We:noh a:man xite:chnohno:tsa tepitsi:n, xite:chtapowi ke:ní:w ne:n, se: ta..., se:, chihchi:wtok ne:n se: ikalihtik ne:n sa:ntohi:xpan tikilwiah, toni ne:n se: kita:lilia, toni ne:n, toni n' kwi:ka, toni ne:n, a:koni nochi yo:n *este** tapale:wia ne:n kichihchi:wa, nochi yo:ni xite:chtapowi se:seyahká:. Tehwan nehjó:n pos ke:meh i:n titachihchi:wah, ka:mpa titachihchi:wah pos *siempre cada ocho dias**, e:soh ne:n itech *altar, cada quinde dias**, wa:ki xo:chitsi:n, de ne:n, i:n chamakih. Pero de ta..., xo:chitaa:ketsal yeh *cada ocho dias** nikpata, ke:mah nik..., nikowa xo:chit wa:n nika:ketsati wa:n sepa ne:n ke:meh i:n se: tamitaa:ketsa ya pos se: ki..., se: kita:lia ya ne:n tekol ika ne:n popo:chkaxit wa:n se: kita:lia kopal. Se: tapopo:chwia ya *porque** pos nitachihchi:w a wa:n ne:n a:kin tachihchi:wa itech ne:n xa:ntohi:xpan, de ne:n chamakih, pos komo o:me:n, o:me:n wa:n komo ise:lti a:kin tachihchi:wa, ise:lti, e:soh. Wa:n nehjó:n yeh ikwe:ntah ya ne:n tachihchi:wati wa:n komo no: se: yetok pos se: ketsa ya ne:n popo:chtsi:n wa:n se:, se: tapopo:chwia ya, se: kixo:taltia *veladorita** wa:n iwki a yo:ni, e:soh, mm. kwali tite:chili:s tohtoni yetok ne:n sa:ntohi:xpan, toni se: kitahta:lia wa:n xa: no: kipia ito:ka:i ne:n tein yo:n yehyetok nochi. Mm, toni todio:stsitsi:n oso n' ... Aha, nochi ne:n, we:noh a:mo sayoh ne:n *santos** tein tikinta:lia, nochi ne:n ox kipia ito:ka:i ne:n kowit ka:mpa kilpiah chamakih. Ke:ní:w mono:tsa ne:n *este** ne: ka:mpa ki..., se: kia:ketsa ne:n xo:chit, Kowit. nochi toni ne:, ox kipia ito:ka:i ne:n, nochi, nochi sehse:me tein yo:n yetok sa:ntohi:xpan, a:mo sayoh ne:n *santo**, ta: nochi ne:n, tein *este**, tein kwi:ka E:soh. Pos ne:n i..., pos ik..., kwowit *primero** kita:liah, kita:liah kwowit wa:n ke:mah nehjó:n ki..., kit..., kilpiah ya ika xo:no:t, ika xo:no:t kihilpia ya ne:n chamakih. Wa:n de yo:n yehwa ika kihilpia pos nehjó:n kita:liliah kwowit nehjó:n yo:n chiikiskowit ki:xtapa:nah, ki:xtapa:nah wa:n moka:wa ke:meh eskia *tablita**, komo xo:no:kwowit wa:n komo yo:n, yo:n, komo yo:n xo:no:kowit no: kwaltia. No: kwaltia wa:n koma:mo pos yehwa ya chiikiskowit, e:soh wa:n koma:mo pos yehwa ya ne:n, yehwa ne:n xo:no:kowit ki..., kixihxi:mah, kipata:wka:xihxi:mah wa:n ke:mah nehjó:n ki..., kisoh. Kisoh ne:n ni:nipaka ohka:n ihko:ni wa:n ke:witiketsah se: kowit para ompa kisoh ya n' ahko oksé: kowtsi:ni mahyá: *tablita** kichi:wah wa:n ki..., *después** pos kita:liliah ya ne:n xo:no:t wa:n ki..., kilpiah ya xo:chitsi:n. Wa:n de kilpiah ya xo:chitsi:n pos nehjó:n, de kitamiilpiah ya pos no: kwaltsi:n motaka:wa ya ne:n itech se: i..., ka:mpa ne:n yetok se: i..., kowtsí:n de n', de ne: tachihchi:wah, e:soh. Wa:n, wa:n se: yehwa, komo se: tachihchi:wa pos ika ne:n, ne:n yo:n *plásticos** ekintsi:n kininamakah ne:n, de yo:n para ika se: kia:ketsa ya xo:chit, e:soh, tikiniliah *floreros** pero pos mexika:noh, a:mo iwki se: kihtowa, e:soh. Yehwa yo:n ne:n tikwih, tikiliah xo:chia:komeh para ika titaa:ketsah ya, e:soh, tikowah xo:chitsi:n wa:n tik..., tikta:liah ya, ti..., tika:ketsah ya para nehjó:n, para no: kwaltsi:n motaka:wa se: i..., itech se: isa:ntohi:xpan, e:soh. I:pa sayoh yehwa yo:n xo:chit wa:n xo:chi..., ne: xo:chit, *este** kowit ka:mpa kilpiah ne:n chamakih wa:n xo:chia:komeh *o** toni *más** yetok sa:ntohi:xpan. Pos todio:stsitsi:n wa:n n' kowit *tablitas**, ka:mpa yetokeh ya todio:stsitsi:n, *tablitas** de xo:no:kowtablitas kitapa:nah, ihko:ni, ke:meh se: se: *metro** tehwa:n tikpia to..., ka:mpa tikta:liah todio:stsitsi:n wa:n ompa nehjó:n ki..., tikpilohtokeh ika *hilo**, ika ne:n i..., *plástico**. Ika *plástico** ki..., ni:nipaka ihkó:n kowit we:weyak nehjó:n kita:lihkeh wa:n ompa kilpihkeh wa:n ka:mpa ya ne: nimitsilia xo:no:kowit, sene:witiihkatok a ka:mpa nehjó:n, ka:mpa ne: nin..., ike:span ya no: kilpihkeh yehwa yo:n se: kow..., kowtako:tsi:n tsi:tsikitsi:n para ompa kwa:tahta:lihkeh ya *tablitas**. Ompa kwa:tahta:lihkeh ya *tablitas** para nehjó:n, para ne: ompa kintekpa:nkeh ya todio:stsitsi:n, e:soh. Ompa ya yetokeh, a:mo nehjó:n, a:mo pawetsih *porque** ilpitok seko n' kowit, ya ne:n *tablitas** nimitsilia yeh, a:mo ihilpitok, yeh yetok sah, ke:mah wa:n yehwa ne:n, yehwa ki..., yehwa ya ompa kitahta:lihtokeh ya todio:stsitsi:n, e:soh, mm. kwali tite:chili:s yo:n, yo:n todio:stsitsi:n ka:nachi yo:n yetokeh, ox no: yetok [ok] ke:meh se: kinekis, a:man katí:n todios se: kita:lia, ox ke:meh se: kinekis oso no: yetok sah. A:mo, todio:stsitsi:n pos komo se: ikalihtik pos *parejo** se: kintaa:kechia ya ka:mpa yetok pero ke:meh i:n tehwa:n te:chiliah mah titachihchi:watih ne: te:cha:n pos no: yetok sah todio:stsi:n kati:yeh kirecibi:rowa tein t'tachihchi:wiah, e:soh, mm. Nehje:n te.., te:chiliah mah titachihchi:watih pos titana:nkiliah wa:n yetok sah todio:stsitsi:n para tiktachihchi:wi:skeh pero komo tokalihtik pos ompa pos tikinsentachihchi:wiah todio:stsitsi:n, tak no: *igual** te:pal *porque** pos seko sah yetokeh pero tokalihtik pos *parejo** pero ne: ka:mpa te:chyo:le:wah mah titachihchi:waka:n ke:meskia se:sah tikompromisados tiktachihchi:wiah todio:s, e:soh, yehwa yo:ni. Wa:n ke:meh i:n se: ikalihtik ke:meh ka:nachi ne:n todio:stsitsi:n se: kinta:lia, se:, o:me, e:yi oso ka:nachi. Tehwa:n nehjó:n ne: kalihtik tikimpiah tak xa: ke:meh chikwase:meh todio:stsitsi:n, ke:mah. Tak ne:n, ye..., yetokeh. Wa:n yo:n se: kinta:lia tein eski *o** yetok sah no: tein se: kita:li:s. A:mo, a:mo, tein eski todio:stsi:n, komo se: kineki tein eski todio:stsi:n ke:meh i:n se kikowa. Pos tein eski todio:stsi:n kwali se: kita:li:s komo se: ikalihtik, a:mo, a:mo impo:rtah nehjó:n tikihitatos se: *diosito**, kipia tikpiaske sakie:ra se: *porque** pos no: iwki timomattkeh ya. A:mo wel nehjó:n mah taiwka:n tayeto ne: tokalihtik, kipia de tikpiaskeh sakie:ra se: todio:stsi:n, *[por]que** koma:mo no: te:chma:litaskeh ke:meh i:n mah a:ksa:meh te:chkalpanowah, mah a:mo t'piaka:n ok totodio:stsi:n, e:soh. Wa:n ka:mpa yo:n tikihtowa se: kintahta:lia ya ne:n ts..., ne: yehwa ne:n todio:s tikihtowa yetok seki *este** wapaltsitsi:n, ki..., kinta:liliah yo:n wapal no: se..., sepa se: kintapextia oso iwki wapali:xko sah. Se: kitapechtia, a:mo ta: t'tapechtia ika naylon. Ke:mah ika naylon ne:n kitapechtihtokeh para ompa ki..., para a:mo no: ne:si tak ox semi nehjó:n *tabla** sah yetok pos kipia de t'tapechtiah para ompa kintahta:liah ya todio:stsitsi:n, e:soh, mm. Yehwa ne:n n', yehwa yo:ni kita:liah para nehjó:n, para ompa kinta:liah ya totodio:stsitsi:n. Wa:n itech se: kali yo:n sa:ntohi:xpan, ka:nika kipia ke..., no: yetok sah ka:nika ne: kipia ke yetos *o** ka:mpa ika se: kinekis mah se: kita:li. Pos nehjó:n tehwa:n ne: kalihtik pos ke:meh ka:mpa ya ika tikta:lihkeh pero lo *más** neh nikita kita:liah de ne:pa komo ne:pa mokalte:noh pos ne:pa ihkó:n kita:liah todio:tsi:n, e:soh, mm. A:mo n'mati ke:yeh pero *siempre, lo más** iwki ne:n, iwki kita:liah. Mah tikihto:ka:n ne: sa:ntohi:xpan na:listok kalte:noh. E:soleh, aha:. Iwki ne:n, iwki ne:n kinta:liah wa:n nehjó:n, neli tak para mah no: na:litsto kalte:noh todio:stsi:n pos *lo más** neh nikitstinemi ke:meh ne:pa *inaltar** kita:liah, e:soh. Komo ne:kwi:ni kalte:noh, pos ke:meh ne:pa para ne:n, tachi:xtok a no: ne: kalte:noh todio:stsi:n, mm. A:man *este** i:n tite:chtapowih, we:noh tikihtowa kitapechtiah ika, ika, ika naylon ne:n a:man wa:n kilpiah ika *plástico**. Pero wehka:w a:mo onkaya *plástico**. Mm, xo:no:t ika kilpia:yah, xo:no:t. Ke:mah, xo:no:t wehka:w, nochi xo:no:t kikwiah, a:mo kikwiah *plástico**, nochi xo:no:t, nochi xo:no:t ne:n tikwiah ika tikilpia:yah, mm. Wa:n kitapechtia:yah. Ihwa:k nehjó:n tak ne:n, seki a:mo, seki kitapechtia:yah ika a:mat, ke:mah ika yo:n a:mat, yo:n *papel de china**, mm. Yehwa ika t'tapechtia:yah. A:man tikihtowa no: ika se: taa:ketsa ika, pos kinamakah ne:n Cuesalan *plástico** ya xo:chia:ko:meh, wehka:w toni kwiah xo:chia:ko:mit. E:soh, ne: *botellas**. *Botellas** nochi *botellas**, nochi yehwa tikinkwiah, neh, neh nikinkwi ok ke:meh yo:n *desde tiempo** ya ne:chyo:le:wah mah nitachihchi:wa, neh nikinkwik ok yo:n *botellas**. Wa:n a:mo ye:k..., tika:ketsayah xo:chit, se: ke:meh a:man yo:n ne: Cuesalan kinamakah, tika:ketsayah yo:n xo:chit ke:meh, a:mo nikelna:miki ke:ní:w mono:tsa, yo:n, ke:meh ne:n Josefako ya, mokni:ko ya, ke:ní:w, moa:wikoya, yo:n onkak. Yehwa nochi yo:ni wehka:w tika:ketsayah. A: yo:n sa:liah. E:soleh, sa:liah oso hortencia. Yehwa ne: ke:man katka semi to..., toxo:chiw ne:n ika titaa:ketsayah, a:mo ki..., a:mo tak, ox a:mo kinamakayah ne: Cuesalan oso yo:n a:mo nikmati ke:yeh pero a:mo tik, a:mo tikwiah ne:n, a:mo tikwiah yehwa xo:chit de yo:ni. Tikwiah yehwa yo:n hortencia oso tikwiah yehwa yo:n nehjó:n sa:liah. Nochi yehwa, nochi yehwa wa:n tikwiah nochi *botellas**, yo:n tikiliah *topo**, mm. *Topo** tikwiah para nehjó:n ika titaa:ketsayah, ne: ke:man onkaya seki tikilia:yah *topo** de yo:n de, de *limón**, seki mahyá: nehjó:n, seki ne:n *botellas** ihista:keh, ihko:ko:ntsitsi:n, ke:meh yo:n a:man yo:n *cervezas botellas** onkakeh, yo:n *de a, de a topo** yehwa yo:n tikwiah, mm. Yo:n a:mo miak xo:chit eski akia. A:mo tsiki:tsi:n sah xo:chitsi:n. Ke:mah pero nochi yehwa tikwiah wa:n nochi yehwa ne:n, nochi yehwa ika titaa:ketsayah, nochi yehwa yo:n xo:chit oso yehwa yo:n hortencia, yehwa de yo:n ekintsi:n tikinkwih, yo:n xo:chia:ko:meh a:mo moi:xmatiah yo:ni, ke:mah, a:mo tikinkwiah. A:mo t'matih yo:n *después** a neli tikintamo:tkeh ne:n *topos**, a:it ka:ni no: ahsikeh, ka:n kan..., ka:n kanah teh onkakeh ok ekintsi:n pero ne: ke:man nochi yehwa tikinkwiah, mm. Nochi yehwa, nochi yehwa katka ne: ke:man ne:n se: kinkwia, ke:mah, *todavia** i:n ekintsi:n pos yehwa ya yo:n okseki tikinkwih pero ne: ke:man nochi tikinkwiah, nochi yehwa yo:n *topo** tikwiah, yo:n ista:keh oso yehwa yo:n chi:chi:ltikeh tikinkwiah, mm. I:n *después** pos neli nochi, nochi mopatatok a, a:mo, a:mo a:kah ki:xmati ok yo:n *topo** wa:n mahyá: *hasta** tipi:na:skeh para ika titaa:ketsaskeh, e:soh, pero ne: ke:man nochi yehwa ne:n, nochi yehwa tikinkwiah, tikwiah nehjó:n chikwase:n. chikwase:n *topo** tikwiah *porque** nehjó:n para, para ne:n ehe:yi ni:nipaka t'ta:lia:yah, e:soh, nochi yehwa. Wa:n itech kowit kilpia:yah i:pa chamakih sah. I:pa chamakih, chamakih wa:n yehwa yo:n, chamakih wa:n a:mo n'mati ne: wehka:w ox i:pa konkwiah yo:n tewi:tso:t, yo:n a:mo nikelna:miki, pero chamakih pos i:pa kikwih, i:pa yehwa kikwih. Mm, i:pa nochi yehwa ne:n kikwih chamakih ne:n tachihchi:wah. kwali tite:chtapowi:s ke:ní:w ne:n, ka:nachi taman chamakih tiki:xmati wa:n *este** ke:ní:w ne:n se: kita:lia. Nehjó:n pos kikwitih wa:n kitapa:nah, kitapa:nah yo:n chamakih wa:n ki..., kilpiah wa:n kita:liah wa:n ne: ke:man neli nio:nó: nikitaya mah semi onkaskia yo:n a:man onkak, yo:n ihista:k, ohonkak, ata onkak yo:n ihista:k yo:n chamakih. Tak i:pa onkak oso ox a:mo teyi katka pero ne: ke:man a:mo, mahyá: a:mo nikmatia ox onkak, i:n *después** neh pe:wak nikita nehjó:n yehwa onkak yo:n ista:kchamakih pero yo:n neh niki:xmatoya i:pa yehwa sah yo:n tato:kchamakih wa:n yo:n kowtahchamakih, e:soh. Onkak no: ihista:k yo:n tato:kchamakih, yehwa yo:n neh niki:xmatia, pero yo:n mahyá: kowtahchamakih, yo:n ihista:k neh ka:n nikmatia ox onkaya yo:ni, i:n *después** ok pe:wak nikita nehjó:n onkak, mm. yehwa yo:ni ne:n ki..., kionkwiah wa:n kitapa:nayah wa:n kilpia:yah ya yehwa ika xo:no:t *porque** ne: ke:man neli pos a:mo onkaya *plástico**, nochi yehwa, nochi xo:no:t kikwiah, mm. Tepe:xi:lo:t i:pa kitapechtia:yah ika. Yeh ke:mah te:pe:xi:lo:t i:pa kikwih *desde** wehka:w a, ke:mah pero *solamente** ne:n yehwa yo:n n'mattok tepe:xi:lo:t i:pa *desde** wehka:w i:pa kikwih, i:pa *siempre** para nehjó:n, tak no: ikwalne:ska xo:chitsi:n, ke:mah. Tepe:xi:lo:t tein kikwih i:pa se: taman sah oso no: miak taman. Onkak yo:n seki kiliah kowtah kowtahtepe:xi:lo:t, yo:n ma:pa:pata:wak, wa:n onkak de yo:n nika:kwí:n tepe:xi:lo:t pos yeh no: Xa: tiki:xmati ne:n ita:kka ke:niwki tikilia kowtahtepe:xi:lo:t. No: iwki ita:kka ke:meh i:n okseki tepe:xi:lo:t, no: nejó:n, no: *verde**, *verde** wa:n de oksi a ata mahyá: achi kohkostik mochi:wa, mm. A:man tikihtowa kikwih *este** ne:n tewi:tso:t, kwali tite:chili:s ke:niwki yo:n tewi:tso:t wa:n ke:ní:w ne:n kwali se: kikwi. Tewi:tsot yowih 'kwitih ne:kwí:n ahko ekintsi:n wa:n ki..., ki..., nejó:n ehko wa:n ki..., moxe:xelwiah ya tein yowih wa:n de moxe:xelwiah ya pos nejó:n *cada quien** ya kitoka:rowa a:kin kikwiti wa:n ne: mayo:rdo:mohko pos ompa ahsi a ne:n nochi tein, tein kitoka:rowa ya *mayordomo** wa:n ompa ne: yowih ya ki..., kichihchi:watih ya para nejó:n kita:li:skeh komo ke:meh i:n itech ilwit a, ke:mah. Yowih ne:n *diputados** wa:n komo kiniliah *mayordomos** pos yowih no: wa:n koma:mo kiniliah pos a:mo no: yowih, e:soh. Kichihchi:wah wa:n ke:mah nejó:n pos ika tachihchi:watih ya ne: tio:pan wa:n ika tachihchi:watih ya ne:, ne: te:cha:n. A:konimeh yo:n kichihchi:wah wa:n xa: tiki:ita ke:ní:w kichihchi:wah ne:n yehwa ... De kichihchi:wah, a:mo nik..., a:mo nikmati ke:ní:w de kichi:wah pero pos no: yehyetokeh sah tein ma:welih kichihchi:wah yehwa yo:ni kiniliah mah kichi:watih ne:n *ruedas** E:soh, komo *rueda** kichi:watih wa:n komo *trenza** pos nejó:n nochi kwaltia. Tewi:tso:t no: ika tepe:xi:lo:t se: kitapechtia. Mm, a:mo, yeh ika yo:n nejó:n, yo:n ke:ní:w mono:tsa, yo:n xiwit ne: kowtah 'kwitih, nikelka:wa sah toni ito:ka:i, yo:n ... Nikelka:w ke:ní:w mono:tsa. Tepe:sih. Tepe:sih, e:soleh, yehwa yo:ni kikwitih wa:n ika ki..., yehwa yo:ni ika ki..., iwa:n kita:liah ya, pero nochi yehwa tepe:sih, ne:n tepe:xi:lo:t a:mo kikwih ok *cuando, cuando** kita:liah yo:n tewi:tso:t, ke:mah, kikwih nochi yehwa ya tepe:sih. Tekolo:me:t, wehka:w a:mo kikwiah. I:pa kikwih, tekolo:me:t i:pa kikwih. I:pa kikwih *desde** neh ni:xpeta:n i:pa kikwih *porque** tehwa:n ke:meh a:mo a:kah a:koni te:chkwi:li:ti:w, tikowayah ne: kwesalan, ke:mah. *Cuando** a:mo ahsia ika titachihchi:wayah itech toxa:ntohi:xpan pos nejó:n tika:ketsayah sah, *o** to..., 'ta:lia:yah ompa itech, itech ne:n tosa:ntohi:xpan. Ke:mah, iwki 'ta:lia:yah *porque** pos ti..., de a:mo miak se: kowaya, e:soh. I:pa kikwih *porque** pos yo:n no: yetok *tiempo** sah ke:mah kikwih, e:soh, mm. kwali tite:chili:s ke:maniá:n ne: kikwih ne:n tekolo:met wa:n ke:niwki. Itech nejó:n *semana santa** kikwih wa:n achi ne: me:diohchihchi:chi:ltik, e:soh wa:n itech *semana santa** sah kikwih, yo:n no: yetok to:nal sah se:... Ke:maniá:n kwiskeh. Xa: tikmati ka:ni ne:n mochi:wa yo:n xo:chit. Mochi:wa nika:kwí:n parahkokopa, por nika:n nejó:n Equimita kopa, ke:mah, ompaka ne:n, itech kowke:span ne:n onkak. Ompaka ne: ye:kmiak onkak, sayoh ke mah 'kwitih sah ne:n tokni:wa:n tein kinekih kikwiti:wih wa:n tein a:mo pos a:mo no: 'kwitih, kikowah ya kachi kwali seki, e:soh. Wa:n tewi:tso:t no: yetok sah ke:maniá:n se: kikwi. Ke:mah itech, yeh itech ilwit sah, itech San Miguel ilwit wa:n itech nejó:n *cuando** yo:n *misa de gracia** kikwityih no:, kwitih yeh expa, e:xpa 'kwitih para ika tachihchi:wah *dia veinte de noviembre** wa:n ika tachihchi:wah ne:n, ika tachihchi:wa ne:n *cuando misa de gracia** wa:n yehwa ke:meh i:n *cuando** ilwit, e:soh wa:n ihwa:k yo:ni ne:n, ihwa:k yo:n sah yeh kikwitih no:, no: yetok sah n' to:nalameh, a:mo no: nochipa, e:soh. Wa:n chamakih yeh nochipa ya kwitokeh. Yeh ke:mah, yeh, yeh ke:meh i:n onkak, yeh ke:mah, yeh *cada quince dias** wa:n semi a:mo tachihchi:waskeh pos cada me:tsti pero kipia de tachihchi:wah, ke:mah. Yeh *siempre** nochipa ya, tami a i:n kowtahchamakih pos kite:mo:tih ya ne:kwí:n wehka yo:n kow..., ne: tato:kchamakih, e:soh, mm. Pero yo:n *siempre**, yeh nochipa ya kikwih yehwa, de ke:meh i:n ka:mpa se: tachihchi:wa a:mo no: wel se: kita:lia a:mat, no: se: pi:na:wa, e:soh. Impo:rtah ne:n chamakih kita:liah. A:man xite:chili ne:n moto:ka:i. María Victoria Juárez. We:noh pos tasohka:matik miak tite:chtapowih ke:ní:w i:n se: kichihchi:wa sa:ntohi:xpan wa:n ke:ní:w ne:n se: tachihchi:wa. A:mo teisá:, e:soh.