*Bueno** ta:tah, pos ekintsi:n, *este**, xi..., tiknekiskiah xite:chtapowi ke:ní:w, *este**, se:, se: kiki:xtia nehjó:n, *este**, xo:no:t, ¿tiweli, *este**, no: kwali 'te:chtapowi:s, *este**, pos ke:ní:..., ekinika ke:ní:w se: ki:xmati kati:ni xo:no:kowit se: kehke:was? Mm. Pos neh nihjó:n ne: ke:maniá:n de ninemi neh niki:x..., niki:xmati, ne:n, xo:no:kowmeh de e:yi, de e:yi sah. Onkak de n' ista:k xo:no:kowit, semi kwaltsi:n ki:sa xo:no:t. Wa:n onkak de n' chi:chiltik, se: ki:xtia pero chi:chi:ltik n' xo:no:t. Wa:n onkak se: kowit ihkó:n semi tel ..., no: kwaltia pero semi kohkoto:ni. Ke:mah, yehwa yo:n wa:n ... Tein okachi se: kikwi kati:ni de i:n e:yi. Yehwa n' ista:k. Ista:k xo:no:t, *casi** de n' ..., yehwa i:n *más** se: kikwi. Yehwa okachi kwaltia. Mm. Wa:n ompa se:, se: ki:xmati a tein ista:k wa:n ke:ní:w se: kiehke:wa, ke:ní:w se: kipe:waltia. A:, *cuando** se: 'ki:xtia nihjó:n, nika:n etok kowit ihkó:n, n' kowmeh ihkó:n de tohtoma:wkeh oso achi wehwei wa:n se: kitsi:nteki nika:n wa:n se: kiahkoki:xtia *o bien** se: kite:nteki wa:n ompa se: kitstiw. Se: kite:nteki wa:n ompa se: kita ihkó:n, ista:k ne:n xo:no:t oso chi:chi:ltik. Entó:s ompa ke:mah, se: kite:ntekis se: kowtsí:n *o bien** yeh xo:no:kowit wa:n se: kitapa:na ihkó:n para mah kwaltsi:n. kwaltsi:n nika:n, mah a:mo tapo:to ihkó:n semi. Ompa se: kita:lia ne:n xo:no:t nika:n wa:n se: kitila:ntiw, se: kitila:ntiw, *o bien** se: kipostektiw wa:n se: kitila:ntiw. Entó:s ki:stiw ompa, ompa se: kitstiw a ne:pa seki chi:chi:ltik, de katí:n chi:chi:ltik wa:n katí:n ista:k. Entó:s ompa ne:, kwaltsi:n se: kitila:ntiw ihkó:n wa:n kwaltsi:n ki:sa n' xo:no:t. Ke:mah, nika:n se: kita:lihtiw a nika:n. Ta:ka:n tikita nihjó:n se: manel n' xo:not, tiktekik se: ista:k, wa:n se: chi:chi:ltik pos nika:n se: kita:lia ista:k wa:n nika:n se: kita:lia n' chi:chi:ltik. Para a:mo moma:nelowa *porque** de komo moma:nelowa n' chi:chiltik nika:n i..., no: ki..., kikwi, 'kwi:ltia ne:n, no: ne:n, de n' ..., *bueno** no: taman ki:sa. Entó:s yehwa yo:n *aparte** se: kita:lia wa:n .... *Y después** de ompa ke:mah se: 'kwitia se: *costal o naylon** se: kita:lilia tatampa wa:n ke:mah se: ka:ta:lia ya wa:n ke:mah se: kipantsakwa. Se: kipantsakwa ompa ke:mah kaxto:l to:nal de n' chika:wak kowit, ke:mah se: kitati a. Entó:s ki:sa kwaltsi:n nochi ne:n alak..., a: yo:n ke:meh eskia alaktik ke:meh xapoh. Entó:s se: kitila:na kwaltsi:n ki:sa, ihkwí:n, se: kikwi ihkwí:n wa:n kwalstsi:n ki:sa ya ne:n xo:no:t, kwaltsi:n pochi:nixtiw a. Entó:s nika:n se: kita:lihtiw a, nika:n de n' kwaltsi:n ya, wa:n nika:n se: kita:lihtiw de n' kipolowa ok. Komo se: kita kipolowa ok entó:s sepa se: kita:lihtiw ne:..., ne:pa. Entó:s sepa de yankwiká: sepa se: ka:ta:lia. Pero komo nochi se: kita, nochi kwaltia ya, entó:s nochi kwaltsi:n ki:stiw. Entó:s yehwa yo:n kaxto:lto:nal para kwaltia ne:n xo:no:t de n' achi we:ikowit. Pero de n', de n' achi ihkwi:ntsitsi:n de n' pihpitsa:wak nihjó:n sayoh, sa[yoh] chikwe:yi to:nal. Chikwe:yi to:nal wa:n kwaltia ya. *Cuando** nihjó:n kwaltsi:n ne:n to:na. Entó:s ihkwa:k ne: kwaltia niman ne:n xo:not. Wa:n yehwa yo:n, yehwa yo:n neh nikitak nochi wa:n nochi ekintsi:n, de nochi ne: xo:chiohtok nihjó:n xo:no:t name:chilia tein chi:chi:ltik ke:masá: a:mo nochi kwaltia. Wa:n seki n' xo:no:t no: yetok seki a:mo kwaltia, se: kitila:na itech i:n kowit nika:n kokotokatiw, kokotokatiw, ihkó:n koto:ntiw. Yehwa yo:n se: kipostektiw wa:n se: kitila:ntiw wa:n seki kwaltsi:n soh se: kipostektiw wa:n ki:stiw *entero, entero**. kwaltsi:n ki:sa yo:n xo:no:t. Pos seki ke:meh ekintsi:n *antes** ihkó:n 'kwiah ne:n, kwaltsi:n ne:n xo:no:t, kwaltsi:n pochiktik ki:sa para ne:n wahkaltsi:n kichi:wah. Nihjó:n ekintsi:n a:mo, a:mo nihjó:n, nikihto:s de ke ..., a:mo kwal..., ekintsi:n a:mo, pané: a:mo kwaltia *porque** ekintsi:n semi telkiowi. Yo:n no: kwaltia itech n' *tiempo** de i:n mayo tipano:keh kwaltsi:n ki:sa semi xo:no:t. Ke:mah yehwa yo:n neh nik..., nikmattok wa:n ..., pos se:, se: kwowtsi:n de ihkwí:n, ihkwí:n de toma:wak no: ki:sa *algo** n' xo:no:t. Ehe, kwaltsi:n tihtila:wak ki:sa wa:n kwaltsi:n. Entó:s se: 'ki:xtilihtiw wa:n se: kimali:ntiw wa:n kwaltia. Pero de n' a:mo kwaltia seki de yo:n nimitsilia sah, onkak seki kwowit ihkwí:n achi nextik, ma:pisi:ltik. Se: kichi:wa ihkó:n kohkoto:ni, ehe, kohkoto:ni. Entó:s yehwa yo:n nochi nikmattok ke:ní:w se: ka:ta:lia ne:n xo:no:t para, para kwali ki:sa, ke:mah. Tikihtowa se: ki..., se: kikoxta:lketsa komo se: 'ki:xtia xo:no:t. Mm. *O** koma:mo se: kina:ylohpi:ki pero ne: wehka:w a:mo onkaya koxta:l, a:mo onkaya na:ylon. ¿Ke:ní:w ihwa:k ne: kichi:wayah? A:, *de n' antes**. *De n' antes**, ihkwa:k sayoh kita:lia:yah xiwit. Xiwit yo:n chamakihxiwit oso pahpataiswat, yehwa kita:lia:yah. Yehwa kita:lilia:yah ika kipantsakwayah wa:n tatampa kita:lilia:yah ne:n xiwit wa:n paniá:n ya kita:lia:yah n' xo:no:t, ihkó:n, de n' *antes**. Neh nimolia i:n a:xka:n, a:mo de n' *antes** yehwa ihkó:n kichi:wayah. Wa:n a:mo 'kwiah para teisá: ihkó:n *después** ok i:n *apenas** 'kwikeh pero, pos antes, ne:n, kikwiah sayoh para, ne:n, ihkó:n *hilo** ki..., kikwiah sah, *o** para ika tahtalpia:yah sah. Ke:mah ika pan..., kipantsakwayah ika yo:n xiwit sah. Ke:mah, kichi:wayah se: kwaltsi:n a:tekoch ihkó:n. Entó:s ompa kita..., nika:n kita:lia:yah seki kowit ihkó:n, nika:n, entó:s kipanta:lia:yah seki xiwit ihkó:n, tatampa ompa ke:mah paniá:n ya kita:liah xo:no:t de ompa ke:mah paniá:n ya ne:n xiwit sepa. Ke:mah. Ke:meh i:n. Wa:n, wa:n ka:n moa:toktia:ya ne:n xo:no:t. Pos nihjó:n ihwa:k ne: ke:meh, a:mo *más** onkaya teisá: ihko:ni pos i..., kilpia:yah ika komekat, yo:n poposokani oso yo:n tekolo:i:x. Tekolo:i:x no: ke:meh xo:no:t ihkó:n, kwaltsi:n no: se: kichi:waya, se: ki..., kitila:naya ihkó:n, kisaya ke:meh xo:no:t wa:n ika kite:mpilowa:yah. Tikwiah se: *ganchito** ke:meh ne: 'ketsayah. Wa:n ompa kilpia:yah wa:n, kilpia:yah kitahkoilpia:yah ne: xo:no:t ihkó:n *rollitos** wa:n ompa, ne:n, para a:mo kwi:kaya n' a:t. Mm. Sa:te:pan de tikihtowa se:, seki tein kachi niman kwaltia chikwe:yito:nal wa:n seki kaxto:lto:nal. Sa:te:pan toni se: kichi:wilia. Mm. Pos sa:te:pan nihjó:n nochi tik..., *Despues** nochi de n' a:mo, a:mo, [no]chi tikih..., se: kihitak kwaltsi:n, se: kichipa:wa ya, ke:mah se: kitamo:ta ya ne:n, de n' yo:n, ihkó:n tamomox. Ne:wí:n se: kita:lia wa:n kwaltsi:n moka:wa ya. Ke:mah. ¿Wa:n tein kwali moka:wa se: kiwa:lkwi kalihtik *o** se: kika:wa kowtah mah wa:ki? Pos nihjó:n seki de, ne:n, kwali se: kwa:lkwi ya kalihtik wa:n koma:mo ompa ne: kowtah se: kipihpilowa, Ompa kipihpilowa:yah. Kowtah mah wa:ki tepitsi:n para se: kwa:lkwi a, Ke:mah. Wa:n sa:te:pan kalihtik toni kichi:wilia:yah yo:n xo:no:t, i:pa sayoh ika tahtalpia:yah. Ika tahtalpia:yah sah yo:n xo:no:t. Ke:mah. Ika tahtalpia:yah, pos ke:meh *antes** kichi:wayah yo:n, nochi yo:n panela. Pos ika kilpia:yah, ne:n, *mancuerna** de n' *panela**, yo:n xo:no:t ompa 'kwiah, mm, *antes** ¿Wa:n a:man? Pos *antes** ekintsi:n, yehwa ekintsi:n nimitsilihtoya, nimopolohka. Ekintsi:n kita:liah itech kosta:l *o bien** kitetekwinowah ika *naylon** para kwaltsi:n ki:sa ne:n xo:no:t no:. Wa:n ekintsi:n kinamakah. Ekintsi:n patiyoh nihjó:n xo:no:t tepitsi:n *porque** nochi *mocambia:roh** ekintsi:n miak onkak de n' *artesanias** pos ompa yo:n kikwih, mm. ¿A:man *entonces**, a:mo ika tahtalpiah ok? A:, ekintsi:n a:mo ok. Ekintsi:n ika kichi:wah *artesanias**, mm. ¿Tehwa:tsi:n xa: no: tiknamaka xo:no:t? Pos neh *a veces** no:, no:, nik..., no: niki:xtia, mm. No: niki:xtia ne:n xo:no:t. Ta:ka:n tikpia teisá: tein tiknekis 'te:chtapowi:s de yehwa xo:no:t, ke:ní:w se: kikwi, ke:ní:w, *este**, ne:n, se: ki..., se: kimali:na, kwali tite:chili:s. A:. I:n xo:no:t seki de n' yo:n chihchi:chiltik kwali se: kichi:wa *lacitos**. Se: kita:lilia nika:n itech se: imets wa:n se: kimali:na kwaltsi:n ki:sa no:, *hi..., hilos** ke:meh eskia yo:n *lazo**. Yo:n no: ik..., nochi ika se: tahtalpia no:. *O bien cuando** se: kichi:wa se: *artesania** kwaltsi:n se: kiman..., se: kichi:wtiw kwaltsi:n momali:ntiw, mm, yehwa yo:n. A:mo tikpia teisá: *más** ok tein 'te:chtapowi:s de n' xo:no:t. Pos de xo:no:t pané: yehwa sah. ¿Xa:, xa: ,*este**, xa: welis 'te:chtapowi:s ke:ní:w ne:n se: ki..., se: kimali:na ne:n xo:no:t? Pos se: kimali:na ika se: ima:y, ihkó:n se: kichi:wa, ihkó:n se: kichi:wtiw, ihkó:n, *hasta** kwaltsi:n moka:wa. Moka:wa ke:meskia s..., *hilo** ke:meh i:n. kwaltsi:n, kwaltsi:n. Pero onkak ke:meh name:chilia n' okseki xo:no:t, seki kohkoto:ni. Pero seki a:mo nochi kohkoto:ni kwaltsi:n se: kichi:wa ihkó:n wa:n koma:mo seki ke imetsko ihkó:n se: kimali:ntiw kwaltsi:n mochi:wa, se: keptiw, se: keptiw nihjó:n. A:mo no: eliwis ta: se: keptiw yo:n para kwaltsi:n mochi:wa ne:n *hilo**, mm. Wa:n yo:n tamali:n ya, toni, ne:n, kwali ika se: kikwi? Pos seki ompa ika se: tahtalpia *o** seki ihkó:n ika se: mo..., se: motapilowilia ihkó:n ahko pos se: kita:lia wa:n yehwa yo:n tamali:n. ¿Mekapal a:mo kwaltia? Pos nihjó:n ke..., ekintsi:n, *antes** yehwa ya nochi tikelka:wtokeh. Pos *antes** yehwa ya kichi:wayah mekapalmeh. Mekapal de xo:no:t. kwaltsi:n, kwaltsi:n kitekpa:ntia:yah, neh no:, no: niweli. Se: kipe:waltia ihkó:n, ihkó:n de weyak ne:n xo:no:t wa:n nika:n kipia se: *bolita** nika:n se: kipe:waltia nika:n wa:n nika:n yeh, yehwa se: kikwi, de n' *hilo** de n' *lazo** yeh se: kikwi nika:n entó:s ihkó:n se: kichi:wtiw, se: kichi:wtiw, se: kichi:wtiw *hasta** ki:sati, ne:n, mekapal. I:n mekapal ihkwí:n de pata:wak. kwaltsi:n tate:noh se: kichi:wtiw a wa:n kwaltsi:n ihkó:n wa:n ihkwí:n de pata:wak wa:n *hasta** nika:n i:n tamiki, ihkwí:n de we:i n' mekapal. Entó:s nika:n se: kita:lia ne:n tamali:n. Tamali:n ke:meh eskia yo:n *lazo**. Tamali:n nika:n se: kichi:wa, ke:mah se: kichihchi:wa ika se:, ika se: tama:ma ya. Nihjó:n *servi:rowa** nihjó:n xo:no:t, ika se: tama:ma ya, kwaltia para mekapal. Mm. ¿Wa:n yo:n xo:no:mekapal wehka:waya? Yo:n wehka:waya *siempre**. *Siempre** wehka:waya seki. Pero sayoh mah a:mo a:paliwi [*por]que** de a:paliwi yehwa yo:n pala:ni. Kokotokatiw, mm. Yehwa yo:n neh nikmattok yo:n no: kwaltia para ne:n mekapal, wa:n yo:n nikmattok para n' *lazo** yehwa yo:ni ne: *deveras** nikelka:waya yehwa yo:n no: para n' *lazo**, para n' mekapal, mm. Tikihtowa teh tiweli ne: tikchihchi:wa, ne:n, kwa:it tein se: kikwi, *este**, mekapal. ¿Ka:nachi to:nal se: ma:tami se: kwa:it? Pos neh *antes** nik..., ni..., ihkó:n ke:mah *por ratos** nikchihchi:waya nihjó:n se: e:yi *rato**. Mm, *por ratos** ihkó:n nikchihchi:wa se: mekapal, [nik]chi:wa. ¿A:mo tel owih se: kichihchi:wa? A:mo semi, se: e:yi *rato**, komo ke a:mo semi we:i, ta: ihko:ntsi:n, mm. Yo:n no: tamachi:wtok se: kitehteki xo:no:t. No: tamachi:wtok, no: tamachi:wtok nihjó:n, a:mo no: eliwis. ¿Ka:nachi se: kitehteki xo:no:t? Pos neh niktehtekia de nihjó:n tik..., tikiliah ne: tahko *vara**. Tahko *vara**, mm. Ihkwí:n tsikitsi:n, mm. ¿Wa:n tahko *vara** tiktehtekia xo:no:t, ka:nachi weyak ki:saki mekapal? Yehwa ya tahko *vara** de n' xo:no:t ihkó:n, ihkó:n de weyak de tahko *vara** xo:no:t. Yehwa de weyak. Pero *lazo más**. N' *lazo** tikta:lia:yah de, de, de o:me *metro**. Mm. O:me *metro** para ahsia ika tikilpia:yah. Pos ke:meh yo:n tikonkwiah ika kowit *o, o** teisá: tama:mal, pos ahsi para se: kilpia, mm. Ke:mah, o:me *metro** nika:n wa:n o:me *metro** ne:, pos ahsi a para ne:, yehwa yo:n nochi tehwa:n, nochi tikwiah wa:n kikwia no:pá:n neh nikitak, mm. ¿Ekintsi:n tehwa:tsi:n a:mo tikwi ok? Pos ekintsi:n a:mo, a:mo nikwi ok yo:ni. Pero nikchihchi:wa mekapal ihkó:n no:. Ekintsi:n a:mo nikwi ok, ekintsi:n pos nikwi yehwa yo:n de *lazo** ya, ke:meh ekintsi:n nochi mopatatok, mm. Tikihtowa teh tiki:xmattok e:yi taman xo:no:t. Mm. ¿De katí:n oksé: xo:no:t no: tiki:xmattok de i:n e:yi? ¿Onkak *más** ok? Mm. Yehwa sah yo:n e:yi wa:n se:, pos yehwa niki:xmati tepe:xo:no:t sayoh. ¿Ke:ni:wki tepe:xo:no:t? I:n tepe:xo:no:t nihjó:n seki ihkwi:ntsitsi:n mochi:wa wa:n achi *moraditos** ne:n ixo:chio. Wa:n seki iteyo ihko:ntsitsi:n. Yo:n no: kwal..., se: *vez** no: niki:xtihka, se: kowtsí:n ihkó:n no: kwaltiak a. Pero chi:chi:ltik n' xo:no:t. N' tepe:xo:no:t tikiliah. Pero *más o menos** yo:n a:mo kachi tikwih n' xo:no:t, ke:mah. No: kwaltia pero de n' kowkone:t ihkó:n pero a:mo semi we:weyak ki:sa. Ihkwi:ntsitsi:n ki:sa *porque** kohkoto:ni. De n' selik, ihkwi:ntsitsi:n no: kwaltia pero chi:chi:ltik semi moka:wa ke:meh oksé: xo:no:t. Entó:s yo:n tepe:xo:no:t ko[mo] [p]os a:mo okachi kwaltia, *este**, se: kiehke:wa, ¿toni kwali se: kikwi? Yo:n tepe:.... Pos tikwih para ika ne: titi..., tein ihkwi:ntsitsi:n ika 'tawi:pa:nah, ika se: tahtalpia, mm, n' ie:wayo pero de n' ihkwi:ntsitsi:n. Wa:n ikowyo. Ikowyo we:i, de n' moskaltia we:i kowit ihkó:n. Ihkwí:n tila:wak ne:n ni..., n' ikakawyo, mm. Wa:n ne:n *semi...,** ne:n n' iteyitsi:n ihkwi:kwí:n de we:weyak ihkó:n nihjó:n *cuacuadritos** ihkó:n kipia. Wa:n ixo:chio yeh *morado**, mm. Motekpa:ntiw ihkó:n, motekpa:ntiw ihkó:n de ne:n iteyo ihkó:n motekpa:ntiw. Ihkó:n motekpa:ntiw, *hasta** ihkó:n mochi:wa ne:n ni..., ka:mpa moka:wati a. Ke:meh eskia se: exo:t Mm, ke:meh eskia se: exo:t, mm. ¿Katí:n me:tsti xo:chiowa? Pos xi..., xo:chiowa i:n, i:n mayo tipano:keh. ¿Wa:n teyowa? Teyowa *mismo, mismo** yo:n to:nalmeh, ihkó:n teyohtiw, iwki a. Mm, ke:meh wetstiw xo:chit ihkó:n mota:lihtiw n' iteyo, mm. Tikihtowa ne:n ikowyo semi we:i mochi:wa. Mm. ¿Toni kwali se: kikwi ne:n ikowyo? Pos n' ikowyo nihjó:n seki kikwih para yehwa yo:n kowtsitsi:n de n' para se: tatsakwil, *ta..., tablitas**. Ke:mah, no: kwaltia. I:pa sayoh ika se: motatsi:ntsakwia. Ika se: motatsi:ntsakwia. Yo:n no: kwaltia, de n' mehmela:wak. Ehe, wa:n yo:n semi ke:wa, de *cuando** wetsi a ihkó:n de ke pala:ni a semi ke:wa yo:n xo:no:nanakat, mm. Yehwa yo:ni. I:pa xo:no:nanakat sah kie:wa oso ..., A:, ke:wa no: yo:n ma:tananakat wa:n alakcho, mm. Yehwa nihjó:n, yo:n semi we:lik, mm. Yehwa e:yi taman nanakat, mm. A:man xte:chtapowi ke:ní:w moto:kay. Mm. Nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. ¿Ka:nachi xiwit tikpia? Nikpia *sesenta y tres años**. ¿Katí:n xola:l tinemi wa:n katí:n xola:l, *este**, timoskaltih? Pos nehwa nimoskaltih ne ninemik nika:n Tozán, Tozán, Jonotla. Pero *después** niwa:lpano:k kipia *vein...,** sempowal ika chiko:me xiwit nietok nika:n San Miguel. Mono:tsa Xopanaco San, San Miguel Tzinacapan. *Bueno** pos yehwa sah, miak tasohka:matik. O..., ompa nietok ekintsi:n.