A:man ta:tah no: tikwa:lkwik i:s *este** a:skat, 'te:chtapowi ke:niwki i:n a:skat. ¿Katí:n a:skat? I:n tein twa:lkwik, i:n tsikitsi:n. Yo:n totochmeh. A:mo, a:skat tein te:kwah. A:, tein i:pa, te..., tein i:pa tapo:tsal kita:liah aha. I:pa sayoh, yo:n i:pa te:kwa, i:pa sayoh i:pa te:kwa, mah a:mo se: koli:nis ka:mpa etok a:mo te:kwa:s, pero komo se: 'koli:nih, moyo:nih wa:n te:kwah. A:man i:pa no:ya:n nemih, ka:mpa eski nemih nika:n oso ampoh:kwi:n, ka:mpa ika teh tinemi no: nemih nehjí:n a:skameh teisá: ta:li, a:mo k..., a:mo se: *cuida:rowa** no:, no: *igual** *porque** nehjí:n kihtowah ne: wehka tahnekwih se: de *veinticinco metros** nohjó:n kihnekwih ka:ni yetok nohjó:n se:, t[a]:ka:n tikpia se: *comida**, ta:ká:n tikpia se: *cacho** de nakat ampó:n wi:n, de wehka, nehjí:n kihnekwih, pos a:mo tikpia teisá:, *ta:n solo** ne:pa *tipobres** tehwa:n 'takwah nika:n tika:wah ihkó:n *to..., tofrijolito*, se: *mesita cualquira** wa:n *a ver** ka:ni wa:le:wah nehjó:n okwilimeh wa:n tane:sis nika:n, tehkoh itech *mesa**, tehkoh itech *mesa** wa:n nika:n wa:n wi:tseh ka:mpa xi:kal kita ke:meh tahnekwih, ke:ní:w kimatiskiah a: ke a:mo a:kah kinekato:kilihtinemi ka:ni, nohjó:n tahnekwih wa:n tsikitsitsi:n a:skameh pero tahnekwih. Nehjó:n kipia kwali ne:n, teisá: kimatih ka:ni toni onkak teisá: wel..., ka:ni onkak we:lia, kihnekwih de wehka *o** kimatih xa: *a ver** ke:ní:w, pero nehjó:n kikwih teisá: weh..., kikwih ti..., ma:ski wehka, ma:ski wehkapan kikahsih. I:n a:mo tei se: kinkwi A:mo teis..., nió:n tei, *al contrario** te:kwala:ntihkeh pos ta: kik..., kikwah teisá: totapalo:l no: nehjó:n no: kikwah tapalo:l, kikwih tapalo:l koma:mo se: kie:kte:ntsakwa kwali nehjó:n, kikwih de se: mose:wi:ti a yehwa:n *kia:provecha:rowah** ya. Se: *cacho** tonakatsi:n ta:ká:n a:mo tikye:ke:wkeh kwali *o** ne: t'ta:lihkeh ka:sá: kowtipan sah ne:pa, tane:sis kikwitokeh yehwa nochi a kahfe:nko:mit koma:mo se: kwe:ntahchi:w, a:mo se: kiti..., kiti..., tikotah se: ketsak para tane:si nochi para yehwa:n ya ki..., *kia:provecha:rohtokeh** ya wa:n toni 'chi:wa wa:n pos a:mo wel [...], miakeh yo:n *carajos**, yo:n nemih. I:n mochi... A:mo teh *servi:rowa**, a:mo teh *servirowa**, nió:n teh servirowa nehjó:n. Yo:n a:mo teh *servirowa**, i:pa sayoh para te:chchi:wili:skeh *maldad** kwali ma:ski mah a:mo Dios kintio:chi:wa:skiah, mah a:mo nemiskiah ok [a]ya:mo, yo:n *malos**, yo:n *malos**, a:mo teh kichi:wah nió:n teyi, *solo** yo:n tsi:kameh, nohjó:n *arrieros** nehjó:n *este** nohjó:n *todavia** nohjó:n *aboneros**, kichi:wah *abono**, nohjó:n wi:tsa, wi:tsa to:nal, *cuando tiempo de junio** no: wi:tsa n' *tiempo de junio, cerca** ya [y]o:n, tame:wah ata nika:n, tachipa:wah n' ka:mpa yetokeh, tachipa:wah, kitekih sakat wa:n kwi:kah incha:n wa:n seki tein ne:pa kwi:kah para ye..., kikwah yehwa:n kikwah ya kipanki:xtiah, nochi kisakah, paniá:n kwi:kah ne: nochi kite:te:mah ihkó:n. *Por eso** tikiliah *aboneros**, nohjó:n tsi:kameh, *arrieros** tikiniliah, a:man *aboneros** yo:n kinkwi..., no: 'kinkwi, kwi:kah, kisakah paniá:n, kwi:kah *hasta** incha:n ne: tani *hasta** ku..., ku..., ne: 'ka:w..., ne: kalaki:tih wehkatan ne:n ni..., sakat tein kisakah, sakat *o** xiwit tein kwi:kah wa:n *después** de ompa kikwah ya, de ompa kikwah wa:n inkwit sepa kipanki:xtiah para kalah, yehwa ya kichi:wa *abono** ya. Ne: i:n a:skameh *este** te:kwah, ke:ní:w kwali se: kinimikti:s. Pos, pos komo te..., komo te:kwah ne:, komo tek[uah], se: imetsko pos i:pa se: kinxakwalalowa ika se: imets pero komo para se: kinimikti:s ka:mpa yetokeh semi mah se: kinta:lili *ormisá:n** [ke]meh ekin nimitsilihtoya, ke: *siempre** nohjó:n a:xka:n onkak miak *remedio**, onkak miak pahti se: kinkwehmolo, ihkó:n se: kinichkwa ika se: kowit se: kinichkwa wa:n entó:s ne: paniá:n moka:was a:skap..., a:s..., a:skapa:palo:meh paniá:n moka:wah se: ki..., se: kipahpa:tskiliah ika nehjó:n *ormisán** wa:n moka:wa, ta:ká:n welis se: kite:te:kilia a:t ihkó:n mopachowa ika a:t, nohjó:n, yowi taitik, ompa mikih ya, ompa tamih ya, nehjó:n semi ihsiwka tamih. Wa:n yehwa i:n a:skameh ¿Ka:ni ne:n nemih, kalihtik oso kalah? Nemih ka:mpa eski nohjó:n, nemih ka:mpa eski kalah oso kalihtik, tiá:s ka:mpa 'tekiti ompa nemih, kalihtik a:mo poliwiskeh kalihtik, no: yetoskeh impo:rtah. No:ya:n nehjó:n nemih, tak a:mo no: Dios ipilwa:n *porque** nohjó:n no:ya:n nemih tia:s *rancho** 'tekititi:w ka:mpa 'tasalo:wi:s, a:mo tikitas mitskwahtokeh ya, nemih, nemih, *igual** kalihtik, no: impo:rtah etoskeh. Ma:s[ki] se: kinimiktia, neh nikinta:liliah *ormisán** wa:n a:mo tamih, a:mo ke:mah, impo:rtah no: kikwa:skeh toni tikmahse:wah tehwa:n, no: importah 'kwa:skeh, mm. Oksé: a:skat, tikihtowa mono:tsa chi:chi:la:skat, ¿Ke:niwki i:n? Chi:chi:la:skat, ik..., *mismo** yehwa ti:ltika:skat *mismo** yehwa:n, sayoh pos yehwa:n ti..., chi:chi:ltikeh ke:mah yehwa:n okseki chi:chiltikeh, no: *mismo** yehwa, *mismo, mismo** yehwa pero oksé: n' a:skat de chi:la:skat, ixwanimeh. Nehjó:n *más fuerte**, nehjó:n te:kokohkeh tekwah, yo:n telte:kok[ohkeh] sayoh mah mopilo *fuerte** itech se: inakayo wa:n xikwi *icuerpecito**, xikwi *icuerpecito** wa:n ihkó:n xtila:na ompa moka:wa yo:n itsontekoh ompa moka:wa itsontekoh mah pilkato ompa itsontekoh wa:n *icuerpo** ki:sa wa:n itsontekoh a:mo, a:mo ki:sa, mopilowa, mopilowa ke:meh *tenaza** ma:ski mah miki wa:n yeh a:mo ki:sa. Yehwa nehjó:n tikiliah ixwanimeh, nehjó:n *fuertes** semi. Wa:n i:n ¡Ka:ni nemih i:n ixwanimeh? Nemih ompa ne:, kaltsi:ntan no: nemih ka:mpa ka:sá: ika a:mo a:kah taoli:nia no: ompa yetokeh, a:mo miak, yo:n a:mo miak mota:liah, pero tepitsi:n ihkó:n 'taxe:lo tikitas momoyokatokeh ya, *cuando** 'machili:s mits..., mopiloh ya pero ke:meskia tit ke:meskia tetikechia a:ksá: ika, ika se: *tisoncito**, ika se: tikowit mela:w ne:nemi, yo:n neli te:kokohkeh te:kwah nohjó:n ixwanimeh, tikiliah chi:la:skameh. ¿I:n a:mo kichi:wah intapo:tsal pos? A:mo semi kichi:wah, a:mo, a:mo ka[nah], a:mo ka:nah se: kiita mah kichi:wa itapo:tsal, a:mo kanah *solo** chi:chi:la:skameh ke:mah wa:n ti:ltika:skameh nohjó:n kipiah intapo:tsal. ¿I:n chi:la:skameh toni kikwah? A:mo nimitsili:s toni kikwah, *solo** se: kina..., ka:mpa weli se: kinahsi, yo:n a:mo semi onkakeh semi pero i:pa, sanipa onkakeh, sanipa onkakeh no:. Ka:sá: tepitsi:n te:ntos tahsol, ihkwí:n taxe:lo:s ta:ká:n 'taxe:lowa, tikitas ampó:n yetokeh ya, moyo:nih ya, a:mo miak, [a:mo] miakeh pero ompa yetokeh, se kwali *puño** ompa yetokeh ihkó:n sentakwitokeh wa:n te:kwah. Wa:n *deveras te:kokohkeh te:kwah. ¿I:n chi:la:skameh kachi wehwei:n ke chi:chi:la:skameh? No: *igual** sah, chi:chi:la:skameh no: *igual** sah, *parecido** yehwa *mismo** pero *si**, pero nehjí:n okseki *más fuerte**, oksé:, kipia oksé: *fuerza**, *más** kipia *fuerza** chi..., nehjí:n chi:la:skameh nehjí:n tikiliah ne:n ixwanimeh, nohjó:n *más, más** oksé: *fuer..., más fuertes**. Wa:n chi:la:s..., chi:chi:la:skameh wa:n ti:ltika:skameh *igualito** sah de n' o:men, *igualito** sah. No: te:kwah, no: te:kwah pero a:mo semi te:kokohkeh, pero i:n ixwanimeh wa:n yehwa ya [i:n] ixwanimeh, chi:la:skameh, yo:n chi:a:skameh nehjó:n *carajotikeh**, nehjó:n te:kwah *fie:roh**. Wa:n i:n ti:ltika:skameh, ¿Ke..., ke:niwkeh i:nkeh? Pos ti:ltika:skameh, ta:l..., a:mo tei *más** ke:niwkeh, i:pa iwkeh sah ke:meh i:n, ke:meh i:n a:sk..., 'kwa:lkwik a:mpón se:, ti:ltika:skat ihkó:n sah, a:mo *más** teisá, i:pa iwki sah. Wa:n se: [pos se: molia] pos a:mo, no: kikwah teisá:, komo kalihtik *cerca** yetokeh koma:mo se: kie:wak teisá: kia:skawiah, yehwa:n, yehwa:n *cuida:rowah** ta:ka:n se: *cacho** nakatsi:n *o** se: a:mo poliwi teisá, se: taxkal a:mo kie:kta:lihkeh, a:mo ke:wkeh, pos nochi, tane:sis ompa yehwa:n 'kwahtokeh, kipacha:nkawiah wa:n kikwah. ¿I:nkes motahpo:tsaltiah? Mm, motahpo:tsaltiah, kite:te:miliah ta:l, kikwihtih ta:l, nohjó:n tasakah kwali, 'kwitih ta:l, kite:te:miliah ta:l wa:n ompa takwa:tih ya. yo:n we:nos semi, tekitih, semi tekitih. I:n oksé: a:skat *este** tikto:ka:itia i:xpohpoyo:a:skat. ¿I:n ke:niwki? Yo:n a:mo nehwa nimitsilwih, mitsilwih a:it ta:koni nehjó:n. ¿I:n a:mo tiki:xmati? Nohjó:n a:mo, nehjó:n a:mo, niki:xmattok, niki:xmattok pero nehjó:n a:mo *dañero** Nohjón, nohjó:n i:pa, *por eso** kilwiah i:xpohpoyo:a:skat ncohi *cosas** teisá: kito:ka:itiah de: ke:meh italna:miki:lis, ihkó:n, yo:n a:mo, a:mo *dañero**, yo:n i:pa nemi sah *pobre** a:skatsi:n. A:mo teh kichi:wa, nió:n te:kwa, nio:n, nio:n, ne:nemi *siempre** te:kwehmolowa, se: p..., te:pepeyotsa ta:ká:n wi:tsa ta:ka:n ompa *cerca** nentokeh, pero a:mo semi miak nemih, yehwa:n a:mo semi miak nemih. ¿Wa:n i:n ke:niwki intapaloh ? Nehjó:n no: ti:ltik pero *medio** patachtik sah, ikwa:ko ihkó:n pata..., patachtik mahyá:, mahyá: ke:meh na:weya:keh *porque** na:weyak kwa:patachtik sah, a:mo, a:mo, ta: yo:n pahpatachtikeh sah wa:n tsikitsitsi:n ke:meh a:xka:n achi no: a:skat, achi no: a:skat pero kipia ok, kipia ne: mahyá pahpatachtikeh sah. ¿Wa:n i:n no: motahpo:tsaltia? A:mo kanah nikita mah motahpo:ts[ti], se: kahsi itech kowit, iksá se: kahsi, teisá: yo:n kahfe:nkowit semi kie:wa yo:n kahfe:nkowit se: kitehteki tein wa:kik, ompa semi aktokeh pero a:mo miak, a:mo miak kimpia, a:mo miak kimpia. Wa:n i:n a:mo t'mati ¿Toni ne:n ika motekipanowah? Kowit, tak ompa teisá: kowit kikwah. Wa:n a:mo teh kwaltia ke:meh yo:n pahti. A:mo teh pahti, toni wa:n pos i:xpohpoyo:t, nio:nó: motachi:lia, *por eso** kiliah i:xpohpoyo:t, tachia tak sayoh ito:kay *porque** a:mo *malos**, yo:n a:mo *malos**, a:mo teh kichi:wa *daño** nió:n teyi. ¿A:mo no: te:kwah? Mm, a:mo te:kwah. I:n se: a:skat mono:tsa kowpe:peyo:lin, ¿Ke:niwki? Kowpe:peyo:lin yehwa ya yo:n tikitah mah se: tehko ahko wa:n yo:n se: koma:xi:ma kie:kke:ske:ntokeh ¡Uy!, yo:n te:pankahka:waskeh, *riesgo**, yehwa yo:n kwape:peyo:limeh yo:n telte:kwih, telte:kwih, ke:meh, ke:meh chiikisa:skameh. Yehwa yo:n nochi chiikisa:s..., chiikispe:peyo:limeh no: tikiniliah, ta: chiikis no: kipia miak a:skameh, a:mo tiki..., a:mo ke:man tikita ke:man, chiikis kike..., sayoh x'mahmaga ihkwí:n koma:mo, ihkwí:n x'mahmaga, ¡Uta! wi:tseh tein pero miak, ke:meh po:kti Ton *pasa:rowa**, toni *pasa:rowa, ampó:n tiowih, ihsiwka, no: *igual** kowpe:peyo:limeh yo:n se: kima:xi:mas kowit wa:n wa:n komo se: ki[n]moyo:ni[h], pero moyo:nih nochi wa:n te:kwi *cue..., cuerpo** ke:meh se: etok, wa:n impo:rtah se: temo:s, a:mo *modo** de a:mo se: temo:s *porque** te:ke:mih itech se: *icuerpo** a:mo wel kanah ika se: mopale:wi:s, seko, seko, ta: nochi te:kwih yo:n ku..., kiliah kowpe:peyo:limeh, ke:meh kowit. ¿I:n kowpe:peyo:limeh no: te:kwah? Pos yehwa *mero** te:kwa no:, no: te:kwah ke:meh a:skameh *igual** sah te:kwah. A:mo semi *fuerte** te:kwah ke:meh a:skameh, pero de miak te:ke:mih pos kowpe:peyo:limeh, *por eso** kowpe:peyo:limeh, ike:span nochi kowit nochi kipia, nochi kipia kowit wa:n *por eso** komo se: tehko ompa itech ¡U! mah se: kitsi..., 'ma:xi:mati wa:n ko[mo] nochi kipia kope:peyo:l..., te:kwi nochi *cue...,** se: *icuerpo**, ka:ni xikinmikti, se: ehko se: motsowihwi:teki ke:meh weli, tein ma:ski ika xiwit, ke:meh ya *Dios** te:pale:wih *porque** ne: kowpe:peyo:limeh miakeh no:, yeh ika miak kowit kike:ntok kowit, *por eso** kiliah kowpe:peyo:lin. ¿I:n no: kichi:wah tahpo:tsal? A:mo, yo:n nemi, kowke:span ata kipiah mahyá se: inkaltsi:n, yo:n kichihchi:wah mahyá: se:, ke:meh i:n, ke:meh i:n seko, yowih ihko:ni kipiah mahyá: no: se: ikaltsi:n, a:it toni tikchi:wah, xa: de kowit kikwih, kikwih, ompa no: kichi:wah in..., inoh ki..., ihkó:n kichi:wah nehjín, mahya: se: *tapaderita** ihko:ni kichi:wtiowih ompa ya nika:n kalaki, ompa ya, ompa incha:n ya. Nochi komo *hasta** ahko kike:ntokeh, ke:meh *teja**, ika i:n *teja** ika i:n kichi:wa i:n, [...] ke:meh neji:n ya, ihkó:n ya. Ihko:n kichi:wah *caño, caño** yehwa i:n wa:n nochi yowi *hasta** ahko, *hasta** ahko nochi kikwitokeh nochi ike:sko, ya:yahtokeh sanipa ke:meh *mapa**, sanipa ya:yahtokeh, kipiah nehjí:n wa:n ke:mah ompa pano..., ompa yehwa:n yetokeh, ompa yetokeh komo sayoh ihkó:n xkol..., ihkó:n xkoli:ni, ihsiwka xi:nih ihko:ni, pero moyo:nih, moyo:nih ihsiwka yo:n kiliah pero kwape:peyolimeh. No:, no:, no: te:kwah, no: ke:meh a:skameh te:kwah. Se: ekin 'te:chtapowia:ya tikihtowa chiikisa:skameh, yo:n no: te:kwah A:, chiikisa:skameh, no: seki:n Chiikis no: onkakeh, ke:ní:w kiliah n' chiikis, teh tiki:xmattok Nohjó:n chiikis semi kipia iyo:lpan, ka:mpa iyo:lpan, ompa, ompa nehjó:n semi kipia miak nehjó:n a:skameh sayoh komo neli 'te:ntekis se:, se: kowit de se: *trozo** de nehjó:n chiikis 'te:nteki, ¡Uta! wa:le:wah ne: miak, ihkó:n ke:meh po:kti wi:tseh. Nochi nemih, nochi nemih ike:span, ka:ni, toni *pasa:rowa** no: semi, no: semi te:kwih wa:n te:ke:mih, no: te:kwah, a:mo semi te:kokohkeh pero te:kokeh *porque** telte:kwi, es..., sanipa te:kwih, wa:n nipa te:kwah, seki nika:n, ka:mpa yeski yo:n te:kwih. Nehjó:n semi, kiliah chiikisokwilimeh, nehjó:n sayoh xte:nteki kowit, xte:nteki, ompa wi:tseh ya, miak, miak, tia:yah , ikechko miak aktokeh ihtik. Kowit kohkoyoktik, *por eso** ompa kipia, ihkó:n, ihkó:n tiki:xmatih. Wa:n yehwa:n ke:niwki tapalohleh i:n chiikisa:skameh. No: iwki de *cefé, mero de café** no:, chiikisa:skat no: ke:meh de *café**, nochi ke:meh a:skameh, no: achichi, pero nehjó:n semi tsohya:meh. Chiikisa:skameh ihkó:n [miktih] ya wa:n *por eso** a:mo, a:mo kwaltsi:n. Yo:n chiikisa:skameh semi *listos** komo se: kima..., kiteteki yo:n kowit tein kipia yehwa yo:n a:skameh kimpia, chiki..., chiikisa:skameh ¡Uta! wi:tseh ya, uhkó:n *por manada** wi:tseh, wi:tseh, pero pos wi:tseh sah wa:n komo, ta:ká:n se: kima:xi:ma *o** ahko se: etok, pos te:kwih itech se: itilmah komo a:mo ihsiwih mahchi:wah *o** se: kinimiktia ihkó:n se: kinimiktia neli tsohya:keh, yo:n tsohya:keh, okwilimeh, yehwa nehjó:n chiikisa:skameh yo:n a:mo semi te:kokohkeh te:kwah pero telts..., telmiak te:kwih te:kwehmolowah, pos te:kwehmolowah. In kichi:wah intahpo:tsal. A:mo, ihkwi itech kowit ne: ka:mpa iyo:lpah, ka:mpa *corona** de kowit ompa yetokeh ko..., kipiah *piquetitos** ka:mpa kalakih itech ne:n chikikis, monotsa *arbolitos** chiikis, we:i kowit mochi:wa, ta: tiki:xmattok, we:i kowit mochi:wa, ompa mochi:wa, ompa kalaki nehjó:n kiliah chikikisa:skameh. No:, no: yehwa:n iokwilowa:n ne:n a:skat. Oksé: a:skat tikihtowa mono:tsa xoko:ka:skat, ke:niwki i:n. N' xoko:ka:skat nehjó:n a:mo no: teh kichi:wa no:, no: *igual** ke:meh okseki a:skameh, *cerca** ke:meh pe:pe:wani *igual cerca** de we:i, nehjó:n a:mo teh kichi:wah no:, no: sayoh nemih sah no:, no: *pobrecitos** ke:meh tehwa:n, a:mo teh kichi:wah, a:mo teh *daño** kichi:wah, nemih sah. Ke:meh i:n i:ksá: tikahsih ihko:ni, moyo:ni, moyo:ni pero a:mo eliwis te:kwah, a:mo, no:, no:, no: te:kwa:snekih pero a:mo eliwis te:kwah, yo:n xoko:ka:skameh. Xoko:ka:skameh motahpo:tsaltiah. A:mo, sayoh itech kowit no: mokalakiah, itech kowit mokalakiah. Ke:meh itech katí:n kowit kalakih. Tein eski kowit, tein eski kowit, ta: tein, xiow kowtah ne: wa:n xtehteki se: kowtsí:n wa:n ompa wi:tseh, tein a:mo ki..., ne:sih ya. Ompa moe:wah, moe:wah pero a:mo, a:mo semi *dañeros**, xoko:ka:skameh kilwiah. A:mo, a:mo 'mati ke:yeh kinilwiah xoko:ka:skameh. A:mo, i:pa de wehka:w ihkó:n kiniliah, xoko:ka:skameh Ye:wa no: 'te:chnohno:tstoya a:skapa:pa:lo:meh, ke:niwkeh i:n a:skapa:pa:lo:meh Pos a:skapa:pa:lo:meh yehwa ekin tikelna:miktoyah pero ne:n a:skat, tein a:skameh, se: kinich..., se: kinichkwa a:skameh wa:n *al, al** ne: te..., komoke *reinas** ya yehwa:n ya ne: moka:wa, yo:n panki:sah ye:k, ye:k miak, yehwa i:n a:skapa:pa:lo:meh. yo:n a:skapa:pa:lo:meh tikiniliah. No: te:kwah a:skapa:pa:lo:meh Pos ke:n a:mo wa:n yehwa:n *mero** ompa ye..., a:mo ke:man, yehwa:n a:mo ke:man panki:sah. Panki:sah pilimeh, tiowih tasakah teisá:, yehwa:n sayoh ompa takwahtokeh Nohjó:n *más** wehwei ke a:skameh pero *después** komo se: kinichkwa te:kwala:ntiah de *tanto tachinga:rowah**, te:kwehmolowah, se: kichkwa wa:n ompa, entó:s de *tanto** ne: wehkatan ya ompa se: kinahsiti a a:skapa:pa:lo:meh, ompa yetokeh. Miak, miak etokeh ompa, yo:n a:mo ki:sah komo kie:rah, pero ko..., wa:n, komo se: kinichkwa ki:sah. Ke:yeh *este**, ke:yeh a:mo ki:sah a:skapa:pa:lo:meh A:it ke:yeh a:mo ki:sah, a:mo ki:sah, a:mo ke:mah se: kitas mah yowi nemiti, mah ampo:n nento, a:mo yetokeh, yetokeh pero ki:sah *solo** pos se: kinichkwas ki:saskeh *o raro**, teisá:, i:ksá: ihko:n, pero a:mo, a:mo ki:sah. No: se: a:skat *este** ye:wa te:ch..., tite:chnohno:tsaya de *este** i:n kiliah te:mi:nkeh Te:mi:nkeh, pos yehwa ya ne:n nextikte:mi:nkeh, nextikte:mi:nkeh, ampo:n tikpia timonohno:tstoyah ya, ye:wa tikihto te:mi:nkeh, yehwa ya nextikte:mi:nkeh, nohjó:n tein semi te:kokoh te:kwa, nehjó:n nextikeh, wehweikeh. Ihkwí:n ata wehweikeh, nehjó:n semi *fuertes**, yo:n tikiliah nex..., nextikte:mi:nkeh, mm. I:n nextikte:mi:nkeh ka:..., ka:ni nemi. Itech kowit, komo itech *chinina** tikma:xi:ma kowit, ompa kimpia, *chinina**, semi *seguro** ompa yetokeh. A:mo semi miak, a:mo motapots, tapots, pero *cada vez** ka:mpa kipia *hueco** ne:n chin..., chinina, ompa yetokeh, ompa yetokeh wa:n ompa nehjó:n ompa, ompa ne:n mocha:nchi:wah, pero mah se: kinoli:ni ihkwí:n ne:nemih pos ta: wehwei:n, wehwei:n, wehwei:n ne:ne:nemih wa:n komo te:kwah semi *seguro** se:, te:kwi:lti:s toto:nik, para mo:stika a:mo wel semi se: tekiti ok, te:kwi, mah te:kwa:ka:n sakie:ra se: *seis** ¡Uy dios! a, te:kwi *fieroh** kokolis. Te:kwi:ltih toto:nik de te:kwih yo:n okwilimeh. I:n no: kichi:wah *este** intahpo:tsal. A:mo, a:mo, ompa ne:, ne: ke:meh weli dios kimpale:wia itech kowit, etokeh itech kowit, ka:mpa kahsih se: kowit *huequito** ompa ne: ahko, ka:mpa yetokeh, nehjó:n mota:liah itech wehwei kowit mota:liah, wehwei kowit. Ke:meh yo:n wa:xih, yo:n kehke:sehke:wtok, wehwei kowit, ompa mokalakiah wa:n komo se: yowi wa:n ompa se: kinoli:nih pos moli:niah ya wa:n te:kwah ya, yo:n *deveras** te:kokohkeh. Yo:n a:mo teh se: kikwi ke:meh yo:n nikihto:s pahti Ka:ni pero nehjó:n Ma:ski a:mo dios tatio:chi:waskia mah nemiskiah, ye:kte:kokohkeh te:kwah Wa:n a:mo tikmati ke:yeh kiliah nextikte:mi:nkeh. Sayoh *porque** nextikeh, *porque** nextikeh wa:n te:mi:nkeh te:mi:ma, ka:n a:wil ta: te:mi:ma *fuerte** Ne: yo:n komo te:mi:mak sa..., sakie:ra na:wi, kwali a, se:, se:, te:kwi:ltih ya toto:nik a. A:kin a:mo, a:kin semi *delicado** nehjó:n kikwehmolowa *fieroh, porque** nehjó:n *fuertes** No: se: a:skat tein nika:n *este**, no: e..., nemi nika:wi:n mono:tsa kowxino:lah, ox tiki:xmattok Kowxino:lah mono:tsa nehjó:n tahkopitsaktik. Tahkopitsaktik kowxino:lah *por eso** tikilia kowxino:lah, *porque** nika:n xino:lahmeh nemih motah, kipiah, pihpitsaktikeh sah ihkó:n wa:n *por eso** tikiliah nehjó:n kowxino:lah tikiliah, nehjó:n xi..., ne: de *café, color de café** pero pihpitsaktikeh sah, pihpitsaktikeh sah nehjó:n, yo:n kowxino:lah tikiliah. Wa:n i:n ke:niwki tapaloh ne:n kowxino:lah. pos de *café**, koyo:tik, koyo:tik mahyá:, ke:meh, ke:meh *parecido** ke:meh toma:y. No: te:kwah. No: te:kwah, pos *mero** yehwa kwali te:kwah, no: igual** te:kwah kwali, sayoh ke tsikitsitsi:n ke:meh a:skameh sah, wa:n nohjó:n no: *fuerte** wa:n oksé: nohjó:n kiliah se: *traicionero** Nehjó:n *traicionero** no: mismo te:..., no:, nohjó:n oksé:, nehjó:n te:kwa:s nika:n se: imetsko kitech..., mi:mas, kimi:mas, kimi:mas *casi** ne:ch..., ki..., te:kwa:s pero yahki a, cholowa ya, pos kits..., ay, pos ka:n yetok, pos a:mo ne:si ok, nehjó:n tiki:xmatih pos *traicionero**, pero nehjó:n ke:meh tit ke:meh se: tikowit temakas ik..., ke:meh se:, se: *cigarro** mah milintok ihkó:n te:ahxi:lti:skeh, ihsiwka, te:tatih *fieroh** pero ihsiwka, *inmediatamente** cholowa wa:n yahki a yo:n tikiliah ne: *traicionero**, no: a:skat, nehjó:n no: a:skat, ehe, pero oksé: no: iselti nemi, iselti nentinemi sayoh pero *fieroh** nohjó:n, a:mo no:, a:mo no: kwaltsi:n, ye:kte:kokohkeh te:kwah miak askat, ke:meh i:n ta:ltikpak miak onkak miak kwali wa:n miak tein a:mo kwali, ay dios a, *ni modo** *mientras** nika:n tietoskeh tikihyowiah ok miak *cosas** no:, miak *cosas** tapialmeh onkakeh, seki kwali wa:n seki a:mo kwali. I:n tikilia *traicionero** yeh *este** motahpo:tstia** Kanah, kanah, kanah nimitsilia ise:lti nemi, a:mo xmati ka:ni dios kipale:wia, a:mo n'mati ka:ni nemi, ka:ni kochi, a:mo n'mati ka:ni kochi, a:mo kanah se: kiahsi mah yetoka:n miakeh ta: nehjó:n sayoh sah ka:mpa se: nemi ihkó:n se: panowa, wi:tsa se: imetsko wa:n te:kwa:ki. Te:kwa:ki wa:n yahki a, ihsiwka cholowa, nehjó:n ki:xmatih *como traicionero** kiliah, te:kwahte:wa, yowi, yowi, ihsiwka yowi. I:n ta:lpan nemi pos. Ta:lpan, ta:lpan nemi, ta:lpan nemi, ta:lpan nemi Wa:n kowxino:lah no: nemi ta:lpan. No: nemi ta:lpan itech kowit, itech kowit nemi, teisá: se: kowit xtehteki, yo:n kahfe:nkowit xtehteki *mero** no: i:ksá: no: kimpia, sa: ne:ne:nemih ya wa:n te:kwah, nohjó:n no: te:kwah semi, kowxino:lah. I:pa kahfe:nkowit sah itech mochi:wah. A:mo, ta: mochi:wah *cualquiera** pos *mientras** nohjó:n *cimarronokwilimeh**, nohjó:n ka:n weli mochi:wah itech se: kowit, mochi:wa. No: nika:wi:n no: nemih seki *este** kinto:ka:itiah pe:pe:wanimeh, tikini:xmattok. Pe:pewanimeh tikini:xmattokeh, ke:n a:mo pos ye:wa ampo:n tikihtohtoyah, ye:wa ya, ampó:n tikihtohtiyah pe:pe:wanimeh. Onkak de o:me *clase** pe:pewanimeh, onkak pla..., n' pe:pe:wani tsikitsitsi:n wa:n onkak pe:pe:wani tein wehwei de nehjó:n tikiliah kwa:cerillos, kwa:kohkostikeh nehjó:n wehwei:n pe:pe:wanimeh, nehjó:n deveras no: te:kokohkeh te:kwah, yehwa:n nehjó:n, 'ki:xmattos. I:n pe:pe:wanimeh tikihtowa o:meh tamameh, i:n no: motahpo:tstiah. No: kipiah tahp..., tahpots, ka:mpa yetokeh no: motahpo:tstiah. Pero wehka yetokeh, ka:mpa nemikih wehka yetokeh, ka:sá: tekal yetokeh oso ka:sá:, si segú:n kichi:wah se: tahpo:ts ihkó:n we:i wa:n *cuando** kinekih nemiskeh, nemitih, mosenkwite:wah yowih nemitih, *cuando tiempo** de kiowiti oso a:mo kiowi, *a ver** a:it ke:ní:w pero we:noh nemih. I:ksá: yowaktsi:n nemih, yo..., nemih, nemih ki:sah yowak wa:n yowih nemitih yowak, komo kalihtik te:pe:wah impo:rtah mah se: me:wa *o a ver** toni 'chi:wati pero tikintsakwili:s. A:mo te:ka:waskeh, a:mo kihto:skeh kwali a ximose:wi mo..., mah tipano:ka:n, a:mo ta:, wa:n *primero** pano:snekih yehwa:n wa:n se: yeh pos a:mo te:ka:wah mah, a:mo te:ka:wah, *mejor** mah se:, yehwa ya tikitah a:xka:n pos onkak miak onkak *cosas**. Neh nochipa nikpia nehjó:n *ormisán** nikpia wa:n yehwa ya nehjó:n komo ampó:n tikakih ampo:n wi:tseh *o** tikakih n' piomeh ta:ká:n ihkó:n takakapatsah ya piomeh es ke ompa yetokeh pe:pe:wanimeh, es ke *seguro** ompa wi:tseh, ompa niow, nia:ti ika nehjó:n *botella** kipia *agujer... agujerado** nika:n ite:noh wa:n kipia *ormisán** ihkó:n ta:lpan, nochi ta:lpan ihkó:n n'moya:wa ka:mpa ika wi:tseh, ompa mokepah ya, yowih ya. yo:n ika mokepah, yawih pero semi te:kokohkeh. Komo wa:lahkeh nehjó:n tikiliah, nehjó:n wehweipe:pe:wanimeh *porque** onkakeh de o:me *clase**, onkak de nohne:lmeh, onkak de wehwei:n nehjó:n wehwei pe:pe:wanimeh, no: *deveras** te:kokohkeh te:kwah. Wa:n komohkó:n a:mo se: kipia pahti ke:ní:w kwali se: kin..., se: kinahchi:was. Pos ke:meh weli, a:mo poliwi, ke:meh weli, ta:ká:n owapach, ta:ká:n se: pio *pobre** se: kitahtatia, ke:meh ya weli, ke:mah, a:mo *modo**. Wa:n yo:n tikihtowa miakeh mokwite:wah nemitih ke:meh ka:nachi ne:n mokwite:wah. N' pe:pe:wanimeh, ¡U!, pos nochi mosenkwite:wah miak, *por eso** pos kita para toni mono:tsa pe:pe:wani, pos pe:pe:wani mono:tsa *porque** tape:wah miak, yehwa:n tape:wah, nochi *cada quien** kalihtik kipe:was, tein onkas, tein onkas ta:ka:n tapalo:l, ta:ká:n nochi nehjó:n *cucarachas**, ka:mpa yetoskeh yehwa kipia kahsiskeh *o* yo:n kiliah *arañas** ka:mpa yetoskeh, *por eso** pe:pe:wani, yo:n tape:wah *parejo** kikwih tein eski kikwih tein eski, tane:si ihkó:n ta:ká:n tikpia tapalo:l, ta:ká:n kahfe:n a:mo t'te:ntsakwak, nochi ompa i:xko pexo:ntoskeh yo:n, ke:mah. Wa:n yehwa ne:n tikihtowa xopepemeh *o** nochi okwilimeh okseki kintokah, kinkwah *o** i:pa kintokah sah Kinkwah, kinkwah, *por eso** yo:n kinkwah yo:n, yo:n xopepemeh kinkwah, neli. Ka:mpa motsi:tskiliah se: wa:n a:mo 'ka:wah mah yowi ok, ompa kitsi:tskiah, ompa kichi:wah se: *montoncito** mochi:wah, ompa takwah, ompa takwah okseko ne:, okseko kitsi:tskihkeh oksé: *araña o** a:mo poliwi teisá:, kitsi:tskiah ompa sepa takwah nono, ompa mo..., tekitih, ompa nehjó:n. Yehwa ika nemih para takwa:kih, a:mo yowih *porque** i:pa nemih sah, tein ya kitsi:tskihkeh, chapoltsitsi:n ampó:n yowak nemih, yowak nemih, chapolimeh kintsi:tskiah, ompa takwah yehwa:n. Mm, *por eso** kiniliah pe:pe:wanih, nohjó:n tape:wah *parejo** a:mo sayoh okwiltsitsi:n, *hasta** tehwa:n *ticristianos** te:chpe:wakih *parejo, a ....** se: me:was *porque** pos *a ver** toni xchi:wa wa:n ye:kmiakeh wi:tseh wa:n ne:pa kalakih *cama**, kalakih oksé: *lado** sanipa wi:tseh wa:n xopepemeh papatakah, tape:wah, sepa ye:k, kiniliah pe:pe:wanimeh ihkó:n mo..., ihkó:n mono:tsa, ihkó:n *cerca**, ne: komo ke se: *kientende:rowa** ke: tape:wah, a:mo sayoh tepitsi:n sah, nehjó:n tape:wah *orale!, tiowih ¡orale! tiiowih, tiowih, tiowih kilia wa:n tiowih, *sea** carcero, sea ke:meh eski, yehwa:n *parejo** yowih nehjó:n kimpia pe:pe:wanimeh, nehjó:n tape:wah mela:w wa:n no: te:kwah. soh, *por eso, por eso** se: kipias *prevenido** nehjó:n *ormisán** neh nochipa npia yehwa koma:mo owapach mah se: kimili:nti owapach, se: kintahtatia wa:n ika nehjó:n *algo** yowih *siempre**, yowih ya koma:mo pos toni xchi:wa wa:n yehwa:n a:mo tamatih, yehwa:n wi:tseh para kalakih kalihtik k..., mahyá: tamattokeh, kimattokeh kalihtik kinahsiskeh miak *cucarachas**, miak teisá: onkas okwiltsi:n, ompa yehwa:n takwah. Kalampa no: nemih ke:meh ne: kowtahpa no: nemih. K..., no: nemih, no: nemih, kowtahpa no: nemih pero wi:tseh kalihtik, wi:tseh no: panowah kalihtik, komo *cerca** ompakahkwí:n nemih ya, wi:tseh kalihtik wa:n tape:wah kalihtik toni onkak teisá: mah se: kinimaka, i:n *carajos**. Nochi i:n o:me tamameh tsi..., tein tsikitsitsi:n wa:n wehwei:n, nochi kinkwah okwilimeh Nochi, nochi, nochi pero yehwa, yehwa ika nemih, motate:moli:kih, tein ya kahsikeh, yehwa:n kikwah. Wa:n tikihtowa no: kipiah intapo:tsal kanah ika tekal wa:n yo:n *este** sepa de nemitih sepa mokepah Ke:mah, ke:mah Sepa mokepah, yowih, i:pa ihkó:n *dios** kika:w tahnekwih, *o siempre** tak tahnekwih. pos ke:ní:w sepa wa:le:wah wa:n sepa ahsih ka:mpa wa:le:wa, pero a:mo *igual** ok, *porque** miak mikih, miak mikih *siempre** se: kin..., ne: wi:ts..., wi:tseh *porque** ne: a:mo ne:, neh a:mo semi ne: ihkó:n, pero a:mo semi *nitonto** neh nik..., niki..., ma:ski a:mo kaltsi:ntan *o** ne:kwí:n kahfe:ntah ya ay nikimpi:chilia nehjó:n *ormisán ¡orale! cabrónes**, ka:ni nawa:le:wkeh, xia:ka:n *porque** nika:n ne: a:mo nane:chka:wah mah nikochi wa:n pos yowak, yowak, nemih yowak. nemih yowak nehjó:n *siempre más** nemih yowak, yowak ne: te:ma: ., te:ihxitiah. A:mo tikmati de ka..., ke:meh yo:n ehkoh *este** kalihtik ox wehka wa:le:wah, ox wehka etok tapahsol oso A:mo, a:mo se: kimati, a:mo se: kimati, a:mo se: kimati Pero nikitani neh ka:sá: kampa yetok tapahsol nikitani itech se: kowte:n *o** ta:mo tekal etokeh, tekal no: mokalakiah, ompa kipiah miak, ompa inincha:n, mm. Etokeh *cuando** kipia *ganas** nemitih, mosenkwite:wah, tak *moentende:rowah** no: yehwa:n, moentende:rowah**, yowih nemitih, mm. Ye:wa te:chnohno:tsaya de *este** seki okwilimeh nemih itech kowit yo:n tikinili..., tikinilia teh *este** ne:n chiikisa:skameh, ne: tanikwa:kopa mochi:wa no: seki kowit xa: tiki:xmattos kiliah *torohwits**. Yo:n no: kimpia a:skameh, a:mo n' mati ox tikini:xmatok ke:mah Ke:mah, *casi** kipia to:rohwits, nehjó:n *torohwits** komo se: kiposteki ompa, ompa aktokeh. Yo:n a:skameh, nehjó:n no: te:mi:manimeh, ke:ní:w teh tikini:xmati, ke:ní:w tikini:xmati ke: ne: I:n kowit mochi:wa ne: tanikwa:kopa, ka:mpa ika takawa:ni, pero nimitsilia ta: komo tikini:xmatok yo:n a:skameh de n' yehwa tein nemih itech yo:n *torohwits**, xa: wel 'te:chnohno:tsas ke:niwkeh, ox no: te:kwah. No: te:kwah, no: te:kwah nehjó:n no: te:kwah, *torohwits**, ta: pos to:rohwits, *torohwits onkak nika:n Reyes, onkak Reyes, onkak nehjó:n witsti, pané: *cuernitos** n' witsti, witsti, yo:n no: te:kwah, semi te:kwah nohjó:n okwilimeh, *torohwits**, se: kiposteki wa:n ompa aktokeh, komo se: kiposteki *o** se: kitekik ompa yetokeh semi te:kwah nohjó:n okwilimeh, no: *fuertes** no:. Wa:n yo:n a:skameh ke:niwkeh. A:skameh. Tein *torohwits** ia:skayowa:n No: wehweitsitsi:n, no: wehweitsitsi:n ke:meh pe:pe:wani *cerca**, no: ihko:ni a no: wehweitsitsi:n ya, no: te:kwah, no: *delicado pero ni modo** Ta: pos, pos komo se: kima:toka te:kwa, koma:mo a:mo no: te:kwa:s, nehjó:n okwilimeh nemih, miak okwilih nemi, miak ta:ltikpak miak okwilih nemi, miak, miak. I:n oksé: a:skat tein no: nemi nika:wi:n kiliah *este** totoch, ke:niwki i:n. Pos totoch yehwa ya ampo:n ekin tikihtohtoyah, totoch ekin ampo:n tikihtohtoyah ekin, totoch nemi itech sinti, semi itech sinti semi mokalakiah no: ompa, itech sintsin ompa semi mokalakiah, ompa se: kahsi, miak, pos yo:n wa:n kipia seki *huevecillos** pero miak kipiah. Yo:n miak *ihuevecillos** ta:mo kalihtik no: yetokeh kalihtik, no: impo:rtah etoskeh kalihtik, a:mo n' mati nika:n namehwa:n ke:ní:w pero ne:pa tani *rancho** tehwa:n impo:rtah etokeh, komo tika:wa ampo:n teisá: paniá:n se:, se: *comidita**, a:mo, a:mo poliwi teisá:, ta:ká:n *o** kahbe:nta:sah a:mo kipahpa:kkeh, pero tane:sis nochi yehwa kwitokeh, impo:rtah, impo:rtah, impo:rtah kikwiskeh, sayoh mah a:mo se: *cuida:ro** se: *itaza o plato** mah a:mo kipahpa:kaka:n, ompa yetok nehjó:n, kwali. I:n totochmeh no: te:kwah. A:mo te:kwah, a:mo te:kwah, pero te:pepeyotsah komo te:kwih te:pepeyotsah, a:mo teyi, nió:n no: te:kwah, nió:n no: te:kwih semi *porque** a:mo te:kwah. Te:kwah okseki, nochi *lo que es** a:skameh onkakeh te:kwah, pero i:n a:mo te:kwah, sayoh te:pepeyotsah, ta:ká:n te:kwik se:, pos te:pepeyotsah. Wa:n i:n tapalo:l tikihtowah kikwih i:pa *este** kikwih sah oso no: kikwah Kikwah, kikwah *por eso** kikwih. K..., ke:yeh a:mo ta..., mote:matih oksé: *lado**, ka:mpa eski sah, ta: wi:tseh komo ta:ká:n se: *plato** a:mo kipahpa:kkeh, ompa yehwa:n mokalaki:kih *o** taxkal a:mo kite:ntsakkeh taxkaltsi:n, ompa mokal..., ta: kimpia, ompa kikwa, kike:m..., kike:mih miak, ompa wi:tseh nehjó:n, yehwa sah nehjó:n inchi:walis nehjó:n totochmeh. Wa:n i:n no: motahpo:tstiah. Mm, nehjó:n a:mo motahpo:tstiah, nohjó:n mokalakiah ampon ka:sa: ika se: *pequeño** ka:mpa etok tatsa:la:n *o** tetsa:la:n ompa yetokeh, *porque** a:mo ke:man nikita neh mah kipiaka:n intapo:tsal, a:mo yo:n te..., ka:sa: kowtsa:la:n mokalakiah, ompa yetokeh. Pero a:mo wehka yetokeh wa:n a:mo mota ka:ni yetokeh *porque** ne:pa *rancho**, tehwa:n *rancho**, a:mo n' mati ka:ni yetokeh, pero mah a:mo se: ki..., mah a:mo se: *mocuida:ro** ika se: *plato** mah a:mo kipahpa:kaka:n, para tane:sis ompa yetokeh, ompa kipachankawiah, miak. Wi:tseh a:it ka:ni, pero wa:le:wah, semi tahnekwih, *verdad de dios** ihkó:n kihtowah ke a:skameh semi tahnekwih, de wehka, de wehka, de wehka, se: de *veinticinco metros** tahnekwih a:skameh, de wehka, na..., *igual** nochi nehjó:n totochmeh, chikitsitsi:n wa:n ke:ní:w kihnekwih teisá: wehka kwi..., ki..., kihnekwih, kikwa:tih. Ke ne:pa etok, ne:pa teisá: etok, ke:meh nika:n wa:n ne:, a:mo n 'matih toni yetok wa:n yehwa:n kimattoskeh ne:pa kahsiskeh komo tika:wak paniá:n teisá:. k..., yowih wa:n kisenkwitih, kikwah, nehjó:n *lo que es** a:skameh kimatih para *viviro:skeh** no:. 'Te:chilwih moto:kay. Pedro Santos Castañeda.