żTiki:xmati, ne:n, mowih? Ke:mah, niki:xmattok. 'Te:chilwi ke:niwki, ne:n, ixiwyo, ixo:chio, ikowyo. Pos neh nikitaya nijó:n a:mo semi wehkapantik, pos neh a:mo, a:mo, *más bien** mah name:chilwi a:mo ke:man nikita n', n' ixo:chiyo. Pero n' ixiwyo kwaltsi:n ma:alaxtik. Wa:n yo:n ixiwyo, pos a:mo semi wehkapania. Ke:masá: *hasta** se: kito:ktok kaltsi:ntan. Pos yo:n *cuando**, i:ksá: se: kone:tsí:n ihkó:n mokokowa de n..., netati:l, tehwa:n tikiliah netati:l. ż*Qué** netati:l tikiliah? *Porque**, nijó:n ke:meh eskia yo:n tatatiw, itech n' ima:y oso n' imetsko. Nochi nika:n *ilomo**. Entó:s ihkó:n moso:wtiw yo:n, netati:l. Yo:n netati:l nijó:n, wa:n yehwa yo:n netati:l, kiliah *porque** ke:masá: ne:wí:n, kima:nelowah n' iwa:n ti:lmah, pos de n' imomá:n ne:n kone:t oso a:ksá: hko:n kitapa:kiah. Kikwih yo:n kokolis. *Por eso** kiliah netati:l. Ompa ke:mah moliah, kihto:s katí:n tikwiskeh ne:n de n' kina:mikis. Entó:s kitekitih yo:n mowihxiwit, wa:n kimanah, kimanah kwaltsi:n, motokotsowa, a:mo semi miak n' a:t. Miak n' a:tsí:n kita:liliah pero mah motokotso ihkó:n. Pos ke:masá: no: kitai:ltiah, wa:n kitai:ltiah tepitsi:n wa:n ke:mah ika nochi ka:ltiah, *porque** yo:n mochi:wa n' i..., seki kokotsitsí:n ihkó:n, seki pihpitsi:ni, wa:n moso:wtih ihkó:n, ihkó:n yohyowaltik tata. *Después hasta** ti..., ti..., nijó:n, *cuando** yekinika pe:wa chi:chi:ltik. Wa:n *cuando** ihkó:n i:xpahtitiw nijó:n mochi:wa yehyewaltik ti:ltik. Ke:meh eskia yo:n yohyowaltik ihkó:n. Nochi itech se: ipa:nko, itech se: itsontekon. *De cada** se: [ko]ne:t nochi, nochi kikwi. Wa:n yo:n mowihxiwit, yeh yo:n kwali, *porque** miak, miak nijó:n, miak taman para yo:n netati:l, miak taman moneki. Teh xa: tikmati, *porque** neh nikmattok wehka:w ika te:chpahtia:yah, seki kikwih yo:n o:mekilit, okotsokowxiwit, yo:n pi:na:wits, n' ochpa:wa:s n' i..., n' inalwayo, yo:n tsi:tsika:s yo:n tsikitsitsi:n, ka:nsika te..., tepe:tsi:ntan e:wi ihkó:n, yo:n yeh se: mokwi:ltia ye:kte:kokoh. Yehwa yo:n nochi kikwih, wa:n sakapal no: kikwih. Sakapal kikwih wa:n miak xiwtsitsí:n ihkó:n ki..., kima:nelowah. Yo:n kima:nelowah ke:masá: iwa:n nochi ne:n, i:n xiwit nochi *parejo**, wa:n kita:liah itech se: ko:mit. Tehwa:n tikilia:yah *antes**, nijó:n, kilia:yah n' tota:tahwa:n me:liohko:mit. Ekintsi:n tikiliah ko:ntsí:n, yo:n ik..., ika kimanayah. Wa:n, entó:s de kimanayah, kite:kilia:yah miak n' a:tsí:n wa:n motokotsohtiw. *Después** nijó:n kitai:ltia:yah tsikilitsi:n wa:n ika ki..., nochi kika:ltiah se: kone:t. Ka:ltiah wa:n de ompa ke:mah ki..., kitasowiah itech n' kow..., koch..., tapech, kiliah tapech, kowtapech. Tapech kiliah *porque** nijó:n hkó:n ki..., kita:lilia:yah. Entó:s, ne:n, *después** ki..., kimilowah ika n' a:ya:t. Mi:to:nia. Pahti. Pahti yo:n kone:t pero yo:n moneki miak, miak xiwtsitsí:n, yehwa yo:n iwa:n kima:nelowah ne:n mowihxiwit. Nehwa nikmati yehwa yo:n *porque** pos neh nikitaya ihkó:n, nokni:wa:n seki ki..., ika kina:ltia:yah, nochi ika kin..., nochi kinte:te:kilia:yah kwaltsi:n. Ke:masá: ki..., [ni]jo:n kikokototsayah ihkó:n wa:n de n' xiwpach, ixiwyo ya, nochi de n..., nochi, de nochi mosenelowa ya, *hasta** nika:n kinta:lilia:yah itech n' intsontekon. Nochi nika:n impoxko oso nika:n. *Porque** nijó:n kokolis yo:n sayoh para ika ne:, miki:skeh se: kone:t, komo a:mo se: kichi:wa *cuenta** mikih. *Porque** n' in[...] ke:meh eskia tatatiw, tatatiw nijó:n. Yo:n tatatiw *porque**, pos yehwa yo:n kichi:wilia *mal**, ne:n, se: kone:t. Oso *hasta** i:n tehwa:n komo te:chpa:kiliah totilmahtsi:n *de que**, ka:sá: ika kima:nelowah iwa:n se: siwa:..., siwa:tsí:n itilmah, kima:nelowah pos te:chkwili yo:n kokolis. Para yo:n kokolis pos yehwa yo:n xiwtsitsí:n name:chilia, o:mekilit, tasak, o:mekilit wa:n yehwa yo:n, ne:n, pi:na:wits inalwayo, yehwa ne:n ochpa:wa:s kiliah, tikiliah. Wa:n yo:n tsi:tsika:s, yo:n okotsokowxiwit. Nochi kima:nelowah *hasta** no: tepitsi:n kita:liliah ma:ltantsi:n, ma:ltantsi:n no: semi kwali. Yo:n ika s..., no: se: tai. Se: kitai:ltia n' kone:t. Para te:chma:..., te:ch..., te:chna:miki oso kina:miki se: kone:t, pero miak, miak xiwtsitsí:n kima:nelowah. Nochi iwa:n mowihxiwit kima:nelowah wa:n, pos nijó:n, kina:miki se: kone:t. Nehwa ihkó:n nikmattok *porque** seki *hasta**, de yo:n pos, se: te:te:mi. Koma:mo se: kipahtia se: kone:t, se: te:te:mi *porque**, pos nochi tatatiw. Tatatiw, chi:chi:le:wtiw ihkó:n, wa:n de pe:wa ya se: kita se: kone:t de pahtitiw, nijó:n yohyowaltik ne: moka:wa, achi ti:le:wi. Ke:meh eskia yo:n tihti:le:wi de pahtitiw ya. Entó:s *después** moka:wa pos a:mo nochi, a:mo nochi kwali moka:wa ok, ke:masá: mo..., moka:wa ihkó:n yohyowaltik, achi nijó:n tihti:ltik ya. *Porque** a:mo weli, a:mo kwal..., kwali moka:wa ok, ke:meh eskia yo:n, xihxi:pe:wi. Yehwa yo:n neh nikmati de yo:n, de yo:n xiwtsí:n, yo:n semi kwali. *Por eso** kwali, ka:nsika nijón ki..., kito:ktokeh. Kito:ktokeh, pero neh nikita pané: a:mo semi wehkapania. A:mo semi wehkapania pero yo:n semi kwali. Ka:nsika kito:ktokeh ihkó:n xi..., kaltsi:ntan kito:ktokeh, no: ka:mpa mona:mikih ihkó:n kwali no: kita:liah yo:n *matita**. Entó:s selia. Mochi:wa ihko:kó:n, ihko:kó:n ne:n seki. Nijó:n, moyewalowa ihko:ni wa:n ihkó:n de wehkapania wa:n ompa se: kiteki a. Se: kiteki wa:n yehwa yo:n kimanah. Yehwa yo:n sakapal no: semi kwali, n' sakapal. A:, pos yehwa a:mo nikelna:mikia, no: ne:n teahwach. Miak taman de yo:n xiwtsitsí:n nikmattok de n..., Pos ika te:cha:ltia:yah *porque** tota..., tomomá:n, tomomá:n te:cha:ltia:ya ihkó:n wa:n, yo:n teahwach xa: no: tiki:xmati, teahwach yo:n tsikitsitsi:n teke:span ne:n e:wi. Kwaltsi:n, ke:meh eskia ihkó:n yowi, ihkó:n yowi n' i..., n' ixiwyo, momah..., [mo]mahma:yo:tia. Wa:n yehwa yo:n se: kikwiti no:. Se: kise:ma:nelowa nochi n' xiwtsitsí:n. Nochi. Entó:s ika ka:ltiah ya ne:n kone:t. Komo kwali, kwali, we:i a n' kone:tsí:n pos kitai:ltiah tsikilitsi:n. Tai wa:n ke:mah nijó:n ki..., nochi ka:ltiah *hasta** nika:n kita:liliah n' ipanko nochi ne:n ihkó:n xiwpach, nochi ne:n tama:nelo:l. Ke:mah, yehwa i:n, kimilowah ika n' a:ya:t. A:ya:t kimilowah wa:n kite:kah ya ne:n mi:to:nia, pos ika yo:n, yo:n kwali. Nijó:n semi kwali nijó:n, nijó:n xiwtsitsí:n. Ne: okotsokowxiwit xa: no: tiki:xmati, yeh we:i kowit mochi:wa. Pero ne:n imahma:yo kwaltsi:n nijó:n pané: ma:y..., ma:yohyowaltik wa:n kipia ihkó:n pané: n' ite:mpi:l, ihko:ni. Entó:s se: kima:xakwalowa semi ahwia:k. Ahwia:k yo:n xiwtsí:n. Katí:n ne:n tsi:tsika:s, yo:n, *porque** n' tsi:tsika:s miak taman onkak, wehwei seki. Wa:n yo:n de n' se: kikwi para pahti yo:n ka:nsika se: kita tep..., tepe:tsi:ntan *o** ka:nsika nehkwí:n. Tsikitsitsi:n ihkó:n, ma:nehnextik wa:n ma:ahalaxtik, se: mokwi:ltia, ye:k semi te:kokoh. Chichinaka ka:mpa se: mokwi:ltia, se: ima:ko *o** se: imetsko. E:wi *hasta** kokotsitsí:n, yo:n semi tel, se: kimowilia ka:mpa onkak. Ka:nsika miak onkak ihkó:n. Ma:ski a:mo miak onkak, ihkó:n se: kita. Komo ompa se: pano:tiw pos semi te:..., te:kokoh. Yehwa ya, pero yo:n semi kwali yo:n ki..., kima:nelowah. Katí:n yo:n seki mochi:wa wehwei ihkó:n no: tikiliah tsi:tsika:s pero a:mo kwaltia. Seki kwaltia kikwih sayoh para *r...**. Wehka:w tota:tahwa:n ika kipi:kiah nakat. Pero yo:n a:mo kwaltia para, ne:n, ihkó:n teihsá: ti..., ika timopahti:skeh. Kwaltia yehwa yo:n tsikitsitsi:n. Yehwa yo:n neh nikmati, yehwa yo:n sayoh name:chilia. Ke:mah. Wa:n yehwa, ne:n, yo:n mowih, de, tikihtowa kima:nelowah iwa:n okseki xiwit, komohkó:n ise:lti, pané:, *este**, kitapalwia n' a:t ata. Pos yo:n nijó:n, kwaltsi:n no: ke:meh eskia yo:n, *moradito** kitapalwia ne:n a:tsí:n *porque** yo:n no:, se: kima:xakwalowa nochi, nijó:n, ti:ltik ne:n i..., n' ixiwyo wa:n ki:sa ke:meh eskia yo:n tapal, ti:ltik. Entó:s komo kite:kiliah ya ne:n a:t ki..., ki..., ki..., ke:meh eskia ki..., kipa. Kipa *porque** ki..., ke:meh eskia kima:nelowa moka:wa, ne:n, a:mo chipa:wak ok n' a:tsí:n, achi *medio** nextik, *morado**. Ke:mah. Yehwa yo:n, ne:n, .... Wa:n sepa de nochi, ne:n, 'ketsaya yo:n nik..., nikelka:wka, ne:n, nochi kisema:nelowah yo:n xiwit, moka:wa kwaltsi:n ke:meh eskia *morado**, nochi a ne:..., de nochi tama:nelo:l ya ne:n xiwit. Ke:meh eskia mosenma:nelowa ya. Yehwa yo:n, moka:wa ne:, kipata n' a:t, ma:ski chipa:wak kite:kiliah n' a:t, pero nochi mosenkwia. Entó:s ki..., moma:nelowa ya, moka:wa ya ihkó:n, ke:meh eskia te:n..., *moradito** kwaltsi:n, nextik. Yehwa yo:n se: kikwi a. Se: kikwi a para ne: kikwih para, ne:n, p[er]o, ika te:..., te:pahtiah ya, te:ta:liliah ya. *Hasta** se: yehwa. *Hasta** se: yehwa, a:mo sayoh kone:t, *porque a veces** ke:masá: no:, no: te:kwi, komo se:, a:mo se: yo:lchika:wak, mm. Yo:n, yo:n semi tel, sayoh para se: mikis oso miki se: kone:t koma:mo se: kichi:wa *cuenta**. Mm, wehweyah ne:n, *casi** se: mo..., se: te:te:mi, yo:n tikiliah *que** se: te:te:mi. We:ia *hasta** se: itsontekon. Pero ika yo:n i:n xiwtsitsí:n, yo:n, semi kwali. Mm, semi kwali *porque, bueno** neh nikitaya nok..., se: nokni:w, ne:n, nohne:l katka wa:n yehwa yo:n 'kwika. 'Tapa:kihkah itech n' a:te:nte:noh itech se: ihkó:n se:, teyowal ihkó:n wa:n kichi:wilih, ne:n, ihkó:n kichi:wilih *dańo de que** a:mo, a:mo kina:mik, ompa kitapa:kihkah wa:n a:chá: ompa, ompa motapa:kihkah okseki:n. Pos kima:nelohkeh n' tilmah, *después** ki..., kikwik yehwa yo:n netati:l. Entó:s we:yak *hasta** n' itsontekon nochi. Entó:s pe:wa teh[te:]te:mi. Ika i:n nochi xiwtsitsí:n tikte:mohkeh nochi, kise:ma:nelohkeh nochi iwa:n kichi:wkeh. Pos ika yo:n ka:ltihkeh. Pahtik. Nochi kaxa:nik yo:n ke:meh eskia te:te:mi:lis. Te:te:mi:lis yo:n hkó:n mosahsama:wah ne:n se: i..., se: ima:ko, se: imetsko. Wa:n a:mo se: takwa ok, se:, koch..., ko:kochkamacha:lowa sah. Yehwa yo:ni. Mm. Pero ika yo:n semi kwali, yo:n xiwtsitsí:n semi kwali. Pos miak kimatih wa:n miak a:mo kimatih. Neh nikmattok *porque** ke:masá: nikwiti nijó:n xiwtsitsí:n. Miak nikwiti ika se: *costal** ihkó:n, xo:me:t no: nikwiti. N' xo:me:t no: kwali n' iwa:n. Mm. Xo:me:t, nochi ne:n, .... Kwali iwa:n se: kise:ma:nelowa ya nochi, iwa:n ma:ltantsi:n, yo:n miak xiwtsitsí:n. Para yo:n kina:miki n' kone:meh, miak xiwtsitsí:n yo:n se: ki..., se: 'kwiti, ika *costal** ya tak se: kikwiti. Neh ke:masá: nikwiti *hasta** nika:n, nika:n a:t..., ne: a:te:n de Tozán. Ompa nikwiti, *porque** ompa nochi nikahsi nijó:n xik.... ˇAh! chakayxiwit n' iwa:n nochi. Ma:tankeh xiwit, yo:n nochi nikelka:wka pero yikintsi:n nimo..., nochi nik.... Seko sah nochi, sayoh, ma:tankeh xiwit tiki:xmati. Chakay xiwit n' iselo. Miak nochi se: kisentilia wa:n seko sah kimanah. Kimanah wa:n yehwa yo:n nochi, motokotsowa n' a:tsí:n wa:n ika ki..., ka:ltiah se: kone:t. Yehwa yo:n semi, semi kwali yo:n xiwit *o**..., yehwa ya n' topah, xiwpah. Tikiliah xiwpah. Xiwpah *porque** nochi miak xiwtsitsí:n kiliah xiwpah, para seko sah kimanah. Mm. Yehwa yo:n neh nikmati, yehwa sah yo:n neh nik..., nikitani. Mm. Ekintsi:n yehwa yo:n kokolis tikihtowa netati:l tak a:mo kachi onkak ok, *porque** a:mo, a:mo se: kita yo:n, neh a:mo niki:xmati, a:mo, a:mo se: kimati *que**, tak koto:n, ke:ní:w yo:n. Pos kintsi:n ke:meh i:n tehwa:n timonohno:tsah, nochi timotapowiah wa:n se:meh de n..., na:nahmeh no: monohno:tsah. Niman kihtowah, kintsi:n, okseko tikta:lili:tih n' itilmahtsi:n se: kone:tsi:n *o** tehwa:n. Wa:n at..., *antes** a:mo kimatiah, wehka:w ya ihkó:n na:nahmeh, pos ki..., kise:nta:lia:yah tilmah ma:s se:, de se: kone:tsí:n, *porque antes** kitapa:kia:yah itech n', se: tetsí:n. Kintapa:kia:yah ihkó:n. Wa:n kintsi:n a:mo, kintsi:n te:chtapa:kiah itech yo:n kaltsi:ntan oso yowih ne:wí:n, tapa:katih pos *aparte** kita:liah ya n' tilmahtsí:n, *hasta** kipihpilowah. Kintsi:n, nikneltoka ke:meh no: tikmati, ikintsi:n koto:nik de nijó:n ko..., kokolis de yo:n netati:l, kintsi:n a:mo okachi se: te:kakilia ok. A:mo kachi se: te:kakilia ok, kintsi:n pos no: kinkwi n' kokolis n' kone:meh pero, pos no: se: taman. Pero netati:l kintsi:n a:mo, wa:n wehka:w ya ne:n tota:tahwa:n te:chilia:yah, yehwa nijó:n nemia wa:n ika, ika mikiah ne:n kone:meh. Ke:meh eskia, ne:n, wa:kiah. Wa:kiah *porque** nijó:n ke:meh eskia se: tatatiw. Ke:meh i:n e:wat de i:n to..., te:wayo, pos nochi ko..., ki..., tsahtsaya:nia ihkó:n, koto:nia. Koto:nia wa:n ya:ya ihkó:n. Ne:nemia, ke:meh eskia nochi te:ne:nemi. Te:ne:nemi se: ima:ko, se: imetsko, nochi se: *ilomo**, *hasta** itech, *hasta** se: itson nika:n *hasta** xi:nia. Para se: kone:t nochi xi:nia n' itson. Wa:n kintsi:n a:mo. Ekintsi:n tikitah se: kone:tsí:n, pos nochi kipia n' itson. Wa:n ke:masá: de yo:n te:kwi yo:n netati:l, nochi xi:ni, ne:n, se: itson. We:wehka sah moka:wa, *o** k..., *antes** ihkó:n tikitayah. Yohyowaltik xi:nia n' tson..., n' tsonti, se: itson. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nikmati sah. Mm. Pos komo nochi yehwa ya, ne:, sayoh, ne:n, moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Neh niwa:le:wa de ne: xola:lpan, ne: kiliah San Miguel Tzinacapan. Mm.