Ta:tah xa: tikmattos, *bueno** ne: nejó:n ke nika:n no: onkak se: kokolis mono:tsa ihxo:ch, t'nekiskiah xite:chtapowi ke:ní:w ne:, ke:yeh yo:n te:kwi, ke:ní:w se: kimachilia wa:n ke:ní:w se: mopahtia, toni ne:n ika kwali se: mopahti:s komohkó:n te:kwi i:n kokolis. A:, ihxo:ch, yo:n ihxo:ch ke:masá: te:kwi, de ke:masá: se: mo..., moehekawia, ke:masá: se: yowi ne:wí:n wa:n pos a:mo tikitah ne:n ehekat, se: tek..., te:..., te:kwi yo:n ihxo:ch wa:n sepa *cuando** teisá: ihkó:n se: kikwa se: itakwal ke:masá: a:mo te:yo:lna:miki pos yehwa yo:n se:, a:mo se: kwe:lilia, se: kihso:ta ihxo:ch, se: kihso:ta. Se: kihso:ta wa:n pos de se: kihso:ta te:kokoh *hasta** se: iyo:lpan *porque** se: ki..., se: ki..., se: kihya, a:mo te:yolna:miki, entó:s yehwa i:n no: se: k..., se: kikwi nejó:n seki, seki yo:n tsope:likxiwit wa:n seki se: 'kwiti seki xiwtsitsi:n wa:n se: ki..., kimanah wa:n se:, se: tai a. Tai a, se: tai a wa:n te:..., te:na:miki yo:n, ompa wa:n no:, no: kwali yo:n o:mekilit, yo:n o:mekilit para se: ... Ta: yo:n ihxo:ch se: kikwi ke:meskia yo:n se: tahyalkwi. kwitih nejó:n iwa:n yo:n xiwit wa:n kima:nelowah wa:n kimanah, kimanah no: wa:n *este** ika se: ... Te:altiah. Wa:n ika te:altiah yo:n o:me kilit, yo:n semi kwali. Yo:n o:mekilit kwali para *cuando** yo:n se: kihya teisá: ihkó:n, a:mo se: kineki se: takwa:s, se: kikwa teisá: ihkó:n teisá: totapalo:l, *mas** semi kwaltsi:n, semi we:lik tapalo:l pero komo t'pia nejó:n, yo:n kokolistsi:n tikpia nejó:n *seguido** timihso:ta, yo:n titahyalkwitok, yo:n tiwa:ltokotsiwtok pero ne: ti..., ke:meskia yo:n timihso:tasneki. Tie:lmoya:wi, yo:n tie:moya:wi pos niman kihtowah pos tikwitih ne: o:mekilit, ne: o:mekilit semi kwali iwa:n ne:n tsope:likxiwit, tsope:likxiwit iwa:n kima:nelowah. Wa:n yo:n, niman kihtowah yo:n, yo:n 'kwitih nochi n' i..., iselo, iselo se: kimana wa:n yehwa yo:n se: tai, se: tai yo:n iselo. Kimanah nochi wa:n se ... Kimana wa:n se: tai a. Se: tai a, ihkó:n kimanah ihkó:n tepitsi:n miak wa:n ke:man motokotsowa wa:n ke:mah se: tai a, ihkó:n se:, se: tai a nejó:n a:tsi:n ma:ski iwa:n xiwtsitsi:n, ta: kohkoto:ni seki, kohkoto:ni ima:ekapan pero ke:meh ... A:mo, a:mo chichi:k, yo:n kwaltsi:n sah, entó:s nejó:n kostik moka:wa n' a:tsi:n, mm. Tikihtowa ke i:n ihxo:ch te:kwi komohkó:n se: tahyalkwitok wa:n i:n tahyal, se: tahyalkwi, ke:yeh. Pos yo:n, yo:n, yo:n se: tahyalkwi ke:mansá: yo:n komo se:, se: moxwitia *o** teisá: ihkó:n te:ahsiti, a:mo, ke:meskia yo:n a:mo teh tikwe:lilia ok, ke:meskia titahyalkwitok ne: *porque** ke:masá: teisá: *cosas** ihkó:n a:mo mits..., a:mo mitsyo:lna:miki, tikihya, entó:s titahyalkwi. Titahyalkwi, ke:masá: tikita se: itskwinti wetstok, tamantitok a *o** tikita teisá: ihkó:ni *o** se: piotsi:n ne:wí:n wetstok, ti..., titah[ya]. Tikita ne: wetstok a:mo mitsyo:lna:miki, *después** tikelna:miki a tik..., ti..., timihso:ta ya wa:n niman tikihtowa ˇAy ne:pa wetstok!, ne: ye:ktsoya:k ne: itskwinti *o** ne: pio, ne: okwilin, ne: kowa:t, tsohya:k. Entó:s pe:wa tikelna:miki a wa:n timihso:ta ya, titahyalkwi a, mm. Entó:s i:n ihxo:ch te:kwi ke:man se: tahyalkwi. *Cuando** se: tahyalkwi, mm. No:, no: *igual** te:kwi i:n xo:chit *cuando** yo:n se:, pos ke:meh tehwa:n *porque** neh nikitani, *cuando** yo:n teisá: ihkó:n te:kwi, ke:masá: yo:n se: tai refini:toh wa:n te:..., te:yo:lna:miki pos nejó:n *o** teisá: ihkó:n pos se: mihso:ta, se:kwi ihxo:ch, ke:mah yehwa yo:n no:, no:, no: te:chiwilih *mal** *porque** yo:n no: te:n..., i:n no:, no:, no:, no: te:..., sioh para te:mikti:s. Ke:mah, ke:meh yo:n mo:stika se: te..., se: tahyalkwitok, mm. Neh nite:kakilia:ni ke pilimeh no: kikwih ihxo:ch, wa:n nimolia ke:yeh yehwa:n kikwih ta: yehwa:n aya:mo kitah teisá: tein tikihtowa tsohya:xtok wa:n neh niki..., nikinkakilia:ni okseki:n tokni:wa:n ke pilimih no: ihxo:chkwih Pos yo:n no: ihxo:chkwih *cuando** yo:n minitsilia teisá: kinahsi, yo:n kinmowtia, ma:ski itech inimpet wetstokeh, wi:tsa yo:n kiliah ehekat, ehekat. Wa:n ke:mah aya:mo yo:lchika:wak se: kone:tsi:n pos ki..., kipi:tsa ihkó:n wa:n kikwi a yo:n, yo:n e:lmoya:wi no: ya wa:n mihso:ta ya, ke:mah, kikwi a n' ixo:ch. Wa:n sepa kin..., sepa nejó:n no: kinkwi ihxo:ch *cuando** yo:n seki ne:n yo:n tistokeh, tistok te:momá:n wa:n kawa:ni ne:n itakwal, kawa:ni takwal, entó:s ki..., ke:meskia yo:n kawa:ni, pos yehwa ya no: kinchi:wilia no:, no: taman ya ne: ki..., kichi:chitiah ne:n kone:t, *después** nejó:n ki..., kichi:wilia ne:n *dańo**, a:mo, a:mo, a:mo kiyo:lna:miki ok. A:mo kiyo:lna:miki ok, ke:meskia xokoya ne:n itakwal, xokoya n' itakwal. Ne:, ne:, n' itakwal ne:n n' chi..., n' ichi:chilo..., chi:chiwala:t de n', de n', de *cada** ne:n ke:meh imomá:n ya, chichiwala:t xokoya, xokoya wa:n yehwa ya ne: ke:man kim..., kimaka ya ne: toto:nik wa:n ke:mah ne: ki..., ki..., ki..., a:mo kiyo:lna:miki ok, ke:meskia yo:n kikwi a ne:n ihxo:ch. Yehwa nejó:n ki..., kichi:wilia *dańo** ke:meh yo:n seki nejó:n mo..., kawa:ntokeh, to:na ne: wa:n nentinemih seko, nentinemih ihkó:n de n' kimakah itakwal ne:n pilitsi:n pos ki..., no: taman ya, a:mo, a:mo kiyo:lna:miki ok, mm. Yehwa yo:n tikiliah ne: [kwivas:ca] ne:, ne: mihso:ta, ke:meskia tahyalkwi no: ne:n [pili] wa:n tsahtsi sah, mm. Wa:n yehwa:n tonika se: kinimpahtia. Nejó:n ika se: kimpahtia *mismo** ika ne:, kikwih ne: ki..., kika:wa:ntiah ika ne:, kite:kah itech se: ... Ihkó:n itech se: teisá:, kawa:ntiah wa:n sepa kimpepechowiliah nika:n i:n. Yo:n ke:meskia yo:n moxwitiah, nejó:n moxwitiah wa:n sepa kipepe..., kimpepechowiliah nejó:n ki..., kwaltsi:n ihkó:n kichi:wah, *mismo** yeh ne:n takwal de ne:n, de n' pili, kwaltsi:n seko sah kisehsentiliah ihko:ni wa:n 'kwitih yo:n a:ko:kohxiwit oso yo:n kowachxiwit de n' iselo wa:n kipepechowiliah nika:n. Kipepechowiliah nejó:n para, para kaxa:ni nejó:n, i:n tehwa:n tikiliah *enlechada**, pero a:mo *enlechada** ta: yo:n tikiliah ne:n yo:n ki..., kinihso:taltia sah, kin..., ke:meskia kinkokowa inihtik. Ke:meskia yo:n no: tahyakwi, yo:n no: tahyalkwi *porque** yehwa ya yo:n ne:n te:momá:n de ke ka..., kawa:ni *o** ke:masá: ne:n panowa de yo:n de n' a:mo kinmakah niman intakwal tein kikwah, pos yehwa yo:n kinchi:wilia *mal** a, mm. Wa:n yo:n tikihtowa i:ksá: kin..., kinahsi, kimpi:tsa ehekat ka:mpa wetstokeh tikihtowa pilimeh wa:n no: kinkwi i:n ih..., ihxo:ch, yeh yonika kimpahtiah. A:, yo:n ika kimpahtiah ki..., yo:n tikiliah yo:n xiwit, sakatsitsi:n de na:..., na:wi, de na:wi kikwih, na:wi taman, yehwa kikwih n' ihwitsi:n de yo:n misto:n *o** de itskwintsi:n oso yo:n de kal..., na:wi, na:wi, na:wi taman de ne:n kaltsi:n kikwih. De na:wi *la...,** ne: na:wi taman de ne:pa, ne:pa takwa:pan wa:n de ne:pa kikwih wa:n yehwa yo:n kikwih yo:n tikiliah ne:n sakatsi:n de n' *palmita**, yo:n kitio:chi:wah wa:n kita:liah seko sah wa:n yo:n tikiliah ne:n kopaltsi:n. Nochi kita:liah seko sah wa:n nochi itech se: koma:ltapalkat, koma:ltapalkat kikwih wa:n ompa kita:liah ne:n tekoltsi:n ihkó:n tepitsi:n wa:n ompa kita:liah iwa:n tikownex. Ompa ihkó:n kichi:wah, ke:mah, wa:n, wa:n awakaiswat no: kita:liliah . Ompa ke:mah, ompa ki..., seko sah kita:liah ke:mah kipanta:liah ihkó:n ya, ke:mah panki:sa ya ne:n po:..., po:kti, panki:sa ya wa:n ika kipopo:chwiah ya. Ika kipopo:chwiah wa:n yo:n tepitsi:n kima:xakwalowah yo:n o..., o..., yo:n awakaxiwit tein selik, kima:xakwalowah kwaltsi:n wa:n kiohohxiliah nika:n, nika:n ka:mpa sahsa:liwtok. Ika yo:n ne:n niman kihtowah pos ne: kaxa:niti ne: ekintsi:n, ta: yo:n moehekawiah. Moehekawiah pero ika yo:n kwaltsi:n, nochi, nochi kine:nemi:ltiliah nika:n ni..., nika:n i:ka:n, n' i:xpan nochi, nika:n iekatsolko nochi, pero tepitsi:n sah, a:mo semi kitokiliah *porque** yo:n, yo:n semi, semi chika:wak no:, semi chika:wak de panki:sa nehjó:n de ne: miak taman ya, yehwa i:n ihwitsi:n de n' misto:ntsi:n, de n' ti:ltik *o** ke:masá: piotsi:n *o** yehwa ya itskwintsi:n de n' ti:ltik. Yo:n kitekiliah nika:n i:n, nika:n kitekiliah, a:mo no: eliwis, de nika:n ikwa:pan, nika:n itech nika:n i:n *ilomo** wa:n nika:n nochi i:n itech ikechkochi:ka:n, nochi nika:n kitekiliah. Tsihtsikitsitsi:n, no: *igual** ne:n misto:ntsi:n, no: *igual**, no: *igual** piotsi:n nochi kihki:xtiliah yo:n de n' ti:ltik wa:n yehwa ya yo:n ne: na:witaman ne:pa ki..., kite:mowah yehwa yo:n, yo:n tahsoltsi:n, de na:wi taman, de ka:mpa ne: kaltsi:n yetok wa:n kikwih yo:n wa:n seko sah kita:liah iwa:n awakaiswat wa:n kopaltsi:n. Entó:s ika nochi te:..., nochi kipopo:chwiah yo:n wa:n kitsompi:kih tepitsi:n pos kina:miki, kina:miki, yo:n ke:meskia moehekawia. Wa:n ehekameh a:mo tikmatih ke:ní:w, ke:masá: yo:n teisá: kinimowtia, teisá: kakisti wa:n ki..., ki..., mowih ne:n kone:tsi:n, entó:s kikwi a yo:n, yo:n nejó:n mihso:ta ya, mm. A:mo teisá: ok tikelna:miki. Pos pané: yehwa sah tein name:chilih nochi. Ne:chili moto:ka:i. A:, Anastacio Nicolás Damián.