Pos tehwa:tsi:n *este** neh nimono:tsa niRubén Macario. Mm, nehwa niErnesto Vázquez. *Este** neh nikneki nimitsmati:ti:s *o** mah timomati:lti:ka:n tehwa:tsi:n tein tiki:xmati wa:n tein neh niki:xmati ox yehwa *mismo o** xa: sentaman. *Porque** ka:n, ka:n, ka:n se:se:..., se:se:..., se:sepatika nikilia neh *este** ta:taman tiki:xmatih ne:n xiwtsi..., xiwpahtsitsi:n, ta:taman t'to:ka:itiah *o** wa:n .... Ta:..., ta:taman tikto:ka:itiah, ke:mah. Mah timolwi:ka:n para toni tik..., para toni timo..., tikwih *pues**. Ke:mah. Yehwa yo:n, neh nimitsilwi:sneki toni pahti ke:meh *cuando** se: motsonteki, xa:, xa: no:, xa: no: yehwa tein neh nikmati. *O** xa: no: taman tikmati teh. Ke:mah. Ke:mah. Pos se:, ke:meh i:n se: motsonteki, a:mo *porque** se: kinekiskia mah te:ahsi yo:n, yo:n te:kokoh se: motsonteki, pero ke:masá: te..., se:, te:ma:kwilia se: kowtako:t *o** se: kwomekat, de a:mo se: motachi:lia achto ke:meh i:n se: tatehtekiti. Achto *cuando** se: tatehteki, se: ki:xtia *machete**, achto se: kita ke toni te:tsakwili:s, tein yo:n .... Mah se: kiteki achto yehwa para a:mo se: mokoko:s ika. Mm, ke:mah. Mm. Mah se: moye:knehmachpia wa:n .... Mm. Topi:pilwa:n se: kinilwi no: ke:man ka:sá: tekititi:wih, ki:xti:skeh ininmacheteh pero mah achto mah kitaka:n ka:n tatsontekitih, *no sea** ke moma:kwi:ltih teisá: wa:n mo..., mots..., mokokowa ise:lti. No: komo se: moteki ke:meh yo:n onkak ne:n pahti ke:meh yo:n tsi:nich. Se: kiteki xiwit yo:n *medio** selik ok wa:n se:, ompa ne: kowtah ihsiwka:yo:t, [koma:mo kita:lilihkeh] se: 'kwiti Aha:. Ma:xakwalowa wa:n ke:mah 'pa:tskilia ka:mpa, ka:mpa se: kiteki. Mm. Yo:n, yo:n se: kipa:tskilia te:kokoh ne:, te:kokoh, chichinaka yo:n mahyá:, mahyá refi:noh. Chi..., pa:tskili nehjó:n kie:ra ompa, e:xpa wa:n nochi ki..., kikwi yo:n ka:mpa se:, se: motsonteki wa:n koma:mo yehwa yo:n, yo:n wi:tsikite:mpi:l kiliah, wi:tsikixiwit, no: kwali ki:sa se: kima:xakwalowa, no: se: kipa:tskilia ya no:, yo:n no:, no: te:kokoh, no: chichinaka. Wa:n no: kwali, kwali para ne:n se: moteki i:n, i:n xo:no:kowit, se: keh..., se: ke..., se:, niman se: kit..., se: tsikwi:ni *o** se: kite:mo:ti xo:no:kowit tein achi i:imah, se:, se: kiehke:wa, se: kime..., teki wa:n se: kitila:na n' e:wat wa:n ke:mah, tein e:wat, tein i:xko moka:wa, a:mo itech kowit, tein e:wat moka:wa i:xko, se: kiwahwa:na ika, ika se: *imachete**, se: kiwawa:na ya, se: kiwahwa:na, ihkó:n se: kiwahwa:na, ihkó:n se: kiwahwa:na, ke:mah moka:wa cho:..., icho:kil, ialakyo itech *machete**, xikwi ika momahpil, ihkwí:n x'chi:wa wa:n ke:mah t'macha:nilia ka:mpa, ka:mpa se: moteki. Mm. Pacha:nili a. Wa:n se..., wa:n miaktsi:n x'ta:lili para ta:ká:n ye:kwe:ika tatek wa:n ki:sa esti niman kitsaktiki:sa wa:n xikilpiki ika teisá: tilmahtsi:n, 'tsaya:na mokami:sah *o** teisá: ihkó:n, kilpihtiwetsi wa:n ompa moka:wa, motsakwilia esti wa:n koma:mo onkak a:te:nkwa:kwala, koma:mo teh xo:no:kowit ka:mpa tinentok, ne: kahbe:ntah onkak ne:n a:te:nkwa:kwala, yo:n itsitsimol, tein kone:meh, se: ki..., se: kiteki, wa:n se:, se: kima:ki:xtilia ima:xiwyo, tein yo:n pilimeh, a:mo ma:xiwyoh ya. Se:, se: kipaxi:ma tepitsi:n ipane:wayo ka:mpa kwali kalakte:was ika se: kwahwa:nas ika *machete**, ihkó:n xikchi:wa xikwahwa:na ihkó:n mahyá: yo:n tikchi:wati *raspado**, ihkwí:n tikchi:wa wa:n ki:sa kwaltsi:n ne:n [e:wat sah], komo tamik a ne:n [e:wat] sepa seko momaxola:wa ihkó:n, wawa:ntiw yo:n. Wa:n miakia ite:noh moka:wa yo:n, yo:n ilakyo. Icho:kilo ya. Pacha..., 'kwi ika momahpil sepa ihkó:n yo:li:k, a:mo ka:n timoma:tek sah, kololo, pacha:nili nika:n para se: moteki wa:n kilpi ika tilmahtsi:n wa:n koma:mo, koma:mo semi we:ika pos pacha:nili sah wa:n yo:n mopepechowa, sasaltik, mopepechowa. Yo:n a:mo alaktik yo:n, yo:n sasaltik. Mm, mm. Mopepechowa wa:n ke:mah kitsakwilia ya ne:n esti wa:n .... *Hasta** i:xwetsi iwa:n ya ka:mpa se: mokokowa wa:n kwali pahti, a:mo, a:mo moneki tapahtihkeh t'wi:kili:s *o** se: *inyección o mejoralito**, yehwa sah yo:n. Wa:n pahti a yo:n se:, ka:mpa se: mokokowa. Ixwa..., i:xpanki:sa ya no:. I:npanki:sa ya, a:mo moneki ti..., tikwi:kas ne:n tapahtihkeh *o, o** kipias *dieta** tikihto:s, komohkó:n a:mo tikwa:s teisá:, a: pero yo:n a:mo teh, a:mo teh kichi:wilia. Ke:mah, yo:n semi kwali pahti yo:n, yehwa n' te:kwa:kwala wa:n yehwa ne:n xo:nokwo..., xo:no:kwo..., xo:no:kwo... kwo..., kwoalakyo. Mm, xo:no:kowit. Mm. Nikmattok neh *porque** se: ta:kat nik..., nikmetsta:lilih yo:n ne:, ne:pa a:na:l titekitiah wa:n tikalchi:wkeh wa:n kitekih ohtat, wa:n ohtat, tehte:neh ohtat wa:n tsi:nki:sak wa:n metsxi:petstik wa:n kiowtoya ke:meh i:n. Tsi:nki:sak wa:n moko:tskwi:ltih wehka ne:n ohtat, kie:ktek wehka. Pe:wak ye:kesme:ya wa:n, wa:n pos nimosenketsak, ixta:wat tietokeh, ixta:wate:n, pero ton n'ta:li:ti, kihtowa ta:kat wa:n "ne:chtekili:ka:n refi:noh" kilia okseki:n. Yo:n kite:kilihkeh refi:noh komoke iwtiki:s sah, ki:sa wa:n ki:sa esti, ihwa:k a ompa ka..., yetok se: xo:no:kowit, nitsikwi:ni wa:n nikehke:wilia wa:n nikta..., niki:xtih kwowit wa:n nikwahwa:na ne:n, ne:n ialakyo. Ke:mah kipetskohtiah, mm. Icho:kilo ya no:. Wa:n n'pacha:nilih wa:n nikilpih ika se:, se: tilmah 'tektiwets, se:, se: *pedazo** nikteki wa:n nikmetsihkomilih wa:n moketsak esti. Yo:n pahtik yo:n ta:katsi:n, naman nikta:lilih yo:n. Tein tine:chilwih *este** xo:no:kowit, wi:tsikite:pi:l wa:n ne:n chi:nich wa:n .... Mm, wi:tsikite:mpi:l, tsi:nich. A:kwa..., kwa:kwala..., kwa:kwala..., a:..., kowit A:te..., a:..., a..., a:kwa:kwalakowit. Wa:n i:pa yehwa sah tikmati tehwa:tsi:n. *Bueno** neh pané: no: nikmati no: semi kwali yo:n mo:so:t. Yeh..., yeh..., yehwa sah yo:n, yehwa sayoh n'mati neh. Aha, mo:so:t. Mo:so:t mah se: kikech..., se: kiteki ikechselotsi:n wa:n mah se: kima:xakwalo wa:n mah se: kipa:tskili n' ia:yo wa:n mah se: kipepechowili. No:, no: se: kima:xakwalowa, mm, mm. Yo:ni. Wa:n oksé: no: kwali yo:n kiliah, *este** ne:n, yo:n komo:so:t. Yo:n xo:kihya:k, kiliah xo:kihya:kmo:so:t, ehe, ye..., yeh mowi:wila:na ata no:. Kom..., a:, yo:n koma:pan mochi:wa, mm. Mm. No kwali. Yo:n no: semi kwali. Wa:n no:, no: semi kwali ka..., ka..., ka:x..., ka:..., ka:xtapa:nmekat pero yo:n tein, tein yo:n mahyá: ato:lkamoh n' i..., ixiwyotsi:n. Aha. Tein no:, tein selik, xikteki no: tein selik wa:n xikma:xakwalo, sasaltik Borrar Wa:n de yo:n t'ma:xakwalowa kwaltsi:n wa:n sasaltik entó:s ika de yo:n sasaltik tikpepechowilia ka:mpa se: kitsonteki 'Pepechowilia ya, mm. Wa:n ompa mopilowa ya yo:n xiwtsi:n entó:s kitsakwilia esti, a:mo kika:wa ok mah panki:sa ok. Mm. *Pues** semi kwaltsi:n neli yo:n tein tine:chtapowia wa:n neli ke:meh tikihtowah *pues** ta:taman tiki:xmatih neli wa:n semi kwaltsi:n tein tine:chilwih wa:n .... Ke:mah. Pos neli ne: ke:man to..., towehka:wkayo:..., *este** [tote:]iskaltihka:wa:n neli yehwa nochi ika mopahtia:yah. Ika mopahtia:yah nochi wa:n no: kwali pahti, kwali pahtiah no:. kwali pahtiah. Wa:n a:mo moneki ne: ya:s iwa:n tapahtikeh, a:mo onkayah tapahtia:nih ihwa:k. Aha, yehwa yo:ni, yehwa yo:ni wa:n neh nikihtowa pos onkak nika:wi:n tehwa:n yo:n pahtsitsi:n, neli wa:n a:mo impo:rtah titsikwi:ntinemiskeh tikowatih. A:mo onkayah tapahtia:nih. Wa:n no: semi kwali, a:mo nikmati ke:ní:w *mero** mono:tsa pero yo:n xiwit, nika:wi:n tehwa:n nikita *apenas** pe:wkeh tiki:xmatih, aya:mo semi, aya:mo semi wehka:w, yo:n tikiliah wichi:n. Mm. Wichi:n *igual** ke:meh wi:tsikite:mpi:l, aha, ika ki:xpa:kah yo:n kwali, i..., kwali eski, katí:n eski kokotsi:n. A: yo:n no:, yo:n no: kihtowah no: ika ki:xpa:kah ika ne:n kihtowah, ki.... kwali, yo:n semi kwali no:, kina:miki. Kina:miki no:. No:, no: ke:mah *porque** chichi:k yo:n kihtowah, chichi:k, ke:mah. Aha, yehwa yo:ni. *Hasta** para se: tai:s, kihtowah no: semi kwali pahti yo:n, *bueno** .... Chichi:k, ke:mah es..., ke:mah eski. Niki:xehekowa eski ke:mah pero a:mo tikmatih sah tehwa:n, ke:meh neli ihkó:n pos neli, *este** ke:meh, tein i:pa ika n', ika tapahtiah pos te:chtapowiah wa:n tein tiknemiliah ihkó:n, tikta:liah itech toyo:lo, itech talna:miki:lis, pos totech moka:wa ya. Se:, ka:n se: kelka:wa ok, ka:n se: kelka:wa ok. A:mo se: kelka:wa wa:n neli tein, tein a:mo telimpo:rtah se: ki.... Se: kihtowa pos a:mo ne:ch..., a:mo, a:mo semi notekiw *mejor** mah nika:wa iwki, a:mo ta: *siempre** telimpo:rtah mah nochi se: kita:li, [ki]ta:li itech iyo:lo. Mah se, mah se: kimati. Mah se [kimati] tohtoni pahti, tohtoni .... Aha:, yehwa yo:ni. Tohtoni, para toni, para toni se: kikwi, ke:mah. Pero ke:masá: *por..., porque** teisá: netekipacho:l te:ahsi wa:n a:mo se: kimati toni. Aha:, yehwa yo:ni, yehwa yo:ni wa:n .... Se: tsi:tsikwi:ni, impo:rtah kima:mahte:wah n' i..., kwi:kah *hosopital** tapahti:lo:ya:n wa:n .... Mm, yehwa yo:n. *Mientras** ke ompa tikahxiti:s i:pa n'pahtih ya ne: wa:n a:mo teh *cuidado** ok pero .... Mah se: kwi:katok ok, ta:ká:n eski:stok *o** esme:xtok wa:n para *hasta** Cuesalan n'wi:kati ok wa:n wehka ya. Yehwa ya, yehwa ya yo:n. Yehwa, yehwa, yehwa ya neli. Owih yetok wa:n ke:masá: te:ta:ni esti, ika se: i:xtayowa, ika esti te:ta:ni. Ke:mah. Yehwa ya neli wa:n nikihtowa neh para ihkó:n pos se: ki..., *mientras** se: kitsakwilia wa:n oksentaman pahti sepa se: kite:mowa para se: mota:lilia, yo:n .... Epaso:t yo:n no: semi kwali para n' ke:meh i:n se: motehteki oso se: mo..., se: kipia se: kokotsi:n. Pa..., ika ki:xpa:kah no:, mm. Ke:mah. Mah se: ki:xpa:ka n' epaso:t, epaso:t s..., miak taman pahti no: kipia yo:n, no: kwali, no: kwali, no: semi kwali. No: kwali pahti, no: kwali pahti. No: semi kwali. Ke:mah, *este** yehwa yo:n neh nik..., nikihtowa pos kwaltsi:n mah timoma:ti:ltihtia:ka:n wa:n nik .... Tasohka:matik miak ke tine:chtapowia no:, ke:meh tehwa:tsi:n, tein tehwa:tsi:n tikmati, *pues** tionkakeh seki tikmattokeh, seki a:mo tikmatih pero ke:meh i:n timosenilwiah, timose:panixpantiliah, timo..., timomati:ltiah nochi kwaltsi:n. Ke:mah timo..., ke:mah. *Lo que** tein tehwa:tsi:n tikmati. Pos kwaltsi:n mah no: nikmati neh wa:n *lo que** tein neh nikmati neh nikmati, a:mo tikmati teh, mah tehwa:tsi:n no: nimitsmati:lti. Para ihkó:n pos *parejo** timo..., mah, mah tikihto:ka:n nochi timomati:ltiah. Ke:mah, mah no:, mah no: nikmati, ihkó:n kwali ki:sa ihkó:n. Se:, se: mosenyo:l..., se: mosenyo:l.... Se: mosenyo:lchika:wa ya, a: ke:mah, ihkó:n [neli]. Se: mosenyo:lchika:wa ya neli, ke:meh i:n seki tikihtowah tehwa:n pos .... A:mo nikmati neh ke:meh i:n para toni, para toni kwaltia yehwa i:n xiwtsi:n. Ke:mah. Pero komo tehwa:tsi:n tikmati, *pues** kachi kwali xite:chye:kilwi. Ke:mah. Para ihkó:n mah *parejo** timo..., mah *parejo** timomati:lti:ka:n, mah se: mopale:wi nochi a, ihkó:n pos neli tiksen..., timoseni:xpantiliah, ke:meh tikihtowah tehwa:n pos no: se: mosenyo:lchika:wa ya. Ihkó:n. Se: mopale:wia nochi a, ke:mah, ihkó:n. Ihkó:n mela:wak, ke:mah. A:mo, a:mo, a:mo teisá: tehwa:tsi:n. *Deveras** tasohka:matik miak *don** Ernesto *este** .... A:mo, timonohno:tskeh ika nehji:n pahtsitsi:n Ke:mah. Wa:n a:mo tikelka:waka:n. Sek..., okseki ko..., okseki taman, taman pahtsitsi:n tein tikmattos kwali tine:chtapowi:s. Ke:mah, ke:mah. Pos *igual** teh...,. tehwa:tsi:n tasohka:matik. Wa:n niktasohka:mati miak *don** Ernesto.