*Bueno** pos ye:wa timonohno:tsayah de n' kali nikihtowa:ya ke ka:mpa se: kiitas, ka:mpa kwali etos n' kali ka:mpa onkak a:t, wa:n koma:mo tei n' a:t, pos t'chihchi:watih n' a:ichkwal. I:n sa:te:pampaya ke ..., tikchi:wah n' kali ka:mpa yeski a, *porque** pos tikowah ne:n, n' kwetaxmekat para tiktila:nah n' a:t ma:ski wehka. Para t'chi:waskeh n' tocha:n, kita sah para t'chi:waskeh n' tocha:n, yekinika ti..., tikitatih ka:mpa a:mo semi te:chmagili:s n' ehekat. Komohkó:n kwali tikih..., kwal[i] tikwal..., tikahchi:waskeh, komo kwali tikitah ke welis wa:n koma:mo pos ka:mpa ika yeski a, ke:meh eski a. *Porque** a:mo tawe:ika n' ka:mpa tikchi:watih n' tocha:n, ni..., n' to..., n' to..., n' tolo:..., n' tota:lpan tatsikitsi:nika, a:mo, a:mo, a:mo kite:maka para *más** tikchi:waskeh, tikahchi:waskeh. N' to..., yekinikatsi:n t'chihchi:watih, t'ta:li:xmela:watih, mmm kemih, kemih we:ika eski n' tocha:ntsi:n. N'tocha:ntsi:n t'chihchi:watih tikihto:ka:n, mm, ka:n we:i, chiko:me *vara**, chiko:me *vara**, mm... Tikte:mo:tih chikwase:n kalikximeh. Mm, i:n chikwase:n kalikximeh, tikwitih n..., tikte:mo:tih, tiktekitih n' kalikximeh ke:man chika:wak me:tsti para a:mo niman okwilowas. Tikwitih kakatekowit, no: wa:l..., no: kwaltia wa:xkowit wa:n no: kwaltia ma:tan..., ma:tanka, telkwali. Pero tikwitih kakatekowit tayo:lo:t wa:n tiktekitih chika:wak me:tsti. Tiktetih, mm, ehe:yi *vara**, ehe:yi *vara** ne:n tiktekitih para a:mo semi wehkapantik eski nochi:meh n' chikwase:meh wa:n xa: sa:te:pan etoskeh ya n' kalikximeh, tiktekitih tama:ma:nih. Mm, tiktekitih tama:ma:nih, o:me tein wehwei, tiktekitih mah sehsenki:sa no:, no: chihchiko:me *vara**. Wa:n sa:te:pan tiktekitih tapayo:meh, mm, tapayo:meh. Tiktekitih chikwe:yi tapayo:meh. Chikwe:yi tapayo:meh *porque** chiko:me *vara** ne:n to..., weyak eski n' tocha:n. Wa:n i:n tapayo:meh yeski no: mahma:kwi:l *vara** de we:weyak. A:mo semi a:kayoh eski n' kalihtik, a:kayohtok eski na:wi *vara** n' ihtikoya:wak, yehwa n' ihtia:kayo, sa:te:pan t'tekitih, mm, kalihtikkowa:yo:t. Kalihtikkowa:yo:t no: mah se:senki:sa, no: chiko:meh *vara** wa:n, wa:n kalte:nkowa:yo:t no: iwki, no: chiko:me *vara** *Entonces**, se:, o:me, e:yi, na:wi, ma:..., ma:kwi:l, ma:kwi:l chihchiko:me *vara**. Wa:n kaxto:losé: tiktekitih mono:tsa kale:walmeh, tein mokwa:na:mikiskeh ya. Tein mokwa:na:mikiskeh ya, yo:n moneki kaxto:losé: Ma:ski achi pihpitsa:wak pero yehwa:n a:mo we:weyakeh ok *porque** mo..., moti..., mokwa:na:mikitih, mokwa:inima:na:mikiskeh n..., itech ne:n, ne:n tama:mahkeh n' kalihtikkoyowa:yo:t . *Entonces**, wa:n no: monekis tak chikwa:se:n, *este** e:yi, kiliah piodere:choh tein kima:mahtos ne:n, tein kima:mahtos ne:n *teja** oso *cartón** wa:n ke:mah monekis o:me, e:yi, o:me, chikwase:n i..., i..., para *tik..., tikponta:lti:skeh** ne:n *piodere:choh**, yehwa i:n, ihkó:n. Sa:te:pan tikchihchi:wah ya. Yekinika t'ta:li:tih kalikximeh. Ah, te:chpolowa kwilo:t. kwilo:t kwi:kas, kwi:kas, mm, mah tikihto:ka:n ma:kwil *docena** kwilo:t, mah *so:bra:ro**, ompa ke:mah mah pano:tiw. Nochi t'piah ya i:n kwameh, wa:n ke:mah, a:man ke:mah t'tekititih ya. Tikto:katih n' kalikximeh, chikwa:se:n kalikximeh, yo:n kalikximeh tein t'tekkeh chika:wak ok me:tsti. Tiktama:chi:watih, tiktamachi:watih mah a:mo ilakatstik, chikwase:n, na:wi *prim...,** yekinika na:wi koyokmeh t'chihchi:watih wehwei:n. wa:n ke:mah n' tatahko t'kalakili:tih sa:te:pan. Wa:n tikmatiskeh ke ye:k..., ye:k..., para ye:kiwki eski, nika:n wa:n nika:n se: kinepanowa ika, ika se: mekat t'tamachi:wah ye:kachi eski, kiliah n' ko..., n' koyo:meh *escuadra**. Tehwa:n a:mo tiki:xmatih yo:n *escuadra** ta: tehwa:n tiki:xmatih mah ye:kachi tein tatahko. *Un...** s..., u..., wa:n ke:mah de yetok a, sa:te:pan *de que** yetok a, t'to:kkeh ya n' kalikximeh tikma:malti:tih ya ne:n tama:ma:nih, tein *más** we:weyakeh nika:n ya:tih. Tikta:liah ya i:nkes, ke:mah tikta:liah ya tapayo:meh, t'ta:liah n' tapayo:meh wa:n ke:mah sa:te:pan tikwi:pa:niliah ya ne:n kalihtikkowa:yo:t. Kiliah ne:n, seki tikiliah *plancha**. tatahko kwi:ka kinki..., i:n kinki:tski:tia ne:n, i:n, *este**, kinin..., kinin..., paniá:n de n..., yo:n kiniliah de ne:n kal..., ne:n, de tapayo:meh, tama:matih ya tama..., n' tapayo:meh. I:nkes iwa:nti ya ne:n kalte:noh tein kalte:nkowa:yo:t, tein tahko tikwi:pa:niliah, achto t'wi:pa:nilia n' tatahko wa:n ke:mah t'ta:liliah ya ne:n tate:noh, tikta:l..., tiksohsoh ya, welis ika kowkla:bos oso *clavos** ika tepos, teposkla:bos. Wa:n, wa:n ke:mah sa:te:pan nochi sohsotok a nochi a, tik..., tik..., tikta:liah ya ne:n *piodere:chos**. Wa:n ke:mah tikta:li:tih ya n' *caballete**, ahko tikiliah *caballete**. T'ta:li:tih ya ne:n, etok a n' *caballete**, etok a n' *pie derechos** nochi, t'ta:liah ya n' kale:walmeh, kale:walmeh tein ka:mpa ika ya:s ne:n, ne:n kwilo:t. Yetok a n' kale:walmeh ke:mah, tik..., tikta:liliah ya n' kwilo:t. *Primero** tiktamachi:wah. Komohkó:n *cartón** tikwitih, t'tamachi:wah ka:nachi, ka:nachi, ka:nachi pa:nti n' *cartón** kwi:kati, se:, oso o:me, oso e:yi, ke:meh yeski. Wa:n komohkó:n *teja** t'tamachi:watih n' te:jah kati:yeh ox Tehuacán oso Awakate:koh. Ne:n ke:meh weyak n' *teja** tein mo..., monepano:s *siera, siquiera** na:wi mahpil, na:wi mahpil n' koyo:meh kiliah, ki:xmatih *diez centímetros**. Tehwa:n tiki:xmatih na:wi mahpil, mm. Na:wi mahpil mote:nepanowa, para a:mo tahxi:kas. wa:n ke:mah tikwi..., tikwilo:tiah ya, t'ta:liliah ya n' kwilo:t, ke:mah t'ta:liah ya n' kwilo:t ke:mah tikwa:tekih ya n' kale:walmeh. Moka:wa kwaltsi:n ya. Ompa ke:mah tikpantsakwah ya. Sa:te:pan t'pantsakwah ya ika *cartón** oso, oso *teja**, n' tatahko mah a:mo tikelka:waka:n mah kwi:kas n' kolo:tsi:n. I:n kolo:tsi:n ke:meh eskia te:chpias, i:n kipia ke kitas miak ka:nika n' keptos, tatahko kipias, kipias i:n kolo:tsi:n wa:n ke:meh ye:wa nikihtowa:ya neh, tami n' kali kwali tik..., tikte:mo:skeh ito:ka:y n' kali. Tikchi:waskeh se: ilwitsi:n wa:n komo te:chahsi n' ipati:w we:iil..., we:iilwit tikchi:wah wa:n koma:mo *siquiera** se: popo:chtsi:n t'ta:lili:skeh, se: tio:tahto:l wa:n taselo:tsi:n, xo:chit. Wa:n iwki a. Ka:n tei, [po]s, komohkó:n semi te:ch..., te:..., tietosnekih, ompa tietoskeh ya ma:ski a:mo tatsi:ntsaktos. Timiakeh ihkó:n tikchi:wah, ma:ski a:mo tatsi:ntsaktok *siquiera** mah taiya:nto ompa tietokeh ya wa:n seki:meh tikchiah *hasta** mah kwali moka:wa. Komohkón weli wa:n 'oma:mo pos nochi weli, komo ..., ta: tik..., (teh)wan tiknekih sayoh mah tatsi:ntsakto. A:man n' kaltikwa:pan i:ksá: tike:scha:ntiah tikiliah *co..., cocin,** tike:skosi:nahtiah, eh. Tiksa:lowah mah i..., ik..., ika mahyá: seni:xkali, tikiliah seni:..., seni:xkali wa:n ompa kwali eski no: *de teja o de cartón**. No: iwki. Nochipa tikihita no:, tikihtita no: mah kwahkwali n' kale:walmeh para n..., para ka:mpa yeski *cocina** ompa t'pilo:skeh n' tipankowit. N' tipankowit miak koyo:meh a:mo kimatih. Pero tipankowit tehwa:n *te:chservi:rowa** para ompa tikwa:tsah n' kowit, xo..., kowxoxowik tein tikwitih, tein mo:stah tik..., tiktatihtokeh, n' kwowit tein tikwih mahyá:, mahyá: tikwahtokeh. I:n tipankowit pané: a:mo teh serbi:rowa pero ke:man yeski, ne: ke:man ya itech yo:n tipankowit mosentilia, mosentilia po:kti wa:n *de más** po:kti, po:kti, po:kti takwa:waya, mopihpilowa mahyá: yo:n, mahyá: sekti mopihpilowa wa:n yo:n kilwiah kalwi:ch. Yo:n kalwi:ch de po:kti. Yo:n kalwi:ch tikwih para ika titapahpa:kah, yo:n tein chia:wak kiki:xtia, mm. Wa:n, wa:n ka:n tikowah ok ne:n koyo:xapoh, n' koyo:xapoh tsi:kihya:k, xo:kihya:k, wa:n ka:n, ka:n we:...ka:n ahwiya:k, ka:n kwaltia, ka:n we:lik. kweman titaih ya n' kah[fe:n] n' teisá: ato:ltsi:n oso kahfe:ntsi:n, pos tsohya:k de, de yo:n koyo:xapoh wa:n kalwi:ch wa:n kownex kwali ika se: tapahpa:ka. N' to..., n' to..., n' to..., n' to..., ke:ní:w mono:tsa i:n kwapano:l tikta:lilia ne:n, ne:n, i:n kwapano:l tein mono:tsa, *este**, ka:mpa kowit tikta:liah i:n, *este**, ka:mpa kalwi:ch mosentilia ne:n nimitsilia:ya ne:h. A:mo ..., nikelka:w ke:ní:w mono:tsa. *Bueno**. Tikihtowah tikta:lihtokeh n' kwa..., kale:walmeh tein kwahkwali para kixi:ko:s ne:n, kixi:ko:s. ¡Ah! tipankowit, ehe, tipankowit. Para kixi:po:.., [ki]xi:ko:s n' tipankowit moneki mah kwahkwali, tikilpiah. Ne: ke:man tikilpiayah ika kwamekat *o** ika kwamekat mono:tsa kakayo, seki kilwiah kakayo yo:n telkwali kwamekat, koma:mo te:sakamekat, koma:mo e..., texokomekat, wa:n koma:mo to:to:kwowe:wat. Koma:mo semi ..., a:mo tei, ma:ski xo:no:kowe:wat kwaltia. A:mo tikowah *lazo porque** pati:yoh. *Bueno**, nochi yo:n taxi:kowa wa:n telkwali nik..., neh n'mattok tel kwali n' to:to:kowe:wat *porque** ka..., mochi:wa kwawit, sa:te:pan a:mo wel momela:wa ok. Ta: ke:meh moka:wa komo momati a, wa:n ompa kima:ma n' kowit, kowxoxowik kixi:kowa *siquiera**, *siquiera** ka:n ..., se: *ciento** wa:n tahko ki:loh kixi:kowa, mm. Ka:n tei. Ompa yo:n, kipia ke kitaskeh no:, eh, n' kaltikwa:pan mah tepitsi:n taka:wto. Mah no: tepitsi:n taka:wto ne:n kal..., kaltikwa:pan para tika:wa..., tikchi:..., tikah..., tika:waskeh ne:n..., tikchi:waskeh ne:n, tikohti:skeh n' a:t, nika:n ke:meh ye:ktelkiowi *importa** telsenkaya mah kipia n' taa:ohti:lis. Mah kiyewalo n' kali para a:mo ke:man tia:kalakiskeh. I:ksá: yowak se: kochtok wa:n komo tamaya:n kalaki n' a:t kalihtik. Yo:n nochipaya, *lo...,** yekinika mah taeka:na mah nochi kipia, mah kwali a:ohyeto. Eh, ka:mpa tepitsi:n ne:n nik..., ka:mpa tepitsi:n ne:n ..., ah, no: *telimporta** n' ka:mpa tikalakiskeh. Xa: se: *puerta** ka:mpa tikalakiskeh, se: n' kal..., kali:xpan, we:ikalte:noh, wa:n se: n' kali:ka:mpa, n' tocha:n i:ksá: tik..., xeliwtok ika o..., mm, ika o:me, o:me tatsakwil, tatsakwil yekinika ka:mpa tikpiah n' xa:ntoh..., n' xa:ntohi:xpan. Wa:n ne:n tai:ka:n eski ka:mpa tikochih ya, ompa timose:wiah. Tatsaktok *porque** i:ksá: timokalpanowah wa:n timopi:na:wiliah, tiwa:lwetstokeh takah ya, ika yo:n tatsaktok. Wa:n komohkó:n weli pos ne:n i.., komohkó:n taka:wtok, pos n' *cocina** tamanká: wa:n koma:mo ompa *mismo**, ka:mpa tikochih wa:n n' *cocinita** ompa ya n' te:chtamili:ntiliah, ompa etok metat, ompa etok n' tipankowit, ompa etok n' totepech, oso tokochpet. Iksá seki tim..., seki tikochih ahko, seki tikahchi:wah n' tokwow..., tokochpet, seki tikwih petat, seki kochpetat de, de owat, tiktetekwinowah wa:n ne:wí:n t'ta:liah. Wa:n .... Pero *antes que** etos nochi n' *cosas, una vez** kwaltia n' kali, mah eto ne:n ka:mpa tot..., totio:tsi:n etos, tot..., tikiliah toxa:ntoh..., toxa:ntohkow tiketsah. N' xa:ntohkowit chi:wtok de e:yi kwameh. O:me ihihkak wa:n se: i:xtapal, ka:mpa tikilpi:skeh n' taselo:t. Taselo:t nochipa, nochipa ika tikwih chamakih. Chamakihtsi:n t'ta:liliah, 'tachichi:wiliah n' kolo:tsi:n ma:ski se: .... N' kolo:tsi:n se: kowtanepano:ltsi:n sah katí:n eski, katí:n ..., ma:ski se: kowxoxowik. Yo:n, komohkó:n tikpo:wka:itah, yo:n kowxoxowik, yo:n kow..., kwomimil, kowtanepano:l, yehwa no: n' kaletos ompa, yehwa n' te:ch..., te:chitas, yehwa n' iwa:n n' tietoskeh n' kalihtik. Wa:n kowts..., kowtanepano:l tachihchi:wtok de nochi n' kali, nochi, nochi n' kali chihchi:wtok de kowtanepano:l. Ka:mpa monepanoh se:, ka:mpa monepanoh se: kwawit ahko n' kwawit iwki chihchi:wtok se: kru:stsi:n ya. Nochi na:wka:n chihchi:wtok. Wa:n se: k..., 'kaktilia:ya ne:n ta:tahmeh ne: ke:man ke na:wka:n, ke kipia ke kitas miak ne:n tota:ltikpak, *porque** n..., ne:n tota:ltikpak, chi:..., n' semana:wak wa:n ne:n *tiempo** chi:wtok de na:wi, na:wi *tiempo**, tein kiliah n' koyo:meh, *es...,** ne: *primavera, verano, otoño** wa:n *invierno**. *Bueno**, yo:n koyo:meh ki:xmatih. Pero tehwa:n tikmattokeh ke:maniá:n ...., tehwa:n a:mo tikihtowah *invierno**. Tehwa:n tikihtowah itamiá:n xiwit, ikalakiá:n xiwit, itahkotia:mpa xiwit wa:n nochi yo:n mopata n' *tiempo**. Mahyá: ne:n, itamiá:n xiwit miak kowmeh ma:xi:i:ni. Yo:n t'mattokeh ya, itamiá:n xiwit. Ikalakia:mpa xiwit oso ..., ke:mah ikalakiá:n xiwit, tikihto:ka:n marzo, febrero. Pe:wa moma:ytia ya n' xiwit. Tikmattokeh ya ton *tiempo** tietokeh. Tikmattokeh ya ke nochi yo:n ihwa:k eh ..., miak tato:kmeh, *este**, miak kwameh poso:nitih ya para ta:kiti, [Ke:]meh ya n' ..., ke:meh ya n' kahfe:n, ke:meh ya n' xokot. N' xokot pos no:, no:, *este**, poso:ni enero, febre..., febrero tami a, kahfe:n pe:wa *febrero, diciembre, enero**, nochi yo:n poso:ni. T'mattokeh ke, t'matto..., a:mo tehwa:n, a:mo t'to:ka:ytiah *primavera**, pero t'mattokeh ya ke yo:n ihwa:k taxo:chiowa nochi n' kwameh, chalawih, kahfe:n. Wa:n yo:n de n', de n', de n' kali, ke de na:wka:n, na:wka:n powi, telsenka ya ne:n ..., timiakeh, a:mo teh t'chi:wah *cuenta**. Pero na:wka:n mah se: kitahtani n' totio:tsi:n, ka:mpa ki:sa n' to:nal, ke:man kalaki, ke:man nepantah, wa:n tio:tak, yowak, nochi yo:n pos .... Sepa n' yowak a:ksá: te:chitstok, tikiliah no: tot..., tikiliah totsio:tsi:n, no: totio:tsi:n n' me:tsti. Wa:n ne:n n' to:naltsi:n no: tikma..., [ti]miakeh tiki:xmatih no: to..., no: totio:tsi:n. N' koyo:meh kihtowah ke a:mo totio:tsi:n, yehwa:n kihtowah se: tane:x sayoh, ke:meh yeski a tak. Tehwa:n tikmattokeh ke i:n ta:ltikpak, timonohno:tsah ika, a:mo wel akah tikahkaya:wah. Ta:ltikpak te:chitstok wa:n te:chkaktok. Seki tikita:l..., titelkwalta:kameh, seki a:mo, de nochi n' onkak wa:n i:n ta:ltikpak sa tichi:chikomeh wa:n ..., pos iwki ti:xpano:tokeh. Mah sepa timonohno:tsaka:n de i:n tocha:n. Nik..., timonohno:tsayah de kipia o:me, o:me ka:mpa tikalakiskeh wa:n ka:mpa tiki:saskeh. Kali i:ka:mpa, kali i:ka:mpa i:ksá: weli ok, taka:wtok. *A veces** a:mo weli ok. I:ksá: kalte:noh taka:wtok *siquiera** ka:mpa timokowtapa:ni:skeh. Kalte:noh tik..., *cuando** t'chi:wah n' tocha:n mah tepitsi:n taiya:nto n' kalte:noh, ompa tiki..., tikta:liah n' tokwawtsi:n, ompa tiktapa:nah tokwaw. N' kali i:ka:mpa mah tepitsi:n taiya:nto, ompa kochis topio. N' topio, toto:tol kali:ka:mpa kochi. Totskwin. N' itskwinti pané: a:mo teh chi:wkeh. Pero n' itskwinti yehwa n' tahpia, yehwa n' itstok yowak, yehwa n' takaktok, yehwa n' tahnektok, neh nikochi. N' tapial taeka:ntok se: itskwinti, no: kaletok ompa yo:n, itech yo:n kali, no: tapo:wka:yo:t wa:n no: taxkal n' kikwa. No: tekiti, pero yeh tekiti ika netahnekwi:lis, ika netawahwi:lis wa:n ika netahpialis. Kalte:noh miak chi:wi, n' kalte:noh timotahpalowah, kalte:noh timona:mikih, kalte:noh tikchiah n' tein kwali, tikchiah n' tein ka:n kwali. Kalte:noh a:xá: ke:man, ke:man kiowtok timoiya:nah ma:ski a:mo tehwa:n tokalihtik, ka:mpa yeski. Itech n' kalte:ntatsakwilmeh ne: ke:man *o hasta** a:man seki ok, a:mo kielka:wah, itech n' kalte:ntatsakwil ke:man ki:sa se: a:nimahtsi:n kita:liah oho:me tane:x nika:n ni:nipaka, *como despedida** tikiliah, *o sea** ke ika timonawatiah ya. Miak kipia [ke] kitas, itech tokalte:noh ka:sá: ika, seki:meh tikta:liah se: totio:tsi:n para mah te:ch..., mah te:chita. No: ka:mpa no: kichihchi:wah ya n' kali de tepa:mit a, tepa:mit ke:meh i:n, no:, no: iwki, no: pe:wa de na:wi, na:wi, na:wi kit tikiliah, na:wi *esquina**, ompa ke:mah, no: kipia se: iwi:kal, Komo ke:man t'tachkwah wehkap..., wehkatan, *siquiera** se: *metro** wehkatan, wa:n ne: *esquina**, yekinika tet t'ta:liliah ..., no: t'ta:liliah se: iwi:kal. Seki kipopochwiah, seki a:mo, seki sayoh kita:liliah tachio:chi:wala:t wa:n chiko:me xina:ch wa:n tomi:ntsi:n. N' tomi:ntsi:n para mah a:mo ke:man mah teh poliwi, de ..., n' tomi:ntsin, *pues, porque** yehwa n' ika timopale:wiah, xina:ch para miak kihto:sneki. Seki para te:chpale:wis ika kokolis, seki para mah a:mo teh poliwi, seki para mah nochipa achi kwaltsi:n tietoka:n, para miak iwi:kal n', n' xina:chmeh. Eski chiko:me xina:chmeh. Tao:l, et, a:ko:lin, *arroz**, ayohwach wa:n ayohtet, chiko:me. Wa:n chiko:me xina:ch, chiko:me tao:l, chiko:me et, chiko:me, nochi chiko:me. N..., wa:n ika se:n tama:tsol tomi:ntsi:n. Wa:n se: tane:xtsi:n tsi..., *más** tsi:tsikitsi:n, tatsa:wak *cera**. A:mo, a:mo *parafina**, ta..., tatsa:wak *cera** tein de nektsitsi:n. Tikta:li:tih se: kolo:tsi:n *de cera iesquina para** yo:n kali mah a:mo teh tatekipacho. Itech yo:n kali mah a:mo kalaki n' a:mo kwali, itech yo:n kali mah nochipa kwaltsi:n yetoka:n, itech yo:n kali mah a:mo teh poliwi. *Porque** moka:waki a se: t..., kali de tepa:mit wa:n yeh nochipa kipixtoti, nochi kitsakwilihtoti n' teisá:, ehkat tein ka:n kwali nochipa kitsakwili:s n' ompa. Ah, nika:n nikelka:waya se:, n' tatio:chi:wala:t wa:n kwawxiwit tein tatio:chi:wal, mm. kwawxiwit a:mo wel poliwis, se: kolo:tsi:n chihchi:wtok no:, nochi na:wka:n. Yo:n tein wehwei a kali, we:i kalmeh de tepa:mit a. No: kwali se: kita:lilia de n' kwaw..., kwawkalikxit no:, a:mo t'chi:wah *porque** a:mo tiknekih pero no: weli [...] wa:n ne:n tepa:..., ne:, ne: ke:man kita:lilia:yah no: yehwa i:n tepa:n..., tepa:nkalmeh, ne: ke:man tehwa:n tikitstiwa:la:yah. Kita:liah se: koyoktsi:n ka:mpa, wa:n ka:mpa kwa:pitstik tatahko kita:lia:yah se: koyoktsi:n ompa ki:sa po:kti. Ompa ki:sa n' po:kti. Wa:n yo:n moelka:wak a. A:man a:mo kita:liliah ok. Mm, ne: ke:man kichi:wayah nochi de tet, a:man, san tein a:motsi:n kikwih. Mm, ta: a:man, n' kalmeh kipatatokeh ya, seki kichi:wah kwa:manistik a, seki *más** kwa:pitstik, pero nochi de tet ya, wa:n de tepos. Ne: ke:man *inimpuerta**, a:mo 'kwiah kiliah n' koyo:meh *bisagra**, ta: ne: ke:man kikwiah ki:x..., o:me kowit ihkó:n kita:lilia:yah, ihkó:n, ihkó:n kita:lilia:yah wa:n ke:mah n' wapal ihkwí:n sah kinatskwaltia:yah, kina:lkahkalakia:yah e:yi oso na:wi wapal wa:n, wa:n komo se: kalpano:ti pos kahchi:wa se: *tabla**, se: wapal, wa:n tikalaki a. Wa:n tatsakwa pos kinahnatskwaltia yo:n, yo:n *puerta** ya. Aha. N' ta:l..., n' ta:lpan no: iw..., no: iwki kinatskwaltia:yah sah ihkó:n, o:me kowit etokeh. Tatsi:ntsakwayah ne: ke:man nochi ika xo:no:wapal, chi:kikiskowwapal oso kwomimil, tein eski. *Siquiera** mah a:mo, mah s..., yo:n mah a:mo kalakis itskwinti sayoh, yehwa sah. D..., *de que** yo:n ihwa:k a:mo onkaya *malos**, *últimamente** pané: *titelmalos** timochi:wtokeh pero yo:n ihwa:k a:mo tapoliwia. Sa:te:pan se: *tiempo** pano:k teltapoliwia, pero ekintsi:n sepa a:mo semi ok. *Más** n' tokni:wa:ntsitsi:n tamattiwih, onkak *más** tepitsi:n *como que respeto** tikihtowah. *Bueno**, mm, de kali, de kali *más**, pos yehwa sah. Komohkó:n ..., ¿Ka:n nikmati ox tikmatik? ¿Ihkó:n sah?