A:xka:n tiknekih xite:chtapowi i:n se: kokolis kilwiah cha:wis ke:niwki i:n kokolis, ke:ní:w te:kwi oso ke:yeh te:kwi i:n kokolis wa:n ke:ní:w se: mopahtia. Pos cha:wis mitskwis *porque** ke:meh ne: a..., achtopa a:mo tikmatiah ke:meh a:man, a:man ne: a:mo pahtis *porque** a:mo kinekis pero a:man nochi onkak, tikmatih toni pahti. Ticha:wiskwis komo tinemowtiloh, tikpia nemowtil, mitsmowti:s se: tapial, mits..., mi..., se: kowa:t, se: itskwinti mitskwa:s *o** se: kwa:kweh mitsto:tokas *o** ka:sá: ika timotetekwinoh, *es que porque** timomowti:s. Wa:n de yo:n timomowti:s a:mo tikwa:s taxkal ok, a:mo tikele:wi:s ok, a:mo tikwe:lili:s ok, tikmatis ... *Cuando** titakwa:snekis tikmatis tixti, tikmatis ne: timokanaki:s chichi:k *o** tikmatis timokanaki:s ne: ... Ompa mokepa tixti. We:noh yo:n iw..., pos iwki tika:wa ya motaxkaltsi:n ma:ski wel tikwa:skia ok, *después**, ke:mah yo:n tik..., tikchi:wa *lucha** de teisá: ihkó:n timo..., timoka pahtsi:n pero koma:mo yehwa kina:mikis yo:n kokolis, a:mo mitsna:mikis tei. Komo mitsna:mikis ne:, mitsna:mikis teisá: pahti pero niman *cuando** timomowti:s niman xitai teisá:, ke:meh yo:n ma:ltantsi:n e:yi taman wa:n titai, titai a ne:n yo:n tikiliah tsapotet. Tsapotet kwe..., tsontsa..., kowtsapotet *porque** yehwa nemowtilpah. Entó:s komo titai:k na:wi, na:wi, na:wi *pedacito**, entó:s ne: iwa:n tikmana, tikmana ya nochi mopahtsi:n tein tikmanati, entó:s tipahtis ok. Pe:wa ximo..., tikihtowah, ximote:no:tsalti. A:kin kwali kimati ka:ni mitskwiti:w, ka:n tikpia mo..., *mosombrita**, moyekawil, we:noh, ka:mpa timomowtih ompa moka:wa. Ompa moka:wa wa:n mahyá: kaltsakwa ne:n, kikaltsakwa ne:n tote:pixka:w San Pedro, al komo kikaltsak wa:n a:mo 'tahtanih *favor** ke mah mitskaltapo, mah mitskaltapowili moyo:lotsi:n, entó:s yeh ompa kipias, *hasta** titamis ika, tipe:was a, tipe:was a yo:n, tikmachili:s a:mo wel tiohtoka ok, tihsi:kas, pe:wa tihsi:ka, pe:wa titotomoka, tiohtoka nika:n titsakwi *o** motoskak, yo:n timo..., yehwa ya mono:tsa cha:wis. Ke:mah, komo yo:n tik..., tik..., tiktamichi:wak a yo:n wa:n a:mo teh ti..., *más** timopahti, koma:mo tikxi:koh se: xiwti:ka tikxi..., tahkoxiwit. Se: chikwase:n me:tsti timikis a, ke:yeh *porque** a:mo timopahti wa:n tikpia nemowtil, kwali nimah. *O** a:mo timote:te:mpacho:ltih *o** a:mo timote:no:tsaltih. Kihtowah seki komo ka:mpa a:t timomowtih ximote:a:no:tsalti wa:n komo ka:mpa tit timomowtih ximote:tikono:tsalti. Wa:n komo itech ta:ltsi:n ximota:l..., ximota:lte:..., ximona:lte:no:tsalti , yo:n nochi kwi:ka, pero ke:meh kwi:kas ne:n, ke:meh kwi:kas ne:n tahto:l nochi, no..., we:noh ke:meh ka:mpa timomowti:s nochi onkas ka:ni. Komo timoa:mowtih pos mah mitsa:no:tsaka:n wa:n komo timotikomowtih mah mitstikono:tsaka:n. Wa:n komo timomowtih itech ta:ltsi:n pos mah mitsta:lno:tsaka:n, Wa:n ta:ká:n kwe:vahte:noh, kwe:vahte:noh, ka:sá: ika teisá: ihkó:n mitspasa:rowa, entó:s pos ximote:no:tsalti itech kwe:vahte:noh. Ihko:ni yo:n mo..., mochi:wa para a:mo mitskwis cha:wis wa:n koma:mo kanah timote:pahti:ltih, *siempre** ne: mitskwis n' cha:wis pero para *siempre** ya, titamis a. Wa:n pe:was tite:te:mis wa:n tite:te:mis mochi:was mahyá:, mahyá: se: *bolsita** de a:t, moke e:wayoh ki..., mo..., ti..., e:wayoh, tie:wayohpo..., poso:ni *hasta** moma:wa:n kwaltsi:n, kwaltsi:n mochi:wa se: *bolsa** ke:meh tietok. Moi:xko *hasta** pané: ihkwí:n kichi:wa, ihkó:n, moka:wa, a:mo titachia, ke:yeh *porque** nochi tsakwi moi:xtololo. Mote:xi:pal nika:n tila:waya pero ke:meh a:t, a:mo kipia nió:n se: *parte** de, de ..., nio:nó: kipia tepitsi:n esti. Tichipa:wak, tichipa:wak, titi:l..., tipochi:nia wa:n ke:mah tipexo:ni a n' a:t wa:n koma:mo a:kah kimatik ke:ní:w mitski:xtili:s nehjó:n a:t *cuando** titamis titsa:tsaya:nis. Ihkó:n ne: se kinitaya seki:n, ekintsi:n de, a:man i:n ke:meh se: sempowal wa:n mahtakti xiwit nikitstiwi:ts a a:mo a:kah kipasa:rowa ok, [*por]que** niman ne:, niman moilwiah "pos a:man komohkó:n yehwa ya tite:te:mi ne: ximote:ma:skalwi, ximotema. Ximotema itech temaskal, mah mitstemaka:n", seki kihtowah. "A:mo *porque** nitsikwi:nte:was nixi:petstik". A:mo titsikwi:nte:was tixi:petstik komo timokokowa a:mo tiki:ste:was, ke:yeh tiki:ste:was, komohkó:n tikmachilihtok ke mitskokowa pero komo a:mo kanah ika teh mitskokowa pos xiki:stiki:sa ma:ski ke:meh, ke:meh eski, mm. Entó:s yo:n koma:mo ki..., koma:mo teh temaskal wa:n tikmattok toni ki..., kina:mikis entó:s xikmaka ne: ... We:noh 'tasentilia ya ne: xiwit, tanechiko:l wa:n tiki..., *mejor** tiki:to:nia koma:mo kineki motemas. A:mo kinekis motemas *porque** se: kalaki nochi te:ke:mi ne:n ihpotokio, ihpotok..., ihpotokyo:t, nochi te:ke:mi wa:n de mitske:mis, se: kinekis se: ki:stiki:sa pero a:mo ta: se: pe:wa ya, pe:wa ya se:, komo ompa se: kalak pe:wa ya se: mi:to:nia. Timi:to:nia, entó:s yo:n tein, tein ne: timi:to:nih ya, entó:s *mismo** yehwa mitsse:wia ya. A:mo, a:mo ok tikmachilia ox takawa:ntok ne:pa wa:n ne:pa tiktamachi:wtiw n' a:t. Tikte:ka n' a:t, ma:s[ki] se: xi:kalwe:i ihkó:n pero a:mo, pero a:mo tikte:kilia miak, 'te:kilia tepitsitsi:n, tepitsitsi:n wa:n tiktila:na *vapor**, ihkó:n. 'Tila:na *vapor** para itech i:n *cuerpo**, para itech *cuerpo** tiktila:na *vapor** ihkó:n wa:n ke:mah pe:wa ya mi:to:nia. Wa:n imetsko se: kite:ka wa:n kaha:..., ihkó:n tepitsi:n kichi:wa imetstsi:n para se: kipi:chilia ya tiehekat ihkó:n. Entó:s ika tipi:chilia, xiwtsi:n *o** se: teisá: se: karto:ntsi:n, tikte:ka n' a:tsi:n tepitsi:n wa:n a:mo, a:mo tika:wa mah yowi kalampa, ne: kalampa ta: tiktila:na para nika:n ihkó:n, ihkó:n. Wa:n ke:mah komo tik..., yehwa yo:n komo nemowtiloh entó:s tikmaka ya ne:n ma:ltantsi:n wa:n tikmaka ya tsapotet iwa:n wa:n ke:mah tikchi:wilia sake:ra ohpa. Wa:n yeh no: de kihtowa "a:, pos tepistsi:n kwali nomoka:w, a:man kwali nietok. Ka:n tia:skia sepa ne:chontemaskia ok". "Nimitstemas, mm, nimitstemas, komo t'neki nimitswi:kas, nikwi:kas kowit, nikwi:kas ne: no:, tonika ne: ni..., nimitstoto:ni:s. Ke:mah, pero pos ximote:no:tsalti wa:n ximote:te:mpacho:lti". Entó:s ne: na:nah kilwiah "ne:chte:mpachowili ne:n, ne:chte:mpachowili nopili *o bien** nota:tahtsi:n. Mm, ne:chte:mpachowili nota:tahtsi:n xi..., oso noo:kichpil, ne:chte:mpachowili, ke tima:weli, neh ma:ski n'nekiskia pero neh a:mo niweli". Mm, neh ihkó:n kihto:s ne:, nikili:s "toni mitsmaka, teh timokokowa", "ke:mah na:nah, nimokokowa". "A:, ton mitsmowtih" "pos neh ne:chmowtih se: okwilin" *o bien** nipantaksaya *o bien** ki:ste:w *o** bien nikahsito ka:mpa nitekiti wa:n ka:..., ka:mpa nitekiti ompa yetok". Entó:s komo ompa yetok pos xiwi:ki, mah nimitste:mpacho, mm. "Nimitste:mpacho:ti na:wka:n". "Pero ke..., ke:ní:w na:wka:n", "ke:mah, na:wka:n". Kipia ke *primero** niá:s nikinte..., ne:n tein tani nika:n wa:n ke:man niá:s a nika:n. Nika:n, nika:wi:n, *igual** ke:meh t'chi:wati:w nika:n *igual** tichi:wati:w nika:n, a:man niki..., pero a:man ke:ní:w a seko, neh nikitati, neh n'chi:wati. Nikta:lilia *a ver** toni *ajo o, o** ne: tikihtowah cho:kiltsi:n de n' *tabaco**, iyatsi:n, nika:n n'ta:lilia cho:kiltsi:n *hasta que** to:n *tanto** nima:ahsi. Ke:mah, yo:n n'chi:wilia entó:s ki:sa ya yo:n, ki:sa ya yo:n mahyá: xo:no:t ia:yo, alaktik, "A:man" nikilia "xikampeya:wa mah ki:sa" "Pero ke:ní:w t'matiti ke nimomowtih" "Ay dios, wa:n neh a:mo tine:chkaya:was, nikmatis toni tikpia, nikmatis komo tikotah, tikote:noh wa:n komo, komo a:t pos a:t mitskwitok. Wa:n komo ta:ltsi:n, ta:l mitskwitok, *porque** komo ta:ltsi:n ihkwí:n t'pias wa:n komo tit ihkwí:n t'pias". Mm, ke:mah niow para ne:, nika:wi:n. Kipia ke na:wka:n n'te:mpacho:s nehjó:n *persona**, tikni:w a, tokni:w 'tamite:mpachowa wa:n ke:mah tiki:xpi:tsa ihkó:n, ihkó:n. Yo:n neh *notrabajo** nikpia, mm, a:kin eski nosiwa:mowa:n ne: neli kihto:s ne:chpialiah ne: komo ne: ... Ne:chta:kachi:wah ika *porque** neh nikinte:mpachowa. A:mo ka..., nikili:s "xikilwi:ti yehwa i:n, yehwa i:n xikilwi". Kanah, "ka:n niá:s, ta: xine:chte:mpacho teh, de tine:chte:mpachowa nitakwa ya, tine:chte:mpachowa nipahti. Mm, we:noh nikili:s "pos kwali timoka:wa". "kwali nimoka:wa wa:n para ton n'neki seko niahtos". We:noh, n'te:mpachowa pili, n'te:mpachowa ne:n te:momá:n, kwali moka:wah *por eso** nimomaka kwe:ntah neh ke:ní:w se: kinimpahti:s tein yo:n nemowtilohkeh. *Porque** komo nemowtiloh itech a:t, i:n ite:nxi:pal, i:n sese:k, mm, sese:k. N' i..., ito..., itoskataxkalo tein *mero, mero, mero**, tein olo..., kitila:na to..., totakwalis sese:k wa:n nika:n i:xko a:mo kipia nió:n tei. Wa:n ii:xko kipia, kipia ke kipias se:, se: nakatsi:n, se: nakatsi:n, komo kipia i:xko pos a:mo teh onkak. Wa:n ia:kokoh komo melaktiktsi:n, melaktsi:n, we:noh, pata:wak ke:meh, ke:meh tahko taxkal, ke:meh tahko taxkal pata:wak yo:n i..., itoska..., itoska:mapa:ntsi:n. Pero, pero koma:mo kipia yo:n, koma:mo kipia yo:n nakatsi:n ii:xko, kipia ke tikte:moli:s wa:n kipia ke tiktila:nas, ihkó:n n'chi:wa neh. Ihkó:n para pahti. Ne:n ma:ski nota:kapilwa:n *porque** nikim..., ke:meh nimikpia ta:kapi:pil, ka:sá: ika ihkó:n kihto:s teisá: yek..., toni kipasa:rowa, nikte:mpachowa wa:n niktoskamahmapilakia. Pero no: semi n'mattok ke:ní:w chi:witi, nikpi:tsa i:xko para mah, mah mihyo:ti, *ca..., cada** nimoma:kalakia "[...]" nikchi:wa, kichi:wa. Éntó:s yo:n i..., ya..., itoskanakayotsi:n tein nikte:mowa ise:lti wi:tsa. Wa:n komo semi, semi kipia nemowtil nehjó:n na..., taxkal na..., itoska..., itoskataxkalotsi:n, ihkwí:n iwtok, ihkó:n, ihkó:n. Nika:n 'te:mo:s i:n, ke:meh i:n yetok, mm, nepaniwtok. Wa:n *más, más** tikjo..., ke:meskia tikchi:wilia pahti, entó:s mopata:wa, *mismo** yeh mopata:wa, *hasta** kiye:kmachilihtokeh kit kení:w nikchi:wati, ke:ní:w mopata:wa. Mopata:wa wa:n komo mopata:w ke:mah nikte:molia ya yo:n nimitsilia nakatsi:n i:xko mota:lia. I:xko mota:lia se:, mahyá: se: *bolita** para *cuando** timaya:nas pos yehwa kitila:nas ne:n takwalis, ke:mah, ihko:ni yo:n. *Porque** komo tikpia, we:noh wa:n ompa ya wa:le:wa, koma:mo tikmatilih toni kich..., kimaka ke:meh se: tokni:w nika:n San Miguel, timosen..., timose:pansenta:lihkah wa:n yeh ne: ke:man ya te:chtamo:tte:w. *Porque** a:mo ke:man a:kah kinekik mah kite:mpacho, a:mo ke:man a:kah kinekik mah kite:mpacho wa:n a:mo ke:man a:kah kinekik mah kino:tsa. Toni, toni chi:wik, ekintsi:n, wehka:w a te:chka:wte:w, e..., ipi:piltsitsi:n kwahkwali *maestros** wa:n kinka:wte:w tsikitsitsi:n, o:men, a:mo miakeh. Osorios, *pobres nocompadres**. Kinka:wte:w pilimeh, a:mo ke:man a:kah kinekik mah kite:mpacho wa:n yo:n momowtihka itech a:t, ke:meh wehka ki:saya, ya:ya, ya:ya wehka, ya:ya wehka *pobrecito**. Pero pos tikita ya ka:sá: ika tak xa: kixo:xak n' a:t wa:n de kixo:xak tewa:..., yeh a:mo poso:nik, yeh tewa:kik, tewa:kik, tewa:kik, mochi:w ne: *puro** omitsi:n. *Pobrecito** a:mo ika se: tio:tahto:ltsi:n nikelna:miki, nikelna:miki ika nehjó:n kokolis *porque** nikitak ke:ní:w tamik. Wa:n neli ihkó:n se: tami koma:mo tikmatik toni timopahti:ti ika wa:n koma:mo timote:makak mah mitspahti:ka:n pos a:mo tipahtis wa:n yo:n tikte:mpacho:s a, ke:mah tikxama:nia ya *ajo**, o:me, se: tanti wa:n ke:mah 'xama:nia wa:n 'ta:lia itech refi:noh. Tikta:lia itech refi:noh se: kwali, kwali *copita** wa:n tsiktsi:n iyatsi:n wa:n ke:mah yo:n tikili:s "a:man i:n x'wi:ka". "Pero ke:ní:w mah n'chi:wa", "ka:n teh x'chi:wa, 'ta:li nika:n, ihkó:n wa:n x'ta:li moxokpalko, no: *igual**, nochi ohka:n wa:n momakpalko nochi ohka:n, nika:n moi:xkwa:ko nochi, motoskatampa nika:n *parejo**. Nika:n mokechkochi:ka:n, monakastsi:ntan, ke:meh nika:n, *parejo x'ta:li wa:n nika:n i:n moma:ko, nika:n i:n moahkol, moahkolaktoya:n, i:n, malakacho:lti, ihkó:n kiewalo:lti". Pos tak komo kichi:wa kina:miki, mm. A:man ne: kihto:s, "tepitsi:n ni..., nimi:to:nih, ka:n mati ke:yeh ox porin nimota:lilih refi:noh". "Ke:mah, yehwa ika, yehwa ika timota:lilih wa:n tik..., tikpialih ne: *respeto, respeto** pos tein a:man tikihtowah kipialia *fe** se: *cristiano**, yehwa yo:n, yehwa *respeto**. Kipialia *respeto** ma:ski ma:sewalpah, pero yehwa yo:n *respeto**, ma:se:walpahti, pero komo, kihto:s "pos i:n xa: ne:chna:mikis, i:n nimota:lili:ti". Pos kina:miki, pahti, mm, yehwa yo:n. I:n cha:wiskokolis pos tikihtowa ne: te:kwi yehwa de nemowtil. De nemowtil. Aha:, pe:wa se: kokolaki wa:n yehwa ya kilwiah cha:wis. Mm, ke:mah. Pero yo:n de o:me taman ya, koma:mo tite..., tipexo:nik, tia:pexo:nik yehwa ya titewa:ki, titewa:ki, titewa:ki, titewa:ki *hasta** iwki titamis. Ta:ka:n kinemiliah mitste:no:tsaltiah ok [oso] kinemiliah mitspahtiah ok wa:n mah pano de n', mah pano ne:n tamachi:wtok ne:n me:tsti, *es que porque** a:mo tipahtis ok. Yo:n no: yetos sah ke:maniá:n mah, mah niman mitspahti:ka:n. Itech se: me:tsti t'mattok ke ka:ni timomowtih wa:n t'machilia motoskak ke a:mo wel titatolowa wa:n a:mo wel titakwa, a:mo wel titai teisá: pos niman timopahti:ti. "Niwa:lah ta:tah *o** niwa:lah na:nah, ne:chpahti *por favor**". Kihtowa "pero toni mitsmaka" "pos neh nimomowtih". "Toni mitsmowtih", "pos neh ne:chkwa:ya se: itskwinti, ne:chtokaya se: kwa:koweh *o** nopan panowa:ya se: kaba:yoh *o** ne:chtope:w se: ... Ne:chtope:waya se: tepos wa:n n'mowilih. Ke:meh a:man onkakeh teposmeh. "A:, mah nimitspahti neh, pos x'wa:lkwi yehwa i:n wa:n yehwa i:n. Mm, wa:lkwi, ka..., wa:lkwi *veladora** wa:n x'wa:lkwi se: ... Para t'matiskeh nimitschipa:was ika se: piotet. Mm, wa:lkwis pio:tetsi:n wa:n x'wa:lkwis ne: *veladora** wa:n para nimitste:moli:ti toni mitsmaka". Pos komo niman kite:molihkeh wa:n kina:mikis, a:mo kitamo:tilih se: nexi:kol, es que ki..., pahtiti. Mm, pahtis *porque** tiki..., ke:meh tikihtowah, niman timona:miktiliah pahti pero mah nimoka:wili, kie:ra se:, se: tahkoxiwit *o** se: xiwit *cuando** nixiwki:sati:w i:pa ne: tekochko. Tikihtowa ke yetok sah ne: komoke, komo se: momowtia mah niman se: mopahti. Mm. Pero komo se: tokní:w wehka:w a moma..., momowtih, kwi:ka na:wi xiwit, chikwase:n xiwit *o** mahtakti xiwit. A:mo kichi:wa mahtakti xiwit, i:pa kixi:ko:s *solamente** se: xiwit, ke:mah, se: xiwit kixi:kowa sah yo:ni. A:mo kiwi:kas ne: *die[z]**, ne: mahtakti xiwit a:mo kwi:kas, nió:n o:me xiwit, *cuando** teh t'nekis tikpahti:s pos a:mo pahti ok, *porque** kichichi:na, *más** kikwi wa:n ta:ltikpaktsi:n komo te:kwi pos *siempre** semi *lástima porque** yehwa yo:n se: wa:ki wa:n se: wa:ki. *Igual** komo tiko:mit, tiwa:ki, ke:yeh *porque** pos kawa:ntok, mm. Borrar Wa:n yo:n te:te:mih yehwa ya itech momowtiah *porque** ke:yeh pexo:..., ke:meskia wa:lahtok komo a:t pos ke:meskia kichichi:ntok n' ies..., n' *iespíritu**, ke:mah. *Iespíritu** ki..., komoke iyo:lo kichichi:ntok *por eso** a:mo wel, a:mo wel ne:, nió:n wel takwa, nió:n wel tai, tein ke:mah pe:wa ya n' poso:ni, pe:wa ya poso:ni *porque** a:t kikwitok pero komo ta:l, yehwa ya tikokolaki. Komo tit *igual**, titewa:ki *porque** mitskwahtok tit, mm. A:xka:n sayoh xine:chili moto:ka:i. María Ocotlán Fermín Cabrera, mm.