I:n se: ta:kat ke:meh *cualquier** ta:gat, te:tekitilia:ya, katka tahpixkeh yowak wa:n to:naya:n yowi icha:n mose:wi:ti wa:n yo:n to:nal a:mo ahsik icha:n. Ne: achto, achto de ahsis icha:n ne: kwi:katinemia oksé: siwa:t, se:, se: te:siwa:w kiwi:katinemia wa:n i:n siwa:t ita:kaw kimatik wa:n se: i..., i:n ... Se: *icuñado** i:n ta:gat, no: kinekia *mismo** siwa:t pero siwa:t a:mo kinekik wa:n *icuñado** i:n ta:gat kwala:nik. Kitawe:litak *icuñado** sah, kitawe:litak wa:n ki..., yehwa kilwi:to ita:kaw ne: siwa:t ke a:koni iwa:n ai nemi isiwa:w. Wa:n ihwa:k yo:n tekitito kwalka:n sah, ya:ya, ya:ya, ya:ya icha:n , tepitsi:n i:xwihwintia wa:n kem..., ne:n *mismo** sah *icuñado** wa:n ita:kaw yo:n siwa:t senwa:la:yah, mona:mikkeh ohti wa:n kihkwilohkeh yehwa yo:nkes se: a:mat, ka:mpa kilwihtok ke siwa:t kichia yo:n tapachiwis. *Entonces** i:n ta:kat kikwik a:mat mobo:lsahaki wa:n yahki, a:mo ahsik icha:n, ahsik *cantina** wa:n ompa ne: *cantina** kitak n' a:mat, ke tanawatihtok de ke siwa:t kichi:xtok ne: chikopaya ne: tapachiwis wa:n nochip..., ke:meh nochipa kiwa:lkwia wa:n nochipa kwa:lkwia nochipa ya, nochipa ya, i:n ta:katsi:n yahki. Ahsik wa:n ompa kichi:xtoyah o:me ta:kameh, itech se: tapachiwis, ahsik wa:n ompa kima:keh, kitatopo:nilihkeh mikik. *Entonces** yo:n, yo:n pané: se: *martes** wa:n neli kiowi, ye:kmo:sta kiowi, ye:kmo:stah a:mo to:na, ta: ye:kkiowi wa:n miércoles ahsik wa:n jueves wa:n a:mo kahsih, kite:mowah wa:n a:mo kahsih. Ompa ne: miak, telmiakkeh tokni:wan mosenkwikeh wa:n a:mo kahsih wa:n kite:mohkeh ya ixta:wat, kite:mohkeh nochi ye:kwehka, mowi:katinemih, molihkeh xa: yahki *fiesta** yahk..., a:mo kiahsi. Kite:mohkeh it..., itech *estanques**, ne: ka:sá: ika kipia *tanques** wa:n a:t te:ktok, mokalakihkeh xa: ompa kochtok, mm, a:mo kimatih ka:ni etok wa:n a:mo ne:si wa:n a:mo ne:si wa:n a:mo ne:si. Yo:n ihwa:k tehwa:n tikpiah [ya] se: okichpilkone:t wa:n mokokowa:ya wa:n se: na:nahtsi:n te:chilwih xikwiti, toni ito:ka:y, na:ntsi:nkowit ie:wayo, tein ki:sa to:nalki:saya:mpa. Wa:n neh nimattoya ompa ne: ka:ni onkak yo:n xiwit *para, para** pahti wa:n neli niahki wa:n ka:mpa ika yo:n niah onkaya yo:n ... Onka[ya] yo:n xiwit, *es...**, onkak tet, onkak witsti, tapitsoka:n, ompaka *cerca** ki..., ki..., kichi:x..., kichi:xtoya *según** siwa:t wa:n ompa sah kimiktihkeh neh a:mo nikmatia, neh niahki ompakawi:n, ihwa:k nipanki:sak a:mo nikitak. Wa:n niktekik xiwit wa:n nite:makak, ahkwa:kopa sah ninehnemik wa:n ke:mah sek...oksé: ohtia niwa:lah, ohpitsak wa:n nik..., niwi:tsa neh niwi:tsa wa:n sepa sah ihkwí:n niki:xahsikwitte:nahkoihkak, tapachiwtok wa:n *sombrero** ompa yetok, i:pa kwi:kak na:wi to:nal a mike:t ompa. Ne:chmowtih, fie:roh nikmatik, mahyá nia..., fieroh nikmatik a:mo, pané: a:mo nieti:k katka nikitak ne: wetstok wa:n kite:mohtokeh. Entó:s nimotokih *más** wa:n nikita ne:s..., ne: nika:n kipiaya *chamarra** ima:y wa:n ne:stok ih..., kinekia me:was wa:n i:n i:xtololo *este,** yetok itech ta:l wa:n nika:n i:n tai:ka:mpa de inakas kipiaya se: koyok ye:kwe:i wa:n sayoh nikitak wa:n niah ke:meh ... Nikmowilih, niahsik nokalihtik, nimatsi:n momakakeh kwe:ntah, "¿Toni mitsmaka teh, toni tikitak?" Wa:n a:mo, a:mo wel taxi:koh nikilwih. "Ne: ka:mpa xiwit nikwito wa:n ompa wetstok i:n ta:gat mike:t tein kite:mohtokeh na:wi to:nal a". Wa:n a:mo wehka de, de n' *pueblo**. "Wa:n ompa yetok, ompa yetok". Wa:n yo:n ihwa:k pos a:mo nikmati nimolia mah nikinte:ilwi:ti [nikte:ilwi:ti], komohkó:n nite:ilwi:ti neh nimolia xa: kihto:skeh xa: i:pa nikmattok, xa: nite:wa:ntik. *Entonces** nimolia a:mo nikihto:s wa:n yo:n to:nal a:mo kahsikeh, yo:n yowak nik..., nikochik pero a:mo *a gusto**. Yo:n mo:stika kwalka:n ne: tokni:wa:n se:pa mosentilihkeh tano:tstokeh mah se: kinimakati ... Mah se: tapale:wi:ti kite:mo:tih i:n *porque** a:mo kahsi. No: nimota:lilih *nobotas** ta: kiowi wa:n onkas sokit wa:n niahki wa:n neh, wa:n yo:n tein te:miktihka no: te:wa:n tsikwi:ntinemi, no: kite:mowa wa:n neh no: n' mattoya ya pos niahsi iwa:n nimoi:xtoktih, nochi tine:nemikoh ihkwí:n wa:n niknemilihtiw ke:ní:w nikchi:was, ke:ní:w nikiwi:kas ompaka, *entonces** kinilwia komo ke tinemitih i:n ahkwa:kopa xa: ompakawi:n motepexiwih, xa: kinitak ma:sakameh, wa:n we:noh. "Naya:skeh". "Ke:mah tia:skeh". Pero nochi aha:paltikeh ya, i:pa, i:pa ke:meh *las ...** Na:wi *hora** tio:tak a a:cha: wa:n seki:n nochi yahkeh inicha:n. Tichikwase:meh sah tiahkeh wa:n yo:n tein te:wa:ntik kimagak, no: towa:n yahki wa:n ihwa:k tiahsitia:yah ya ne: ka:mpa yetok *difunto**, komo ke neh nimoketsaya mah pano:ka:n, mah tayeka:naka:n seki:n para mah yehwa:n kiitaka:n, a:mo n' a:kin kinekik tayeka:nas, mahyá itech ahsia ke ompakawi:n yetok *cerca** ya wa:n neh sepa nitayeka:na, neh niow ihsiwka komo ke a:mo nikita wa:n tein takwitapa wa:la:ya kii:xahsik. "Ne: yetok" kihtowa, "a: *Bendito sea Dios**". Entó:s ihwa:k nimomachilih mahyá: *hasta más** kwali, ompa sah timoketskeh wa:n nimantsi:n ki..., kinino:tsatoh ne:n xiwtekiwa:nih, wa:lahkeh, tahkwilohkeh ompa ne:, tatamachi:wkeh ka:ni yetoya, ihwa:k kah..., ihwa:k ki:i:xkepkeh nochi i:n iyo:li:xko i:n kipiaya miak kohkoyoktik, ne:stok kima:keh ika, *este,** de wehka, *a la mejor de** wehka kima:keh wa:n miak ne:n *balines** motohto:kak itech, nochi kohkoyoktik wa:n mota ke cholowa:ya ok, *porque** yahki wa:n momets..., mometsilpih ika *tronco** wa:n wetsik wa:n ompa ya ki..., ki..., kikalakilihkeh oksé: *tiro** nika:n inakasko wa:n nika:n ii:xtololoko ki:sak itech ta:l. Mikik, ompa kipehpenkeh, kiwi:kakeh, ni:s..., nimantsi:n ki..., kita:lilihkeh miak tenex wa:n a:mo wehka:wak yetoya icha:n xa: ke:meh se: o:me *hora o** e:yi *hora** sayoh wa:n nimantsi:n tanawatihkeh mah kipacho:ka:n wa:n ompa nentinemia te:wa:n a:kin kichi:wka, a:mo cholohkeh, sa:te:pan kinkwikeh ya wa:n nochi o:me:n kiniwi:kakeh tsaktokeh, *hasta** ekintsi:n, a:mo ki:sak, pero neh ne:chmowtih ekinika, a:mo nikmatia, neh nikitak. Mm