it..., se:, mah tikihto:ka:n iteyotsi:n, se: kowta:kilo:tsi:n iteyotsi:n pos moskaltia pero pitsaktik moskaltia. Wa:n ke:man kito:kah kwowit, mah tikihto:ka:n kwowtsontet, entó:s, *este**, m..., toma:wak kito:kah wa:n mo..., mo..., ompa, ompa selia, ompa moita *que** yo:n neli, ompa yo:n moita *que** neli kowit, kowit kito:kah, a:mo, a:mo, a:mo, *este**, iteyotsi:n de n..., de n' kwowtsí:n. Mm. Wa:n ox no: tiki:xmattok yo:n seki, no:, no: iwkitik a ne:n kowxokot, soh *que** yeh ne:n ihwa:k oksi chihchi:chi:le:wi, no: ye:kxoko:k. Teh xa: tine:chnohno:tstok de yo:n kilwiah *este, ci..., ciruela**, tein i:n, neh nikilwia, *bueno** neh n'to:ka:ytia, *este**, kwowtah, *kwowtahciruela, porque** yo:n a:mo ki..., a:mo *com...,**, a:mo ih..., mah tikihto:ka:n, telsanke: we:lik *o** mah onka ke:mih ne:wí:n parahkwa:kopa tein kito:kah *ciruela**, tein i:pa *ciruela**. Neh niki:xmati, niki:xmati nikilia neh, *este, cimarrón**, *Cimarrón ciruela** yo:n onkak *sólo**, yo:n onkak *sólo, *este**, telonkak ne:wí:n, Ec..., Ecatlankopa, tein se: yowi para ne: Tu:sanko, *este**, Tuzamapan ne:n, ohti, telonkak no: yo:n kowtsí:n. Wa:n yo:n a:mo, a:mo, a:mo, *este**, a:mo a:mo m..., semi wehweikwowit moskaltia. *Más** we:i, *más** wehwei, *más** wehweikwowit moskaltia ne:n kowxokot. Yo:n kwowtsí:n moskaltia, moskaltia pero a:mo semi telwehweikwowit sanke:. Ke:mah, yehwa yo:n no:, neh no: niki:xmattok. ¿Wa:n ixiwyo no: iwkitik a n' kowxokot? Ihkó:n tamatisneki. Ihkó:n ke:meh tikita n' ixiwyo, sayoh tepitsi:n, ne:n, yehwa ne: tein timohno:tstokeh ika, ne:n, nimitsilia yo:n kwowtah, *kwowtahciruela**, tepitsi:n *más** ma:..., ma:wehweitsitsi:n ixiwyotsi:n. Ihkó:n, ihkó:n iwkitik n' ke:meh n' kowxokot, tikita n' ixiwyo igual n' ixiwyo ke:meh ne:, sanoke *que** ne: mah..., kwowxokot yeh *más** ma:kwe:chtik. *Más** ma:kwe:chtik. Wa:n i:n tein timonohno:tstokeh ika ne:n *ciruela** tikihtowah, yeh ma:..., ma:..., mah tikihto:ka:n telma:..., ma:wehwe:hka. Ma:we:wehka wa:n no: taman ta:ki yeh. Yeh ta:ki ikehke:span ne:n kowtsí:n mopihpilowa ne:n i..., ita:kilotsi:n. Xo..., wa:n xo:chiowa yeh no: taman ixo:chio. I:n ixo:chio, ikehke:span de n' kowtsí:n ompa mo..., ompa moskaltia n' ixo:chiotsi:n. Wa:n ompa ya m' pe:wa n' ta:ki. Wa:n kowxokot a:mo, kowxokot yeh, itech n' ima:..., imahmaxaltsitsi:n ompa mopahpampilowa yeh ne:n ixo:chiotsi:n, ompa mopahpampilowa n' ita:kilotsi:n yeh. Niman, nimitsilia *de que** no: taman ne:n *ciruela** tein timohno:tstokeh ika yo:n *kwowtahciruela** yeh no: taman ta:ki yeh. Yeh ta:ki ke:meh eskia ikehke:span kowtsí:n, a:mo. A:mo ke:meh ne:n kwowxokot yeh, kwowxokot itech n' i..., imahmaxaltsitsi:n ompa pe:wa xo:chiowa wa:n ompa mopahpampilowa. Mm. N' kowxokot tikihtowa ihista:k, ne:n, ixo:chio ¿wa:n yehwa i:n kwowtahciruela t'to:ka:ytia? Yeh achi *medio, este**, mah tikihto:ka:n *med..., me...,** mahyá:, mahyá: *medio** chihchi:chi:ltik n' ixo:chiotsi:n. No: taman. A:mo, a:mo, a:mo, a:mo *bueno** mah tikihto:ka:n tehwa:n moh..., mokehketsa n' ikehke:span ixo:chiotsi:n. Ikehke:span mo..., mokehketsa n' ixo:chiotsi:n yo:n, yo:n, yo:n tein tikihtohtokeh *ciruela**. Wa:n ne:n kwowxokot yeh a:mo, yeh n' kwowxokot nimitsilia neh, yeh moih..., ikeh..., ikehkechpan, ne: ikehkechtan, ne:n, imahmaxal de n' kwowit ompa pe:wa xo:chiowa yeh wa:n yeh ista:k n' ixo:chio. Tikita ne:n, tikita xo:me:xo:chit, ihkó:n *cerca** ihkó:n tamatte:wasneki sanoke yeh *ma..., más** mah tikihto:ka:n tehwa:n *más** ma:kwe:chtik n' ixo:chiotsi:n yehwa ne:n kwowxokot. Ke:mah. ¿Wa:n yehwa i:n tein tikihtowa *kwowtahciruela** i:pa kwaltia sayoh ika se: tatsakwa *o** no: kwaltia kowtati:l? *Pues** yo:n neh nik..., neh nikita i:n kikwih i:pa sayoh para tatsakwil sah no:. Wa:n yo:n a:mo no: kito:kah n' i..., n' iteyo. Sanoke yo:n no: kwali kitekih n' ikowyo sah, ikowyo sah wa:n kits..., se: kitsi:nto:ka wa:n ompa selia. Neh nimitsilia *porque** neh nikpiaya se:, se: taktso:n de yehwa de yo:n kwowit, nikwa:lkwite:wka nikwa:lkwite:wka yo:n kwowtsí:n de ne: ka:mpa n..., Ecatlán, Ecatlán ne: a:na:lpa. Ne: Tuzamapan ohti, ompa nikwa:lkwite:wka se:, se: imaxal, nikitak ompa wetstok nikwa:lahoktiki:s wa:n niehkok kalihtik wa:n niktsi:nto:kak wa:n seliak. Seliak. Yeh ka neh nimitsilia, neh niki:xmatik yo:n kowtsí:n. A:mo we:i moskaltia *porque** mah tikihto:ka:n tehwa:n moi:xakasowa, kwaltsi:n komohkó:n moskaltih wehkapan, pero moi:xakasowa ya wa:n de moi:xakasowa entó:s ompa pe:wa mo..., mo..., moihitsmolo:tia ya ne:n ikowtsi:n, n' i..., ne:n i..., imahmaxal. Momahmaxaltia n' ompa n' kowtsí:n. Ke:mah. Yehwa i:n *kwowtahciruela** ka:n ke:man tikwa? No: nikwa:..., no: nik..., no: nikwa:ya nik..., nikpiaya ne: kaltsi:ntan nimitsilia, no: nikto:kka wa:n no: ta:kia, pero a:mo nikihto:s teltsohtsope:k ke:meh yo:n ne:, ke:meh yo:n ne: kwesala:n kinamakah. Achi *medio** xohxoko:k no:. A:mo semi teltsohtsope:k, no: xo:xoko:k. Ke:mah. Yeh a:mo telahwia:k, mah nikihto sanke: n' telahwia:k ke:meh yo:n ne: *ciruela** kinamakah ne:, ne: kwesala:n, sanoke yo:n, yeh ika nimitsilia neh *que cimarrón**, neh niki:xmati, neh niki:xmati kow..., *kwowtahciruela, sólo** ki:xmatih kihtowah *cimarrón**, koyo:kopa kiliah *cimarrón**. Mm. *Bueno** pos pané: nochi a ne:n tite:chtapowih de i:n o:me taman kowmeh, moto:ka:y wa:n moxola:l. Neh niwa:le:wa de Chilcuauhta, ni..., nipowi nika:n San Miguel. Nimono:tsa niRubén Macario Martínez. A:mo nikmati ox yehwa sah n' tein tit..., timonohno:tskeh.