¿Tiki:xmattok, ne:n, mowih? *Este**, niki:xmattok. Ke:mah. Onkak. ¿Ke:niwki? *Este**, ma:pihpitsa:wak. Ke:mah. Wa:n, *este**, ne:n, sayoh n' a:mo no: wehkapan mochi:wa, semi wehkapan ke:..., ke:meh se: *metro** wa:n tahko. Wa:n xo:chiowa. *Medio** chihchi:chi:ltik n' ixo:chiotsi:n, *más o menos** ompakawí:n. *Porque, sea** tehwa:n a:mo, a:mo tik..., [ti]ka:wilchi:wah *porque** no:, kwaltia para pi:piltsitsi:n ika kina:ltiah. Ke:mah, *servirowa para** n..., nejó:n tikiliah n' tehwa:n, *este**, yo:n pi:pilkone:meh seki xohxole:wih. Wa:n no: weli, *este**, tepitsi:n ika kinkanchala:niah, para a:mo, *este**, kinkwi nejó:n kokolis, *este**, tikiliah n' tehwa:n, *este**, pos *escarlatina** tikiliah. Ke:mah. *Este**, ihkó:n, *este**, ika timo..., ika timopahtiah nejó:n tein *cuando** a:mo onkaya ne:, achto n..., ne:n, nejí:n tikiliah n' tehwa:n pahti n' tein ekintsi:n mone:xtihtok yankwik. Ke:mah. To..., *este**, yo:n tehwa:n ne: tikpiah n' ompa ne:, ka:mpa no..., nokahfe:ntah onkak nejó:n, xiwtsi:ni, *porque** a:mo, a:mo *tikmalchi:wah porque** neli nik..., *servirowa para** se: kimolo:ntia n' ompa, ne:n, a:tsí:n, wa:n kwali se: tai. Ke:mah, yo:n a:mo ne:, a:mo teh kipia, *este, veneno**, nió:n tei, sanoke *hasta** no: kwali te:wi:tsa para, teihsá: kokolis pos mitschipa:wa. Ke:mah. Tehwa:n ompa ne: pos neli, *hasta** tehwa:n i:n tiwehweikeh kwali ika se: ma:ltia, a:mo, a:mo teh, *este**, onkak, tikihtowah xa: t..., xa: te:chchi:wili:s *daño, *sino que**, tik..., *más, este**, kwali timo..., tikpiah se:, *este, provecho para** yo:n, nejó:ni ika tik..., tiketsah se:, itech se: kom..., se: ko:mit, ompa t'panta:liah se: r..., se: *ramita** se: kitekiti wa:n se: kipanta:lia. Wa:n *a veces hasta** ke:meh i:n, yo:n tika:wah mah se:wi a para ika se: ma:lti:s. Ke:mah. Ika se: mopahtia. Ne: pil..., yo:n pi:pilkone:meh *igual**. Ika se: kinahmowia se: kina:ltia. Wa:n yehwa yo:n name:chilia n' tein, yo:n kowtsí:n pos, *este**, pos a:mo teh *servirowa para** teihsá: kwopihpitsaktsitsí:n. Ke:mah. Pero pos yeh yo:n neh niki:xmati i:pa yehwa no: ika ti..., timopahtihkeh. Ke:mah. Ika tima:ltiah. *A veces** tsiktsi:n se: tai. Wa:n *siempre** yehwa nochipa titaih. Ke:mah. No: tiki:xmattos teh yo:n wichí:n, *igual**., No: te:chchipa:wa semi. Ke:mah. Wa:n, *este**, pos yo:n kowtsí:n pos a:mo tika:wilchi:wah, *sino que**, no: *igual** ke:meh i:n, i:n kwa:kwalaxiwit . Tiktamo:tas selia *porque** no:, *este**, monalwayo:tia ompa. Yo:n a:mo kineki semi mah se: kito:ka *sino que** sayoh xtamo:ta sah wa:n monalwayo:tia, ompa sepa selia. Ke:mah. Yo:n mowih semi, *este**, pos pahti para tehwa:n tikwih, *o sea** neh niki:xmattok *porque** tikpiah n' *mata**. Ke:mah. Wa:n, pos neh yehwa yo:ni n' *matita** nik..., nikpia yo:n *plantita** para pi:piltsitsi:n. Ke:mih i:n miakeh yowih, ki:satih, kihto:s, mah nikinimaka pos nikin..., nikintayo:kolia. Ke:mah, nikintekilia se: *rollito** wa:n nikinimaka. Wa:n ke:mih kimattokeh pos neli pahti nikpia pos ne:ch..., ne:chkwi:li:tih no:. Ke:mah. Neh yehwa yo:n, *este**, ika timonohno:tsah i:n, i:n *ratito**. ¿Wa:n ka:nachi taman onkak? *Pues** neh niki:xmati i:pa se: taman sah. Se: taman sah yo:n nochipa, *este**, .... A:mo n'mati, seki kihtowah ki..., o:me taman. Ke:mah. *Pues** neh no: nikihtowa *que** tak xa: neli eski *porque**, tikitah seki kowtsitsí:n no:, *mismo** yehwa pero, pos se: chi:chiko, neh niki:xmati kachi we:wehitsitsi:n yo:n .... Nikwa:lkwia ya i:n ke:man, *cuando** tikpiayah se: i:pa. Ke:mah. Wa:n seki nik..., [ni]ka:wako nika:n i:n, nika:n i:n titalwiah, *este**, Acaxiloco. Se: ta:totsi:n i:pa kikwi, *especial**, neh no:, no:, ika ki..., *ne:chencarga:rowilih** se:, se: *rollayo**, se: *rollo**. Kichihchi:wa, *este**, kimana kwaltsí:n wa:n kichihchi:wa ki..., kita:lia itech ne:n i:n *frascos** wa:n kinamakaki ampó:n. Xa: tiki:xmattos, pero a:mo no: nikto:ka:yi:xmati se: ta:totsi:n ika tekiti. Nejó:n mowih, semi pahti no:. Ke:mah. *Pues** iwki, ne:n, neh name:chilwia wa:n, *pues**, yo:n a:mo teh tikihtowah ti..., kwaltia **para corral porque** a:mo, i:pa iwki *para especial, este**, *plantita para medicina**. Ke:mah. *Bueno** pos, komo nochi a, ne:n, i:[n] mowih, 'te:chili moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos, neh, *este**, nimono:tsa Filiberto Hernández Rosario. Niwi:tsa nika:n, *este**, Tecoltepec. Ke:mah. *Este**, niwi:tsa *por este...,** ti..., para timonohno:tsatih i:n tahto:lmeh. Ke:mah.