I:n chakay, tikihtowa, *bueno, que**, no: kwali ika se: mopahtia. ¿Ka:nachi ..., toni n' kipahtia, ka:nachi xiwit se: kikwi? ¿Se kimolo:ntia oso iwki xoxowik, *o** ikechyo ka:nachi se: kikwi ¿Wa:n toni iwa:n ne:n, kwali iwa:n se: kinelo:s wa:n no: te:pahti:s komohkó:n se: mokokowa? ise:lti, chakayxiwit sah. Ah, neh, neh nitai:ka ise:lti *para qué es** nimitsilwi:s, i:n ise:lti. Ise:lti chakayxiwit sah. P[ero] a:mo tamolo:nti:l. Nimitsilwihtok tama:xakwalo:l, wa:n tama:pa:tskal wa:n takola:ro:l ika tilmah. Mm. Xoxowik pero, ise:lti. A:mo ki..., kwi:ka tei, a:mo kwi:ka teisá: ihkó:n. Ise:lti. ¿Toni kit kipahtia? Para nehwi..., yo:n nika:n se: elmoya:wi. Titakwah ya pero tielmoya:wi. *O** teisá: t'tai:k pero tielmoya:wi. Komo t'tai tepitsi:n *cafecito** tielmoya:wi. Ehe, yehwa yo:n. ¿Ka:nachi kech..., ka:nachi ikechta..., ikechtayo ne:n tikwik, oso ka:nachi xiwit tikma:pa:tskak oso ton *tanto** tikwik para ne:n ..., Pos neh nikitak, Neh nikitak kiki:x..., kikwi..., kichi:wka no:..., no:..., ne: no:kichpil, se: *rollito de** i:n. Tiki:xtih ne:n n' a..., ne:n a:t, tikwi ..., ¿Ke:meh se: mahtak kechti? Ke:meh ihkó:n, ihkó:n. Se: *rollito** kima:xakwaloh wa:n kima:pa:tskak, wa:n kitsetseloh ika tilmah wa:n ne:chmakak mah nitai. Ke:mah. Mm. Mm, yehwa yeh, ise:lti pero ise:lti. *Lo único** chakayxiwit, se: *rollito de** i:n, *lo de** se: taki:tskiltsi:n. ¿Se: taki:tskil? Mm. Se: taki:tskiltsi:n. Mm, ihko:ni ne:chmakaka nokone:w, mm. *Este**, a:man i:n witskilit tikihtowa no: kwali ika se: mopahtia, ne: yeh toni n' kipahtia wa:n ox no: ise:lti oso kwali se: kinelo:s iwa:n okseki xiwmeh? I:n *como** nimitsilwihtok komo *más** se: kahsi, mah se: kita:lili *maracuyá**, mah se: kita:lili n' ista:kx..., ista:kxo:no:ochpa:wa:s. Mah se: kita:lili xo:me:t wa:n mah se: kita:lili ne:n, yehwa ya ne:n, ¡ah! kwitakowit ista:k wa:n kwitakowit ti:ltik. Pero a:mo mi:miak o[k], nahna:wi, nahna:wi pero tsikitsitsi:n. Nawi kechti wa:n na:wi kechti n' oksé:. Mm, wa:n yehwa ya i:n, yehwa ya xo:me:t wa:n iwa:n ya witskilit. Ke:mah, ihkó:n. I:n seki nikaki kihtowah ke no: ika mopa:kah. Neh a:mo ika nimopa:ka. Pero yehwa i:n xiwit ke:mah, ika nimopa:kak. ¡Ah! ¡Ajá! Wa:n komo semi *fuerte dolor** tikpia itech *mocabeza hasta** pané: t'mati tsaya:ni. Timopa:ka ya wa:n tikwi se: *bolita de hielo**. Tikwi se: *bolita de hielo** wa:n se: tilmah *o** se: 'a:ylohbo:lsah kikoyo:niah, wa:n ne: mah mitskwa:ihxi:kili:ka:n ya. Mah ompa a:tixtiw, mah ompa a:tixtiw wa:n nika:n i:n mah kichala:nili:ka:n ihkó:n. *Parejo** ihkó:n, ihkó:n *parejo**, ihkó:n. Tikita:s ke:meh ki:sa n' a:t, toto:nik, pero totoktik *fuerte**, mm. Mah tik.... Entó:s yo:n xiwit, yo:n tein ekintsi:n tite:chilih ke se: kisenelowa, se: kisema:pa:tska ika se: mokwa:pa:ka, ¿kipahtia toto:nik oso tataxis? *o**.... Mm, toto:nik, toto:nik. Toto:nik. *Dolor de cabeza** kipahtia. ¿No: komohkó:n te:kokoh se: itsontekon? Mm. Ke:mah, komo te:kokoh se: itsontekon. Ke:meh ekintsi:n i:n tiekokeh, x'ma:xakwalohtahsi, x'te:mo xo:no:ochpa:wa:s wa:n yehwa ya ne:n, yehwa ya ne:n, i:n kwitakowit o:me taman. Wa:n x'ma:xakwalo, wa:n x'mopa:ka. Mah mitspa:kaka:n para nika:n. Mm. Komo a:mo tamati:ya, *más** mitskokowa *modolor**, tikwi a *hielo**, se: *bolita** wa:n sake:ra ohka:n, e:xka:n tikoyo:nia wa:n yo:li:k mah ihxi:ka, mah ixhi:ka, mah ihxi:ka mokwa:ko. Mm. Ihkó:n neh nimopahtih se: *ocasión**, ne p..., *hasta** n'm..., n'matia tsaya:ni notsontekon. Mm. I:n wi:tsikite:mpi:l tikihtowa ke yeh no:. *Bueno**, ¿yeh toni? , ise:lti sah no: te:pahtia *o** iwa:n ok se: kinelowa ok sentaman. Mm, ise:lti. Ise:lti, ise:lti. ¿Toni kipahtia wa:n ke:ní:w se: kichi:wa? Pos tama:xakwalo:l, tama:xakwalo:l. Wa:n mah se: ki..., mah se: kima:pa:tska ya. Wa:n ti..., no:, no:..., *bueno** titai a. Mm, ke:mah. ¿Ise:lti se: kima:pa:tska wa:n se: tai a. Ehe. Mah se: tai. Ke:mah, ke:meh i:n yetok i:n wa:n yo:n para n' kalanemi:lis nimitsilih. Wa:n i:n para n' a:t, *baño**, a:, i:n para kalanemi:lis o:, i:n ..., Mm. Pero para n' estsompi:l, ¿ise:ltihtsi:n se: kikwi wi:tsikite:mpi:l?. Aha: Ise:lti wi:tsikite:mpi:l. Ise:lti, ise:lti, ehe. Wa:n komo a:mo mitska:wa wa:n *de veras** tikmati toto:ni moi:ka:mpa, yehwa yo:ni n..., titai se:, se:, se: *bolita**. T'ma:xakwalowa wa:n t'tsetselowa wa:n ke:mah timokahka:wilia ya. Wa:n *mismo** teh timoyema:nia, *mismo** teh timoyema:nia nika:n itech *mopanza**, ihkó:n, mm. I:n xo:me:t, yeh ¿ke:ní:w ne:n te:pah..., n' te:pahtia *o** ke:ní:w se: kichi:wa? N' xo:me:t pos *a veces para** ehekat. Ehekat. Ehekat *a veces** te..., ehekat, komo tikwi a xo:me:t, Pos tikwi se: p..., se: pio:tetsi:n, ompa tikalakia nika:n, wa:n ika timopo:powa ya, *parejo**. Ika timopo:powa, para, para komohkón tiehekayo tikpitsi..., *o bien** tikpitsi:nia n' pio:tet ika se: *vaso**, niman mochi:wa mahyá: *velitas o** mopi:ki. Mi..., *mismo** m' pio:tet mahyá: n..., mopantake:ntia ika *mismo** n' iista:kka wa:n mahyá: yo:n tamanal moka:wa. Mm. Mm.Ke:mah. Nike:lka:w nimitstahtani:s, i:n wi:tsikite:mpi:l, ka:nachi ikech..., ka:nachi ikechtayo se: kikwi para ne:n se: kima:patskas wa:n se: tai:s? Ne:n, wi:tsikite:mpi:l. *Siquiera** se: ..., tikihtowa chikwe:i, chikwe:i kechti, chikwe:i kechti de i:n, tein selik. Ta: tikwis ima:y, a:mo tikwis kowit. Pero chikwe:i *rama** tikoto:na wa:n tik..., tiktekilia ya. Para n'..., ke:mah tikchihchi:wa ya, pero tikma:xakwalowa ya. I:n xo:chitsi:n ma:ski a:mo xikwi komo a:mo tikwi, pero xikwi xiwit, mm. Yehwa i:n *más, más** importante**, xiwtsi:n. ¿Wa:n i:n xo:me:t yeh ton *ta:nto** se: kikwi, ton achi? No: na:wi sah, komo para *mocabeza** no: na:wi. Nochi na:wi, witskilit no: na:wi ikechyo, i:n poliwi oe..., poliwi e:yi ok, i:n poliwi e:yi ok. Wa:n ne: kwitakowit ne: niko:nitstok ne: ihkak, ikechyotsi:n wa:n yehwa ya yo:n ti:ltik. Yo:n semi onkak n' ka:lte:noh pero pos ka:n ne:chwa:ltohtokate:w . Mm. Ajá. Nahwa:wi ikechtayo se: kikwi. Nahna:wi ikechtayo n' tikwis, a:mo mi:miak. Nahna:wi, *para con eso** komo t'chi:wati pahtsi:n. Aja. Mm. Ye:wa tikihtowa ke ne:n chi:kikis no: tikwi ne: ika, bueno no: kwali ika se: mopahtia. Mm. Yeh se: ..., yeh tamanal, yeh tamanal. ¿Toni kipahtia yeh wa:n n' ke:ní:w se: kichihchi:wa *o** se: kimolo:ntia oso xoxowik. Tamanal iwa:n ya n' ke:meh i:n, tikmana seko sah. Na:wi *ra**..., na:wi *rama** de nehjó:n i:n chi:kikis ima:y *porque** onkak wehwei. Onkak wehwei, wehwei ima:.., i..., ima:y wa:n onkak ke:meh eskia n' tein nohnelmeh, pos *regular**. Ta: no: niktek ya:lwa pero a:mo ne:..., a:mo kwali se: yo:lkwopalak, mm. Pos neh nime:wak, nime:wak a pero ta: notapialkone:wa:n tsikitsitsi:n. Ke:meh ekintsi:n inka nitayo:koxtok, n..., *pobrecitos** maya:ntoskeh. Ma:ski yetokeh m' pi:pil pero ka..., a:mo kinchi:wah kwe:ntah. ¿I:n chi:kikis toni n' kipahtia? ¿Eh? ¿Toni kipahtia? ¿Toni n' kipahtia? Ehekat. *Porque** yeh ata ka:mpa ihkak, komo se: ihko:ko:ntsi:n ata kikwih ya yo:n a:skameh. ¿Tikmattok? Komo ihko:ko:ntsi:n kike:mih ya n' a:skameh *hasta** iyo:lpan *hasta** itsi:ntan komo tikoli:nih, komo tiahwayowa, ¡xkinoli:ni! pero tein yeh ia:skayowa:n ..., yeh ika kiliah *hormiguillo**, mm. No: tikihtowa para ehekat. ¿I:pa para yehwa sah? I:pa para ehekat, para ehekat, timo..., ke:meh eskia, ne: ..., para ika se: ma:ltia. I:pa yehwa sah. Y..., we:noh yehwa sah neh n'mattok. [Ko]mo ika timowapo:rwia, oso ika timoi:..., ika timowapo:rwia *o** bien ika tima:ltia mah se:wi. Nochi kwaltia, mm. *Porque** onkak ne:, i:ksá: pos se: kokolispe:was nió:n tikmatis toni *moremedio**. Ajá. Mm. *Bueno**, i:n kwitakowit no: t'te:chte:ne:wilih ya ekin pero, ise:ltihtsi:n no..., ise:ltihtsi:n teisá: kipahtia oso ..., mo..., nochipa moneki mah se: kinelo iwa:n i:n wi:tsikite:mpi:l. Aha. Yehwa, yehwa ya i:n nimitsilihtok, yehwa i:n nimitsilihtok. Yehwa i:n, witskilit wa:n maracuyá wa:n xo:me:t. Wa:n yehwa ya ne:n kwitakowit ista:k wa:n kwitakowit ti:ltik, na:wi ikechyo wa:n na:wi ikechyo xo:no:ochpa:wa:s. Tein yo:n seltsitsi:n tikechkoto:na na:wi ke:meh ka:mpa selik wa:n tikma:xakwalowa. Wa:n ke:mah timopa:ka ya, nika:n para ne:, ehe, wa:n motsontekon tikpa:ka wa:n tik..., ke:meh eskia tik..., kihtowa ne:n ma:se:walkopa, ¡x'chala:nihtiw, x'chala:nihtiw ihkwí:n para ki:sa n' toto:nik, mm. *Porque** nikmattok *porque** neh iwki ne:chkwa:pa:kah *cuando** neh ihkó:n ne:chkwi *nocabeza**. *Dolor de cabeza** ihkó:n ne:chchi:wah, mm. ¿Ne:n o:mekilit yeh ke:ní:w ne:n ..., toni n' kipahtia wa:n ke:ní:w se: kichi:wa i:n omekilit? Omekilit ata yeh ki[kwih] pahti para ne:n ke:meh yo:n siwa:meh mokokowah wa:n kinetechowa se: pili. Wa:n a:mo, a:mo takaki n' pili, kinetechowa *fuerza** ma:ski yekin pahtik *o** ya:lwa pahtik. Wa:n pili *fuerza** motokia. Entó:s tikwia ne:n omikilit, tika:ltia ika m' pili wa:n tika:ltia ika n' te:na:n. Yehwa ne: yeh pahti. Se: kimolo:ntia i:n xiwit. Ehe, ta:molo:nti:l. Wa:n komo weli, tikmana ne:n tio:kowit iwa:n para komo kostia n' pili, pe:wa kostia ya n' pili, *porque a veces** seki kinchi:wilia *mal**. Komo pe:wa ya n' pili kostia, pe:wa ya kostia, mahyá: moka:wa n' ii:xtololowa:n, *hasta** ii:xtololowa:n kostiah. Entó:s yehwa n' ika tika:ltia. Pe:wa moyowalito:nia, tikte:mowa n' teahwach. Tiktemowa n' teahwach wa:n tikmaka ya ne:n, [ko]mo ke tikin..., tikpechtia ya n' pili. Ka:mpa kochiti n' pili, tikte:ma ihkó:n, ihkó:n. Ompa t'te:ma wa:n ompa t'te:ka ya m' pili, ompa kochtiw a. Mm. ¿Ne:n teahwach, yeh ka:ni mochi:wa? Tepehxiyoh, tepehxiyoh. Tikihtowa ke se: kipechtia m' pili, ¿ka:ni, ke:n..., i..., itaptechpan? Itapechpan, ka:mpa kochiti. Ompa iwa:n kochi. N..., iwa:n kochi, sake:ra ohpa, e:xpa tikpechtia wa:n kika:wa. Ehe. *Porque** onkak [ko]mo kokolispe:wati m' pili, *fuerte** kikwi yo:n mo..., ikochpan mito:nia, *hasta** a:paliwi. Iwki *porque** kokolispe:wati m' pili pero komo niman tikta:lilih yo:n xiwit iwki [ki]ka:wa. Wa:n se: *mano de** yo:n sakapal, t'chihchi:wa mahyá: *cabecerita** wa:n x'ta:li ikwa:ko. ¿Tiki:xmattok ne:n sakapal? Nika:n t'ta:lilia ikwa:ko. Mm, a:mo nikwa:kwik *porque** a:mo m'pia n' ekintsi:n. *Apenas** mopihpilohtok ne:, se:, itech se: *mismo de***, kwitakowit ihko:ko:ntsi:n, *apenas** mopihpilohtok. Entó:s a:mo wel nikteki, nimolwia ne: tamiti wa:n a:mo tei ok neli, ehe. Ne:n ..., i:ksá: i:n tehwa:n tiwehwei:n ya komohkó:n no: se: mi:to:..., yowalmi:to:nia? No: weli. ¿No: te:na:miki? Te:na:miki. Te:na:miki. Ehe, te:na:miki ta: pos x..., ne: pahti para tinochi:n, a:mo para pili sah, mm. Se: kite:mowa se: *rollo** wa:n timopechtia, tahko *mocuerpo**, yehwa sah, mm. ¿Wa:n ton..., no: *igual** ika se: ma:ltia n' o:mekilit? Mm, ika se: ma:ltia o:me[kilit], ke:meh se: pili, ke:meh se: pili, ke:mah. No: ke:meh se: pili. Ke:meh se: pili ma:ltia ika n' omekilit wa:n ika awakaiswat, ika yo:ni. Mm, wa:n komo tikahsi sakapal pos iwa:n t'panta:lia, para ke:mah ne:..., *o** bien tikma:xakwalowa sakapal. wa:n tikxelowa se: *copita** wa:n timokahka:wilia sakapal, ia:yotsi:n, a:t sah, a:t sah. Wa:n seki tikpanta:lia ya n' ka:mpa tein t'manak wa:n ompa tik..., ti..., mah iwa:n molo:ni a para ika tima:lti:ti a, para mitska:wati a *hasta** tehwa n' kokolis, mm. ¿Yehwa sah yo:n de n' o:mekilit? Ke:mah yehwa n' o:mekilit wa:n awakaiswat a. Wa:n komo tiweli pos 'pante:ma ya n' okseki ke:meh i:n, i:n xiwtsi:n, 'pante:ma ya iwa:n. Ne:n ma:pisi:lochpa:wa:s. Ehe, i:n iwa:n x'pante:ma ya. Yo:[n], no: para nemowtil, ne:n, oso ne:n ... Para nemowtil. A:mo, tikihtowa:ya komohkó:n se: pili ki..., Ah, se: kostia. Ke:mah. Se: kostia, komo kostia, komo kostia n' pili *o** tikostia tehwa, Entó:s yehwa yo:ni mitsna:miki. Yehwa t'chi:wa. ¿Wa:n ise:lti sah yo:n ma:pisi:lochpa:wa:s a:mo teh kipahtia? Pos de semi, semi ise:lti a:mo. *Porque, bueno** ta:k ke:mah, pero pos neh n'mattok ke:meh *siempre** i:pa kemeh i:n. *Porque** i:pa ne:pa t'tekitih nochi yehwa n' tikwih de i:n. Mm. Ke:meh ma:se:wal, ke:meh *módulo tradicional** nochi yehwa i:n tikwih, mm. Wa:n yo:n ta..., tanokwilpahxiwit, ¿yeh toni n' kipahtia? Kalanemi:lis, pero para pilimeh wa:n yehwa ya nimitsilwihtok komo kwa:a:wetstok, tik..., tikma:tetekwinowa. Tikmaka ya xiwit tik..., wa:n ke:mah t'ma:tetekwinowa ihkó:n wa:n nimitsilwihtok, xka..., tikiliah tika:ya:wiah. Tikta:lia tatahko *de co...** n' a:ya:t wa:n tik..., tikahkotila:na teh wa:n oksé: no: mah, ke:meh eskia mah kitaneki:xti. Na:wi *viaje**. Wa:n tiktaneki:xtia, mah mote:tekwino n' pili itech n' a:ya:t. Tikwi a n' pili t'tsonkepa ya para ne: wa:n ke:mah sepa no: na:wi *viaje** sepa t'tetekwinowa. Wa:n nimitsi[lwia] ke tikwi a n' *taza**, tikte:kilia ya n' a:tsi:n. T'te:kilia n' a:tsi:n, se: kwali *copita**, ompa t'panta:mo:ta kera o:me tao:ltsi:n wa:n ke:mah ompa ya ne:n nimitsilihtok tik..., komo tiktsonikapilowa ihkó:n, ihkó:n t'chi:wa m' pili, ihkó:n, ihkó:n. Wa:n tikwi ika o:me imets wa:n nika:n t'maga. Ikwittikpak, ihkó:n. Komo ke nika:n i:n, ihkó:n, *hasta** nika:n, *ilomo**, tikmaga *fuerte** ihkó:n wa:n mah taneki:sa ta:ká:n momowtihtok, mm. Wa:n t'ta:l[ilia] ya n' tao:ltsi:n pos se: wa:n tika:wa..., tika:was a m' pili *a ver** ka:ni t'ta:lia, nimitsilia itech i..., tikiliah ko:so:l *o bien** itech iwahkal ompa t'ta:lia ya n' pili. Komo mi:to:nih kwaltsi:n n' pili *que se entiende** kina:mikiti yo:n tein t'chi:wilih pahtsin. Wa:n komo moxwitih, komo moxwitih tikwiti ne:n a:ko:kohxiwit o:me *o** na:wi, wa:n ke:mah tikta:lilia ne:n tomat, tikta:lilia n' tomat wa:n t'ta:lilia n' *carbonato** wa:n pe:wa ya n' pili n' tiktila:na. Ihkó:n, ihkó:n *parejo**. Wa:n tikwi:ka, ihkó:n. Wa:n komo de i:n ikosti:yahtampa, ikosti:yahte:mpan ya nika:n i:n, i:n, timoma:kalakia tepitsi:n. Timoma:kalakia nika:n tepitsi:n wa:n ke:mah t'tila:na ya ihkó:n, ihkó:n. Sepa seko. Ihkó:n, ihkó:n. Ke:mah t'maga, tikta:lia moma:tsi:n ihkó:n, ihkó:n. A:mo kakisti ok de yo:n mahyá: to:tolin ibo:cheh, entó:s tikxiti:nilia ya n' toni kipia. Ke:mah, ne: komo t'xiti:ni[lia], *bueno** tikpahpachoh ya yo:n, timopano:ltia n' ikwitapan. *O sea igual** tikmahmaga, t'mahmaga ihkó:n wa:n tik..., tikta:lia ya se: tasa:l, ompa t'ta:lia ya n' tomat, *o bien** t'ta:lia *aceite** ompa ya no:. T'ta:lia n' *aceite** wa:n t'ta:lia ya nika:n. Tikta:lia nika:n wa:n t'ta:lia nika:n. Ke:mah tikilpilia ya nika:n, komo kie:kkakik kiki:xti:s *hasta** mo:stika. Pero komo a:mo pos *al ratito** kiki:xtia. Wa:n ke:mah ya:s a *baño**, mm. ¿Wa:n yo:n no: tika:ya:wia? Mm. Yo:n a:..., *bueno** n' *empacho** pos a:mo nika:ya:wia. Ke:meh neh ne:pa ne:chinwi:kiliah a:mo, pos a:mo tikpiah *suficiente** para nika:ya:wi:s. Ke:mah, a:mo tikpiah. Yetok[eh] n' a:ya:meh pero a:mo tikima:tokah. *Porque** n' oksé: *licenciada** etoya *de veras** te:chahwaya wa:n *te:chmenta:rowa:ya**, ke:meh eskia yo:n kitaya tipehpechehkeh. Pero ekintsi:n a:mo. Yahki nani:tah, kitokakeh. Wa:n ne:n tanokwilpahxiwit yo:n no: tikmaka n' pili oso a:mo. Ehe, se: kinimaka, se: kinimaka *tecito**. A:, *después de** ke tikinixiti:nilia nexwitil. Ehe, ehe. Ke:mah, *o bien** achto *té o bien** achto ne: se: kipahpachowa komo moxwitih. Pero pos se: moma:kalakia nika:n i:n ipoxtampa i:n, i:n ikosti:yahte:mpan para ne: t'tila:na. Pero komo t'machilih n' ibo..., ibochi:toh kwaltsi:n ema:niak a no:. Entó:s no: timomakas *cuenta** ke t'xiti:nih. *Porque** yema:nia n' ibo:cheh, nika:n i:n nochi ema:nia, i:n. Yema:nia kwaltsi:n pero komo yo:n, *porque** mota:lia mahyá: se: tetsi:n ihkó:n nika:n. Wa:n *cada** tik..., ke:meh i:n nimitsilia ihkwí:n tikmaga mahyá: to:tolin ibo:cheh, kakisti fie:roh. Pero komo tikma:k sepa nika:n wa:n komo *siempre** ihkó:n sah, *es que porque** xiti:nik. *Poco ratito** yowi a m' pili *baño**, mm. Yowi mokalawi:ti a. Yowi a, yowi a, yowi a wa:n kitamo:tati fie:roh, a:mo kitamo:tati ke:meh i:pa yowi *baño**. Mm, *porque moa:fecta:rohtok** n' iihtik. Ma:ski takwa:s, kikwa:s se:, kikwa:s o:me, pero *bueno**, *nimoa:fecta:rohtok** n' iihtik. Pepechiwtok, a:mo, a:mo kopi:ni, a:mo kaxaltik. Ehe. Pepechiwtok. Ahah, pepechiwtok, mm. Ke:mah ihko:ni. Miak ihkó:n nikimpahtia kone:meh, pero neli ika, ika *maña**. Mah se: kimati ke:ní:w tikpahti:s, mah se: kimati ke:ní:w t'xiti:nili:s, mm. Wa:n yo:n, *este**, chi:nich, tikihtowa ke yeh no: ika se: mopahtia, ¿yeh ke:ni..., ka:n..., ka:nachi kechti se: ..., ka:nachi ikech se: kikwi? Pos komo, pos yeh tepitsi:n ya:lwa name:chilih ke yeh tama:xakwalo:l sakera na:wi, sakera se: chikwase:n *ramita** tikechkoto:na wa:n t'ta:lilia ka:mpa timoteki. Toni n' kipahtia, ke:ní:w se: kichi:wa, nochi yo:ni. *O bien, cuando** t'neki tima:lti:s pos to..., iwa:n t'nelowa. Mm. *Porque** yo:n semi kipia *sabor** no:. Yo:n semi kipia *sabor**. ¿Ke:man se: ma:ltia se: kimolo:ntia? Mm, ta: mah yo:n se:, mah molo:ni. Mah iwa:n molo:ni olo:ch ke:meh n'ta:lihtok i:n. Olo:ch mah mani. Name:chne:xtilih sehse: sehse:, pero pos i:n komo t'neki olo:ch, olo:ch. Ehe. Mah senolo:chmani, ehe. Wa:n yo:n ne:n chi:nich, ¿ke:ní:w kit ..., ¿toni kipahtia? *Cortada**. *Cortada**. *Cortada** *O** se: kokot, *o** se: kokot, ehe. Ka:mpa se: moteki, ah. Komo tikokoti wa:n a:..., wa:n a:mo ne: timopahti[a], a:mo kina:miki teisá:, yeh kiwa:tsa. Tikta:lilia n' i:n ii:xko n' a:tsi:n, wa:ki, Ehe, wa:ki n' kokot. ¿Tikma:pa:tskilia? Ehe, se: kima:pa:tska wa:n pahti. Ke:mah, yehwa yo:n. ¿Nochipa ise:lti sah, ¿*o** iwa:n oksé:, se:? Ise:lti, ise:lti, i:n ke:mah ise:lti, ehe. Ke:mah. ¿Wa:n i:n itskwimpahwits? Itskwimpahwits pos yeh ne:n, pos *es que** ke:meh ..., komo se: kisentilia i:n xiwit, tiktekiti se: *ramita** sa Neh nikwi se: *ramita cuando** nikti..., nikwi. Soh ke achi n'mowilia *porque** witsyoh. Ehe, achi n'mowilia, nikye:kihtowa ke n'mowilia. ¿Ke:yeh? Witsyoh. ¿Yeh toni n' kipahtia? Pos de nochi, nochi, de ..., i:ksá: yehwa n' ke:meh nimitsilia se: moma:lkokowa. Komo tima..., ke:meh yo:n tiehekayoh, *o bien** timokokowa *por** mitswihwikaltihkeh *porque** tikitstok ta:ltikpak a:mo teh tikwelitah. Ke:meh ekintsi:n i:n niwa:lah, miak kitsi:ntokah, "¿Ka:ni tiow?" "Niow Cuetzalan." Wa:n tein *mero** nikilwih niow Cuetzalan, ampó:n ne: nik..., kitak ka:ni niki:sak, ehe. I:pa para ehekat sah i:n itskwimpahwits. Ehe, para ehekat sah, nochi, nochi ihkó:n, nochi, ehe. Se: kineki se: kisentilis yehwa ya ne: *cosas** ke:meh i:n tein a:ya..., taetok wa:n yehwa ya ne:n..., yehwa ya n' omekilit, awakaiswat, tio:kowit wa:n yehwa ya n' itskwimpahwits. Seko sah titasentilia se: *bolita**, ompa t'tikoketsati a. kwaltsi:n momoloka, kwaltsi:n momoloka. Ke:mah x'ki:xti a wa:n ne:pa x'ketsa wa:n x'ta:lili a ke:meh n[imi]tsililia n' a:ya:t nika:n. Wa:n t'take:ntia ya ne:n *cubeta** iwa:n ya momets. ¿Wa:n ne:n ma:pisi:la:tsi:tsika:s? Iwa:n, iwa:n ya, Iwa:n, seko sah, seko sah, ehe. No: iwa:n t'nelowa. *Porque** ne: telpahti. ¿Wa:n kwomo:so:t? Iwa:n ya, seko sah, seko sah se: *kireuni:rowa** yo:n xiwtsi:n, iwki ne:h n'chi:wa. Ehe, mm. ¿Wa:n ne:n kaba:yohkwitaxiwit yeh ka:ni ne:n..., ¿yeh ke:ní:w se: kikwi? No: *igual**, no: *igual**, no: *igual**. Yeh sayoh tikye::.., *bueno** yeh pos ne: ka:mpa onkak tiksenahkotila:nati se: *mata**. Wa:n tikpa:ka. Wa:n t'panta:lia iwa:n ya, para mah mosenyo:lchika:wa. Ta:ká:n se: siwa:t kokoxkeh, *apenas moa:livia:roh** pos kwali, kwali mopahtia ika, aha. Nochi ika inalwa:yo wa:n iwa:n se: kinelowa yo:n xiwmeh tein yekin tikinihtoh. Mm, ke:mah, ke:mah, ke:meh yeh i:n, seko sah titamolo:ntia, seko sah. Titamolo:ntia wa:n tikta:lia ya n' *tabla** ihkó:n wa:n ompa mometsketsa ya wa:n tikyewalo:ltia ya n' take:n, *hasta medio** komo weli pos tikpechtia ne:n ka:mpa mota:li:s wa:n t'yewalo:ltia ya yo:n *bote**. Wa:n oksé: nika:n mah yowi, *hasta** nika:n mah ehko. Wa:n oksé: nika:n mah wi:ki. E:yi a:ya:t kikwi. Ompa ke:mah komo wa:lah nika:n i:n, pe:wa ya panki:sa ya *vapor**. Panki:sa ya, panki:sa ya, panki:sa wa:n ke:mah teh no: timi:to:nia ya, mm. Ye:wa ya tite:chilwia:ya de xo:no:ochpa:wa:s tein ista:k se: kikwi. Ah, pero yeh pos yeh nimitsilihtok ke de i:n iwa:n tikwi a. Iwa:n no: se: kinelowa yo:n, aha, wits..., wits..., yeh para se: itsontekon sayoh. Aha. I:n, i:ni, i:ni, i:ni, ehe, para motsontekon, para tso..., motsontekon. Pos tak no:, no:, *porque** ke:meh ..., neh nimolwia ke no: pahti *porque** pos tikita poso:ni nepantah. Ika neh nikpial..., nikpia *como fe de** yehwa. Ah, ajá. Ehe, nikpialia *fe**. Nikpialia *fe porque** pos poso:ni nepantah, moxo:chio:tia. ¿Wa:n tein *morado**, no: poso:ni? Ehe, nochi, nochi, nochi, nochi .... Pero tein okachi se: kikwi mah ika se: mopahti yehwa n' tein ista:k. Tein ista:k, ehe, ista:k, ehe. Tein ista:k yehwa ika timopahti:s. *O** t'neki ika tima:lti:s, pos t'te:xi:mati se: *rama** wa:n tikpanma:tetekwinowa ya, tikpankahka:wa te:wa:n, Mm, yehwa xiwpla:ntas ne: wa:n yehwa n' pahti neh n'mattok. Yehwa sah, komo a:mo tikpia ok toni t'te:chtapowi:s, *este** ... Pero pos para mo:sta a:mo *más** moneki xolopihyo:t.