Ekintsi:n Tacho 'te:chnohno:tsa de i:n xiwit tein ye:wa tite:chtapowihtoya kwali ika se: *tacorraltia** tikihtowa, ne:n, t'to:ka:ytia kwa:kwalaxiwit, ke:niwki. A:, pos neh nik..., nikitaka ne: ke:man ne:n kwa:kwalaxiwit, ne:n, ma:alaxtik wa:n ye:kma:alaktik se: kima:xakwalowa, ye:kalaktik. Pos yo:n wehka:w nijó:n tikitah, ne: ki..., kikwih *para corral**. *Para corral** hkó:n ke:masá: hkó:n ka:mpa mona:mikih n' tokni:wa:n, ka:mpa kipiah n' ta:l ompa kikehketsah ihkó:n oso ke:masá: kitatsakwi:ltiah teihsá: ihkó:n *plantita**. Ihkó:n kita:liliah wa:n kita:liliah yo:n *corral**. Se:lia. Yo:n *siempre** wehkapania, ihkó:n mochi:wa. Wa:n xo:chiowa no:. Neh se: *viaje** nikitaka ne:n, ne:, kostik. Pero xa: ma:neliwtoya, *pero demás** seki tikitayah, ne:n, *morado** n' i..., n' ixo:chio pero nijó:n, neh nikitaka wehka:w ya. Nijó:n *solamente** kikwih *para, para corral** wa:n ki..., kitehtekih, ihkwi:ntsitsi:n de sehse: takoto:n ihko:ni wa:n pos kikehketsah. Kikehketsah wa:n selia. Selia wa:n mokehketsa ne:n i..., n' itsmol, wa:n mochi:wa we:i ihkó:ni. Entó:s yo:n no: kikwih para ihkó:n mo..., mowe:ita:lia ya ne:. *Ce:cerca** kita:liah wa:n *después** mo..., mowe:ita:lia ya ne:, mowe:ita:lia kikwih para ne:n, teihsá: kitatsakwiah ihkó:n, pio:tsitsi:n oso to:tolimeh oso yehwa ya nimitsilia, ne:n. Kita:liah tatsakwil ka:mpa, ne:n, mona:mikih. Ka:sá: ika kipiah, ne:n, *pedacito de** n' ta:ltsí:n. Entó:s ompa mona:mikih para a:mo mopolowah, para a:mo pano:wa n' oksé: nika:n wa:n sepa n' oksé:. Entó:s tatahko yetok, kwaltsi:n kita:liah tatahkoya:n. Ke:meh eskia se: *surco** ihkó:n kita:liah. Wa:n, pos ke:mansá: h..., hko:ni mochi:wa wehkapan wa:n kwa:..., 'kwa:tekih para m..., para kwaltsi:n ihkó:n, kwaltsi:n moka:wa. Nijo:n hkó:n pa..., tamanistik *parejo**. Entó:s a:mo wel 'ka:wah yo:n *porque** semi mah wehkapania *porque siempre**, ihkó:n wehkapania *siempre**. Yo:n a:mo semi wehwei kowit mochi:wa. Achi pihpitsa:wak. Mochi:wa ihkwí:n de tohtoma:wak sah. Yehwa yo:n neh nik..., nikitaya pero, pos no: ke:masá: tehwa:n tikwiah wa:n no:pá:n para yo:n kiliah tahpe:wal, yo:n no:, no: tikta:lia:yah. Se: kita:lilia:ya ka:mpa panowah ne: n' okwilimeh, yehwa ne: n' a:yo:to:chin oso takwatsi:n oso pe:soh. Tikta:liliah pahpata wa:n, wa:n *cada** xiwit wa:n *siempre serbi:rowa**. *Porque** tikmattokeh *cada**, ke:meh i:n tikowtahnemih, tikmattokeh ka:nika panowa ne:n takwatsi:n oso ne:n yehwa ya ne:n pe:soh, tikiliah *tejón** pero mono:tsa pe:soh. Entó:s tikta:liliah sayoh yo:n, yehwa ya ne:n *corral** n' kwa:kwalakowit, xiwit wa:n tikehketsah wa:n sepa *mismo** yeh tikta:liliah pahpata, *porque** ne:n pe:soh pos kikwa ne:n pahpata. Wa:n *solamente** ne:n, *armadillo** tikiliah, a:yo:to:chin, yo:n a:mo kikwa pahpata, yo:n okwiltsitsí:n sah. *Mismo** yeh *serbi:rowa** ya ne:n *corral**, selia. A:mo, a:mo wa:ki. Yo:n ma:s se: kitamota ne:wí:n kahfe:ntah, ihkó:n no: kowtah os[o] itech n' ta:l, se: kitamo:ta wa:n nalwayowa. Wa:n ompa sepa itsmoli:ni. Yo:n para kowtati:l a:mo, a:mo kwaltia, *solamente**, paniá:n se: kite:mas wa:ki. Pero yo:n a:mo wa:ki. Yo:n se: kima:xakwalowa ihkó:n, no: mochi:wa ke:meh yo:n xo:no:t, alaktik. *Hasta** ika se: wehwetsi. Ke:mah, yehwa yo:n neh nikmattok, ne:n, ihkó:n tikitayah. Wa:n tikitah, ke:meh i:n ka:nsika titawi:tekih miak onkak yo:n kwa:kwalaxiwit, kwa:kwalaxiwit, kwa:kwalakowit. Yehwa yo:n *hasta** se: kiteki wa:n se: kita:mota ne:wí:n, itsmoli:ntiw wa:n ..., oso ke:masá: de take:s ihkó:n. Se: moxohxola:wa *hasta** ika se: wetsi. Pos ta: alaktik. Ke:mah, yo:n a:mo wa:ki, ka:nsika tik.... *Siempre** miakka:n tikitstinemih ihkó:n, yetok nijó:n kwa:kwalaxiwit, kwa:kwalakowit. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nikmattok. Mm. ¿No: teyowa yo:n xiwit? Pos neh nijó:n a:mo, a:mo ke:man nikita pos mah, mah teyowa. Pero kihtowah *que** seki no: teyowa. Ke:mah. Wa:n kihtowah *que** no: kikwah ne: chiktehtsitsí:n, pero neh a:mo ke:man nikita neh se:. Nikita sayoh n' ixo:chio. Pero no: *bueno**, no: teyowa eski pos ta: ixwa ne:n *matitas**. Ke:mah, sayoh a:mo tikmatih ke:maniá:n nijó:n teyowa. Mm. ¿Wa:n yo:n i:pa se: taman oso miak taman? Pos neh nikitak sayoh se:, se: taman de yo:n. Mm. Se: taman ne:n kwa:kwalaxiwit. Ke:mah, kwa:kwalaxiwit, kwa:kwalakowit. Pos onkak n' okseki taman, ika selia, ne:n, .... Miak nik..., *bueno** niki:xmattok seki de n' selia pero no: oksé: taman. Mm. No: oksé: taman, de yo:n kwe:kwetaxiwit, ke:ní:w n' kiliah kwe:kwetakowit pos yo:n no: kikwih para ne:n tatsakwil. Yo:n no:, yo:n no: taman. Wa:n, pero no:, nochi ta:taman ito:ka:y. Mm. Pero i:n, de i:n kwa:kwalaxiwit pos neh nikmattok se: taman sayoh. Mm. Wa:n tein yo:n ye:wa tite:chto:ka:ytilihtoya a:te:nxiwit, ¿yo:n no: taman? Pos yo:n no: taman. Pero yo:n no:, no:, yo:n seki kipia n' iteyo wa:n seki a:mo kipia, yo:n a:te:n..., mokehketsa itech..., hko:ni, kipia n' ixo:chio *morado**. ¿Wa:n yeh n' ita:kka ke:niwki? Pos n' i..., n' ita:kka tsikitsitsi:n ihkó:n mopihpilowa ihkó:n. Ke:meh eskia ihkó:n we:weyak mochi:wa, ke:meh eskia, ne:n, *racimito**. Pero tsikitsitsi:n. Mm. Yo:n a:mo se: kikwa ne:n ita:kka. A:mo se: kikwa, a:mo. Mm. Wa:n yo:n xiwit, ¿ke:niwki ne:n tahtamati n' ima:wa:n? A:, n' ima:wa:n kwaltsi:n nijó:n ihkó:n, we:weyak ihkó:n, we:weyak wa:n kwaltsi:n ihkó:n ahalaxtik no:. Mm. Ahalaxtik. Ke:mah, ahalaxtik n' ima:yo wa:n pos no: wehkapania, ihkó:n de we:wehkapan. Mm. Wa:n de we:wehkapan ne:, no: mochi:wa, pero, pos yo:n ne: ka:mpa ika aha:te:n onkak. Pero yehwa. Nijó:n, nijó:n neh nik..., neh nikmattok sah. Yehwa, ne:n, i:n a:te:nxiwit tikilia, ¿pos a:mo mochi:wa n' kaltsi:ntan? Pos a:mo ke:man nikita kaltsi:ntan. *Demás** ne:wí:n neh, ne:wí:n ninemi kowtah pos ompa nikitstinemi. Mm. Kaltsi:ntan a:mo, a:mo nik..., a:mo nikita. Ke:mah. Yehwa yo:n neh a:mo nik..., a:mo nikmati. Mm. Pos kaltsi:ntan onkak yo:n kwa:kwalaxiwit, no: onkak ka:nsika se: kita. Pero a:mo semi, *siempre** kachi se: kita ne:wí:n, kowtahpa, kah..., kahkahfe:ntah. Ka:nsika miak hkó:n, onkak ihkó:n. Mm. Pero i:n oksé: a:mo kachi nikita, nikita ne:wí:n, a:te:n. Mm. ¿Wa:n i:n kwaltia ne: i:n o:me taman xiwit, yo:n tikilia kwa:kwalaxiwit wa:n a:te:nxiwit, kwaltia komo se: kikwi i..., kowtati:l? Pos ne:n okseki a:mo kwaltia, n' kwa:kwalaxiwit. Nochi a:mo ye:kkwa:ltia *porque** pos ne:n, a:mo wa:ki. A:mo wa:ki, ye:k nijó:n, itsmoli:ni ihkó:n. Wa:n komo se: kitamo:ta ne: pos itsmoli:ni, *solamente** paniá:n se: kita:li:s. Mm. A:mo, ke:meh pihpitsa:wak a:mo semi wehwei mochi:wa, ihko:kó:n. *Siempre** ke:meh ne: ihkó:n. Ke:mah. Wehkapania wa:n .... Pos neh nikita pané: a:mo, a:mo kachi kikwih para ne:n kowtati:l. Kikwih *lo más para** ika se: tatsakwa, *corral**. Para tatsakwa ke:masá: pos se: kitehtektiw *siquiera** ihko:kó:n. Wa:n se: tatsaktiw ihkó:n. Kwaltsi:n, *después** se: 'ka:wa pos neli its..., itsmoli:ni a. Ka:nsika se: kita, kwaltsi:n kitekpa:ntiowih ihkó:n. Ihkó:n, *ce:cerca, ce:cerca**. *Mismo** yehwa ya motatsakwa. Motatsakwi:ltia ihkó:n, ke:meh eskia no: tikiliah, motatsakwilia. Ihkó:n tatsakwa. Entó:s a:mo panowa ok m' pio. A:mo panowa ok m' pio, nio:no: to:tolin. A:mo panowa ok, yehwa ya ne: kitsakwilia. Mm. Pos yehwa yo:n neh nikmattok. Mm. ¿Wa:n a:te:nxiwit yeh kwaltia, ne:n, kowtati:l? Pos yo:n a:mo no: ye:kkwaltia, ta: yeh nijó:n no: achi, yo:n no: kwaltia no: para se: t..., tatsakwa, a:te:n..., *mismo** no:. Yo:n a:mo no: niman wa:ki. Mm. Pero pos a:mo no: ye:kkwaltia para kowtati:l. Mm. Nochi nijó:n a:mo ye:kkwaltia. Yehwa yo:n neh nikmattok pero .... Mm. ¿Yehwa n' a:te:nxiwit, Pero a:mo semi wehwei mochi:wa. Mm. Yehwa n' a:te:nxiwit no:, no: itsmoli:ni komo se: kitohto:ka? Pos yo:n seki no: itsmoli:ni wa:n seki wa:ki. Pero achi, achi wa:kka:tik *siempre**. Katí:n ne:n kwa:kwalaxiwit, pos yo:n itsmoli:ni *porque** yo:n kipia a:yoh. Kipia n..., ke:meh eskia a:t. Ke:mah. Yo:n ke:meh eskia a:t kipia *porque**, pos nijó:n ka:mpa se: kitamo:ta pos nima:n ..., ma:ski to:natok a:mo wa:ki. Wa:n i:n seki tepitsi:n no: w..., no: wa:ki. *Más** yo:lchika:wak yehwa n' kwa:kwalaxiwit. Mm. *Hasta** ka:nsika se: kita:lia ihkó:n, se: 'ketsa tepitsi:n ka:mpa se: kito:ka se: *plantita**. Pos selia, selia wa:n itsmoli:ni. Seki se: kito:ka se: *mata de** kahfe:n, se: kito:ka wa:n se: kita:lia ka:mpa ne:, koma:mo se: kahchi:wilih [po]s, we:ia. We:ia *porque** kipia n..., monalwayo:tia. Monalwayo:tia, nijó:n, koma:mo se: kahchi:wilih ne: pos we:i, kitampawia ya ne:n *matita de** kahfe:n. Yehwa yo:ni. Yo:n a:mo *delicado**, yo:n, semi kwaltsi:n para n' tatsakwil. Yehwa yo:n neh niki:xmattok. *A lo mejor** xa:, xa: no: tikmattok, nan.... Pos nika:n no: se: mo..., se: molia ke:meh i:n kowtah tinemih ihkó:n, pos tikitstioweh katí:n de n..., de n' selia, wa:n katí:n de n' wa:ki. Mm. Kati:yeh de n' kwali t..., ta..., se: tatsakwas ika wa:n kati:yeh de n' nochi *porque**, pos para se: tatsakwas yetok seki ke:meh ka:n o:me, e:yi de n' se: kimattok, katí:n ika de n' selia se: ki..., tatsakwas. Ke:mah. Wa:n yehwa i:n, ne:n, timonohnotstokeh i:n o:me taman xiwit, ¿ke:niwki, ne:n, ixo:chio? Pos no: ya..., n' oksé: ne:n, neh nikitaka ne: ke:man ya ne:, kostik wa:n oksé: *morado**. Mm. *Casi** ke:meh eskia yo:n, kwaltsi:n [...]. Wa:n hkó:n mo..., n' oksé: mokehketsa wa:n oksé: ihkó:n, yowi ihkó:n, ke:meh eskia mopampilo:ti ihkó:n. ¿Kati:ni ne: mokehketsa? Yo:n ne:n kwa:kwalaxiwit n' i..., n' i..., n' i..., n' ixo:chiyo. Ne: wehka:w a nikitaka, hkintsi:n okseki ni..., ka:nsika nikita ihkó:n. Wehwei pero aya:mo kipia n' ixo:chio. Mm. Pero ke:masá: nijó:n, ta:ká:n niwi:tsa nikwa:lkwis, ne:n, ta:ká:n nikahsi, Wa:n tikih..., *porque** i:n a:mo, a:mo sepa, ne:n, nikitak ke:meh i:n n'tawi:teki pos ne:n, pos aya:mo xo:chiowa. Mm. ¿Wa:n tein tikihtowa pos mopahpampilowa xo:chit, yeh kati:ni, ne:n, ixo:chio? Yehwa ya ne:n *morado, morado, yo:n morado**. Wa:n mm. ¿Yehwa n' a:te:nxiwit ixo:chio? A:te:n..., a:te:nxiwit, ate:nxo:chit. Mm. ¿I:n o:me taman xo:chit teihsá: kwali se: kikwi? Pos n' o:me taman xo:chit ne:h a:mo, a:mo nikmati. Sayoh nikita ompa ne: ke:masá: wa:ki pero, pos a:mo nik..., a:mo nikmati, ne:n, kox kwaltia para teihsá: pahti *o**, *o para** teihsá: ihkó:n se: kikwis, Ke:mah, sayoh nikita, nikitaya iwki, nikita ihko:ni yetok n' xo:chit ompa, ompa seki wa:ki. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nik..., nikmati. Pos komohkó:n nochi a ne: i:n tein tite:chilih i:n o:me taman xiwit xne:chili ne:n moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos nehwa nijó:n ni..., nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwi:tsa nika:n xola:l, nika:n San Miguel Tzinacapan. Ke:mah, ompa niwa:le:w.