A:xka:n xite:chtapowi i:n tikihtowa ne: ohpolowa, se: kiohpolowa se: pili komohkó:n wel ekin nemik *o** aya:mo semi miak to:nal kiwi:ka ke nemiko wa:n ka:sá: ika se: kwi:ka mah kalpano:ti ihwa:k se: kiohpolowa, 'nekiskia xite:chtapowi ke:ní:w i:n se: k..., ke:ní:w chi:wi. Mm, pos, pos, pos ne: yo:n komo semi, semi ne: teisá: komo te:poloh wa:n tiow tik..., tiow moveci:nohko, tiow moveci:noh, ka:mpa se:, se: siwa:tsi:n yetok *o** se: na:nah *o** ta:ká:n teisá: kahsik n' pili ihkó:n, ne: mokokowa kipia ke tikitati:w se: na:nah, entó:s niow nikitati ne: na:nah, ne:pa yetok pero a: pos nika:wi:n nia:ti, *más cerca**, pero entó:s ne: yo:n pili ke:man pe:was tiki:xtih kalihtik entó:s ne: aya:mo kimati n' i..., ito:naltsi:n ka:nika yowi, ka:nika ya:s. Ito:naltsi:n, *asi que** ne: kipahtia ya pero ka:mpa ika tikwi:kas nika:n tikwi:kas ihkó:n sepa ompaka tikwa:lkwi, sepa ompaka tikwa:lkwi wa:n tikilwia "tiowih nika:wi:n. Tiowih a:mo x..., a:mo xne:..., a:mo xine:che..., a:mo xine:chelka:wa, tiowih, tiowih, tiowih mommá:n *o** tiowih popá:n, komo ta:ká:n okichpiltsi:n pos tiowih popá:n, tiowih, a:mo ximopolo. Nika:wi:n tiwa:lahkeh, nika:wi:n tiahsitih, xiwi:ki a, xiwi:ki a, se: kino:tstiw nehjó:n pili wa:n a:mo para tikwi:kas semi kihtowah ke a:mo wemi wel tikwi:kas mokwitapan. tikwi:kas pero nika:n t'na:palo:s *[por]que** komo mokwitapan, mokwitapan pos ke:meh kihtowah ke semi nentok nexi:kol, ke *apenas semi yo:li:k mopili. Komo *apenas** yo:li:k mopili entó:s mitstohtokati nexi:kol. Komo nemi, komo mitstohtokak yo:n nexi:kol a:mo wel tikpias mokwitapan mopili, kipia ke nika:n 'na:palo:s *o** ta:ká:n ika i..., iwahkaltsi:n pos tikmalakachowa iwahkal, nika:n tikwi:ka, moi:xpampa, mm. Tiahsi kalihtik, tiki:xtia, tikili:s "nika:n mose:wi, ka:mpa tie:wkeh, ompa xieto, tiehohkeh ya". We:..., [w]a:n pos pilitsi:n yeh a:mo te:na:nkilia pero we:noh se: kwa:lkwitok ito:naltsi:n. Tikwa:lkwi ito:naltsi:n *porque** tikno:tstiwi:ts ke:meh tiwi:tsa, tiehko kalihtik tiki:xtia ya wa:n ne: 'ta:lia ya ka:mpa tikwite:w, *o** ne:, entó:s yehwa yo:n, kihtowah tikohpohpolowa komohkó:n de yo:n seko ya tiwa:lah. Yehwa yo:n ne..., neohpolo:l, komo neohpolo:l ne: kikwi pili ne: tsahtsilis nio:n tikmatis toni t'chi:wili:ti. nió:n tikmatis ke:ní:w ox, ox tikpahti:ti *o** ke:ní:w *porque** pos kikwi tsahtsilis. Kikwi tsahtsilis *porque** ito:naltsi:n a:mo ompaka wa:lah wa:n a:mo ompaka yahki, mm. Wa:n yo:n tonika se: kimpahtia komohkó:n se: kinohpohpoloh. Ne: ka:n teh *más** pahti, xikwi:ka, xikwi:ka pili wa:n x'wa:lkwi ka:mpa ne: xka:m..., ke:meskia ka:mpa ika tikwa:lkwik ompaka x'wi:ka wa:n ka:mpa ika tikwi:kak, ka:mpa ika tikwi:kak tikalpano:lti:ti ompaka xikelkohti. Ompaka x'wa:lkwi *hasta** kalihtik tiehko, mm. A:man ke:mah tiehkokeh ya, a:mo xicho:ka ok, xikochi a, ximose:wi, ke:yeh ticho:katok, tiekokeh ya mokalihtik, nika:n yetok moka:mah wa:n nika:n yetok motapech. Ke:meh ne: ke:man a:mo tiki:xmatiah ne: ahko tikochih, totepech, ne: tiki:xmatiah ta:li:xko timose:wiah, Mopechtiah se: owach tikihtowah, 'chi:wah se: tokochpet, ompa tikochih, ompa tipahtih, ompa timose:wiah oso tine:nke:ntih, seki tine:nke:ntih ke:mah tiowih, timahohkwih ya. Ta:ka:n timotixiliah, tak:an timotapa:kiah *o** te:chka:w a na:..., na:no tein te:itakeh, [ko]mo teit..., te:chkwida:roh se: na:nahtsi:n, te:chtapa:kih, te:chka:wa ya, 'chi:wkeh ya kaxto:lto:nal, entó:s yehwa ya timoitah, pe:wa ya timotapa:kiah, pe:wa ya ihkó:n timotixiliah. Ta:ka:n t'pia ya ne:n *molendera** no: mitska:wte:wa pos teh timotixilia yo:li:k, mm. Yehwa yo:n. Pero x'wi:ka ka:mpa ika tik..., komoke ka:mpa ika tikwa:lkwik n' pili ompaka x'wi:ka, wa:n ompa tikwa:lkwi ka:mpa ika tikwi:kak, ihkó:n para mote:ntsakwas yo:n pili. Wa:n yo:n neli te:pasa:rowa, yo:n a:mo xolopihyo:t nio:n por *cuento**, neli, ke:mah, komo tikwi:kak n' pili ne:wí:n kipia ke sepa ompaka tikwa:lkwis. Ke:mah, ka:mpa ika tikwa:lkwis wa:n ka:mpa ika tikwi:kak wa:n semi *listo** tikilpilia se: ima:tsi:n ika se: x..., se: *hilito**, tikilpilia ima:tsi:n wa:n tikilpilia imetstsi:n. Komo tikilpilih i:n ima:tsi:n, entó:s tikilpilia ne:n, tikilpilia i..., imetstsi:n, ehko, tikili:s "a:mo kanah tiow, tilpitok, kochi a ke:mah". Nikchi:xhitia wa:n n'ta..., nik..., niktapatilia wa:n nikochte:ka ya, ihkó:n para mote:ntsakwah, yo:n a:mo xolopihyo:t, nio:nó: *cuento**, yo:n neli, yo:n chi:wi, mm. Entó:s a:mo onkak teh xiwit tein ika se: kimpahtia, moneki mah se: mokepa wa:n mah se: kinke:kepati. Kipia ke, kipia timokepas. Kipia ke timokepas mo..., ya sea** okyowatika *o** se: kwali *rato** pero kipia ke timokepas, xiow ka:mpa kal..., ka:mpa ika tikwa:lkwik, ompaka x'wi:ka wa:n ka:mpa ika tikwi:kak ompaka x'wa:lkwi ihkó:n para mote:ntsakwas mopili, mm. Ihko:ni yo:n Yehwa yo:n neohpolo:l, mm. Miak tasohka:matik, sayoh xine:chili moto:ka:i. Pos neh María Ocotlán, mm.