A:man kwali, *este**, tite:chtapowi:s ke:ní:w, ne:n, yo:n a:wa:tsayah ne: wehka:w. Ekintsi:n pané: a:mo okachi kichi:wah ok, pero wehka:w kihtowah a:wa:tsayah. ¿Keni:w se: a:wa:tsa wa:n ton okwilomeh, ne:n, kwali se: kinkwi, ne:n, komo se: a:wa:tsa? *Ajá. *Este, para** se: a:wa:tsas, nejó:n, se:, se: kita ka:mpa yo:n momaxalowa n' a:t, yo:n, kipia o:me maxal, tein we:ia:t wa:n tein imaxal n' oksé: tein nohne:l a. Komo tikneki tikwa:tsas tein we:i..., tein we:ia:t is... is..., tein we:ia:t yahtok, wa:n kwali tikwa:tsas, kwali tikoto:nas, yo:n we:ia:t kwali se: 'koto:nas komo t'neki. Wa:n tikte:mowa ne: .... *Primero** tik..., achto tik..., tiksa..., tikte:mowa tet, tiksa:lowa n' tet, te..., tekola:l tikiliah. Tiksa:lowa, ne:, o:me pa:nti. Nika:n tiksa:lowa n' tein wehwei tet, t'sa:lowa tein t'xi:ko:s *o** itech n' a:t se: mopale:wia kwali, te:pale:wih n' a:t se: kahkokwi n' tet, ma:s[ki] ye:kwehwei. Ma:ski *siquiera** pano de se: sie:ntoh ki:loh kwali se: kahkokwi n' tet, *porque** te:pale:wia, se: ki:xkepa kwali. Te:pale:wih n' a:t. Wa:n tiksa:lowa n' tet, tikoto:na... Wa:n tepitsi:n tikme:dio..., tikme..., tikme:dioilakatssa:lo:s n' tet ke:meh .... A:mo, a:mo tiksa:lo:s ne: mah tamela:wa eto, sano ke tepitsi:n tikilakatsta:li:s ka:mpa etok n' a:maxal, ti..., ka:mpa ika ti..., ka:mpa ika tikya:lti:ti n' we:ia:t. Tik..., tiksa:lowa nika:n t..., tet, tet ihkó:n t'ta:lia, t'ta:..., t'ta:..., *hasta** ke:meh ne: *medio** ilakatstik. Ke:meh wi:tsa we:ia:t wa:ltemo:tok ne:pa, eh, tein wi:tsa, a:mo wel kimela:was nika:n, tepitsi:n *medio** ilakatstik ni:ka:n wi:tsa yo:li:k a wa:n yowi para ne:. Kalakiti ka:mpa, ka:mpa teh tikneki tikya:lti:s para tikwa..., para 'tate:mo:s ika xilimeh nika:n komo tikneki. Ompa ke:mah tiksa:lowa ne:n tekola:l nika:n i:n, wa:n t'senkoto:na n' we:ia:t. Wa:n ke:mah ne: sepa se: tiksa:lowa ne:n..., sepa seki tiksa:lowa ya n' tet, n' tet nika:n sepa, o:me pa:nti se: kichi:wa ne:n tekola:l, wa:n ke:mah. Yo:n se: miakeh, seki komo we:i n' a:t kwali se: mosempale:wia se: miakeh. Wa:n seki, ne:n, tikwiti a n' iswat, iswat ne..., onkak, ne:n, pahpata iswat oso chamakih iswat, tein eski tikahsis de iswat, xiwit tein pata:wak, tein kwali kitsakwili:s n' a:t wa:n ke:mah tik..., tikta:liah n' iswat, n' iwa:n tiktekpa:nah ke:m.... Pero a:mo se: kitekpa:na *a lo**, ke:meh weli sah. Tiktekpa:nas tiwa:le:was de nika:n. Nika:n tiwa:l..., tiktepa:ntiá:s ihkwí:n, ihkwí:n tiknepanohtiá:s. Tiknepanohtiá:s ihkwí:n, ihkwí:n ke:meh yo:n *teja** se: kichi:wa ihkó:n, ke:meh chamakih iswat se: kita:lia ihkwí:n wa:n ihkwi:ni se: kita:lia. A:mo, a:mo, a:mo ihkwí:n. Ihkwí:n kalakis itampa n' a:t. Se: ki..., se: kisa:lohtiw ihkwí:n, se: kisa:lohtiw ihkwí:n ika..., ihkwí:n chi:wtih ihkó:n *hasta** tiko..., *hasta** tiahsi tate:noh sepa. Wa:n ke:mah, ompa ke:mah wi:tsa ya..., n' ta:lsakanih kisakah n' ta:l, [...] ika se: teisá: kima:ma:tih. Wa:n [ki]te:mili:tih ya n' ta:l ne:pa, kite..., kitsonkepah ne:... se:..., n' ta:l, wa:n sepa seki kite:makih wa:n sepa se:. Wa:n, wa:n a:kin ompa i:..., tein *mero** kimati tein ne: a:tsakwas a. Ke:meh n'mattok, neh n'mati ne:h, pero neh kite:makih n' ta:l n'tehtelta:lia ika noma:y ihkó:n, n'tehtelta:lia. N'tili:ntia para ne: a:mo..., para mah mo..., mopexo:nti *parejo**. Para a:mo ne: ya:s n' a:t ne:..., ne:wí:n *o** kalakis n' a:t ihkwí:n. Wa:n iswat mah kwali sa:liwto ke:meh..., nepaniwto nimitsilia. Wa:n se: kitelta:lia n' ta:l wa:n sepa seki wi:tsa, sepa seki wi:tsa *hasta** pexo:ni ke:..., itech yo:n, ka:mpa yetok ne:n tekola:l wa:n pexo:ni a ya. Pos ke:..., a:mo, a:mo panowa ok n' a:t nió:n tei. Kikwi a n' a:t n' ohti ka:mpa ika ne: tik..., tikneki tikia:lti:s. Wa:n pexo:ni t'tsonta:lia, *hasta** motsonta:lia yo:n a:..., a:t..., komo ke a:xa:l, yo:n se: kichkwa a:te:n a:texa:l. Yo:n se: kichkwa *hasta** motsonta:lia tepitsi:n ihko:ni a. Ompa ke:mah ma:s kwali timohti:s, kwali mo..., mohtiah, ne:n, tasakanih wa:n kitelta:liah kachi. A:mo panowa ok n' a:t nió:n tei ok. Moka:wa mahyá: tepa:mit wa:n a:mo panowa nió:n tsikitsi:n a:t. Wa:ktiki:sa n' a:t ne:pa. Moka:wa sayoh ka:mpa yehyewal te:ktok sah n' a:t wa:n ke:mah komo tikpahwih oso ..., komohkó:n tikpahwih oso t'tate:mo:s iwki sah *cua...**. Xilimeh sa papatakah *cuando** onkakeh xilimeh, kowa:michimeh ki:sah, *o..., o** m..., michimeh. Ke:mah, onkakeh ne:..., se: 'ki:tskia ya. Wa:n komo t'ta:lia tenex pos tik..., tikpa:ta ya n' tenex wa:n tiktsetselowa ka:mpa mokahka:wtiki:sa ne:n aha:tekochtsitsi:n ompa n' tikinki:tskia ya n' okwilimeh. Wa:n yehwa yo:n. Ihsiwkatsi:n se: kwa:tsa, soh mah se: kimati se: kwa:tsas n' a:t. A:kin a:mo kimatililia, a:mo kwa:tsa n' a:t. Neh n'mattok *porque** tehwa:n te:chne:xtilihkeh tota:tahwa:n ke:ní:w se: kwa:tsa n' a:t. Ke:mah, ihkwí:n se: kisa:lohtiw ke:meh yo:n *teja** se: kita:lia, ne:..., nepaniwtok ihkwí:n wa:n ihkwí:n, ihkwí:n. Ke:meh wi:tsa n' a:t ihkwí:n. Ke:mah, wa:n tepitsi:n mah, mah *medio** ilakats. Para ne: i:n a:t kita:kamatis ya:s ihkwí:n. Komo tikta:lia t'se..., n' a:t, nika:n wi:tsa we:ia:t wa:n nika:n t'ta:lia t'senkoto:na moma:ki nika:n wa:n kipia de pano:s. Komo ila..., ilakats tepitsi:n ihkwí:n nika:n etok we:ia:t tikihto:ka:n t'ta:li:ka:n tekola:l ihkwí:n, ke:meh ilakatstik ihkwí:n tikoto:na wi:tsa n' a:tsi:n ika yo:li:k, yo:li:k nika:n nika:n para ne: yowi a. Yowi ka:mpa teh tik..., tikya..., ka:mpa tikya:lti:sneki n' a:t tikoto:nas, ki..., kipia de ompaka ya:s *porque** tehwa tikmati, tehwa t'tachihchi:wia.Yowi ka:mpa teh tik..., tikya..., ka:mpa tikya:lti:sneki n' a:t tikoto:nas, ki..., kipia de ompaka ya:s porque* tehwa tikmati, tehwa t'tachihchi:wia. Ihkó:n se: kichi:wa yo:n. Tehwa:n ne: wehka:w a, ne: we:i a:we:ltah, nika:n Tetelilla *puente**. Kilia we:ia:we:ltah, tikmattos tepe:wa:xi:n tanitsi:n, tiktsakwayah n' tehwa:n, miakpa n' a:t tikwa:tsayah. Timosenkwiah sakera ka:n timahtakmeh. Pero titekitiah a:mo timiakeh timahtakmeh *pero cuando** t'tate:mowah i:..., i:xkich tokni:wa:n, wehka wa:ki n' a:t. Tate:mo:lo, motakwi:liah ya. Ke:mah, tikchi:wkeh ompa tekit yo:n. Ke:mah yekinika te:chmati:ltih..., yekinikatsi:n te:chwi:kak n' *difunto** Jerónimo katka, Solano, momikilih ya. Ne:n, no: de San Miguel. Yehwa n' te:chyo:le:w mah..., kimattok ke kwali tia:wa:tsah iwa:n nowe:ita:tah, pos te:chyo:le:w. Yeh ki..., kwali kikowa no: n' tenex pero a:mo wel a:wa:tsaya. Wa:n [ki]kakik ke tehwa:n tiwelih pos te:chyo:le:w n' ta:tahtsi:n. Wa:n tiahkeh, tiowih, tik..., *cada** xiwit itech *semana santa** tikontsakwayah n' a:t, tikwa:tsayah. Wa:n t'pahwia:yah, o:me, e:yi *bulto de** tenex t'ta:lilia:yah wa:n ..., pero te:chpa:panwiah n' tokni:wa:n motakwi:liah, tikinkwiah n' kowa:michimeh neli, tikinkwiah n' kowa:michimeh pero ye:kmiak tokni:wa:n kalakiah, ke:meh motate:moli:tih. A:mo wel se: kintaka:waltia ke:meh se: a:t. Se: tekiti a:mo se: miakeh pero se: tate:mowa se: miakeh ya. Iwki se: kwa:tsa, iwki se: kwa:tsa yo:n, komo a:mo nankimatih ihkó:n se: kwa:tsa. Se: ika iswat se: kita:lia n' tatampa pero se: ki..., se: kisa:lowa, se: kitekpa:na ke:meh se: pahpatapechtia. Iwki se: ki:x..., se: kipechtia, kwali oksi n' pahpata no:. Se: kisa:lowa kwaltsi:n, mah a:mo..., mah ke:meh a:mo eliwis. Se: kipahsolte:ma n' xiwit. Wa:n ke:mah yo:n se: kipehpechtia, ihkó:n se: 'kehkelpachohtiw, ne:n, se: kimetspostektiw, ne:n, ikowyo. Wa:n yo:n se:..., se: kita:lia oho:me n' iswat no: para se: tahtapechtia. Wa:n 'yewalowa, 'yewalowa komo chikiwit *o** teihsá: kowkaxó:n tikpechti:ti. Wa:n ke:mah ne: tikte:ma n' pahpata, t'sa:lowa, t'sa:lowa, ke:mah tik..., kampa tipe:wak, ka:mpa ekinika t'ta:lih ompa sepa tik..., sepa ne: tik..., tik..., tikelpacho:s, ka:mpa tikitas ne: tik..., ta..., tatahkoaktok yehwa ya, ompa n' tipe:was. Tipe:was, tipe..., ...kel..., tikelpachohtiá:s, tikelpachohtiá:s, tikelpachohtiá:s ihkó:n. Wa:n nochi m..., t'tampakelpach..., t'tsompachowa ke:mah s..., t'panta:lilia teihsá:, teihsá: tein a:mo, mah teihsá: t'ta:lili:s ihkó:n. T'panta:lilia kowtsí:n *o** teihsá: tikahsis para mah kitelta:lihto wa:n tikokxitia n' pahpata no:. *Igual** i:n *cuando** se: a:wa:tsa. No: se: kisa:lowa n' iswat ke:meh kina:mikis para a:mo kalakis n' a:t. Iwki yo:n. Wa:n okwilimeh tein ki:sayah ke:meh xilimeh oso, ne:n, tikihtowa kowa:michimeh, ¿ika se: ima:y se: kinkwihkwia? Pos ne: kowa:michin, nejó:n se: 'ki:tskia ika se: ima:y. Pero de tein, tein a:mo kimatililia kima:ki:tski:ti ihkó:n wa:n ki... ihkó:n cholowa *porque** alaktik. Neh, neh ke:meh nikwi:ka no: ke:ní:w nik..., [nik]mattoka ke:ní:w niki:tski:s i:n. Niow ne: a:te:n, nikita ne: etok n' kowa:michin ne: etok a ne:. Niki:tskia ika noma:y nikalakia ihkó:n n'piswia a:t, a:wa:kpan ne:wí:n, mo..., mote..., motexa:lnelowa ya. Mokwe:kwe:lowa, mo..., xa:lowa, mopa..., mopepechowa itech n' ialakyo, ne:n, ne:n, texa:l. Ompa tik..., tikmiktia ya. Ompa tikmorra:lakia wa:n tikwi:ka ya. Pero komo se: *tonto**, se: kima:ki:tskia n' a:ihtik, kopi:ntiki:sa wa:n oksé: kikwi, komo a:mo teh..., komo teh tikma:ka:w. Oksé: kitokatiki:sa wa:n mokwi:lia para ne: a:wa:kpan. A:wa:kpan a:mo cholowah yo:n, mopihpilowa i:x..., a:texa:l ika motake:ntiah wa:n a:mo wel yowi ok, to:ntohkwi. Wa:n xilimeh yeh kwali se: ki..., kima:ki:tskia de pahyoh, yeh kwali se: kima:kitskia wa:n ne: kowa:michin ma:ski pahyoh yo:n i:xtoloh[poh]poliwis, i:xnehnextia. Pero a:mo wel se: 'ki:tskia porin alaktik, te:ta:ni. Yo:n *por más** se: chika:wak, te:ta:ni. Yo:n *siempre** se: a:wa:kpan se: ma:..., se: kiki:tskia, se: kitila:na, se: kiki:tskia ika .... 'Kalaki moma:y ka:mpa wila:ntok, 'kalaki moma:y ihkó:n, xtamo:ta ne:wí:n wa:n x'tokatiki:sa ya ompa ya. Ne: tiktlapowia wa:n tik..., [ti]kalakia momorra:lko ya wa:n a:mo teh ..., a:mo yowi ok. Ke:mah, ihko:ni. A:wa:kpan ka:n mopale:wia pero n' a:ihtik ye:kkwali mopale:wia. Alaktik, te:cholwia. Ke:mah, ihko:ni n' tikchi:wayah n' tehwa:n, mm. Wa:n komohkó:n a:mo se: kite:milia tenex n' a:t, ¿Keni:w se: kinkwi xilimeh, se: a:wa:tsa? Pos komo onkak, komo a:mo se: kite:milia sayoh se:, se: tama:te:mowa sah de wa:ki n' a:t. Se: ki..., tama:te:mowa sah wa:n kachi kwali n' a:mo se: kite:mili:s tenex *porque** tein, tein a:mo tiki:tskih, tikahka:wa n' a:t, sepa x'tapo, sepa, sepa moka:wah wa:n komohkó:n tikpahwih wa:n a:mo tikahsi ok, tetampa aktok wehkatan, mik..., miki a wa:n a:mo, a:mo tikwa:ti ok, sanoke mowa:ilo:ti a. Kachi kwali mah se: kiwa:tsa sah n' a:t wa:n tein kwali tikwik, tikwik wa:n tein a:mo tikahka:wa n' a:t. Sepa, sepa ompa etok n' okwiltsi:n. Ke:mah, m' pahti *pues** kiwehwelowa. Kini:xtolohwehwelowa ne:n pahti wa:n nehnextia n' ini:xtololo *por eso, por eso** mikih. Ke:mah *porque** yo:n tenex ne: kiniwehwelowa n' ini:xtololo wa:n *pescaditos** no: *igual**, nextia n' ini:xtololo. N' kowa:michin nextia n' ii:xtololo wa:n ika miki a. Wa:n moa:wilowa n' okwiltsi:n de a:mo se: kikwi, *mejor** komo weli kachi kwali mah se: ki..., kwa:tsa sah wa:n 'tate:mo ka:mpa ti... wa:n sepa xkahka:wa n' a:t para mah sepa onkaka:n okwilimeh. Tein a:mo wel tiki:tskih mah sepa mah, mah eto. Moskaltiah wa:n momiakiliah sepa. Ke:mah. Se: kipahwia pos se: kipolowa ya n' kone:meh wa:n, wa:n a:mo se: kikwi nochi. Moa:wilowah. Yehwa yo:n. Wa:n se:, se: tamitaololowa entó:s tikihtowa ne: sepa mah se: kwehwelo n' a:t ne: ka:mpa se: ... Sepa se: kwehwelowa n' a:t n' ka:mpa .... Tepitsi:n se: kitapowa kampa mah kwali pano n' a:t sepa wa:n kwali moka:was se:, se: *cachito** kwali moka:was. Pero n' ka:mpa pano:tok n' a:t tein we:ia:t kwali, kwali tik..., tikwehwelowa, t'te:te:ma sepa mah..., mah..., para mah yowi n' a:t sepa. *Igual** sepa moka:wa, ke:meh, ke:meh tein titawehwelohka. Ke:mah kwali sepa yowi n' a:t sepa ka:mpa i:pa, soh, sepa tite:mowa sepa se: x'tapo sah wa:n sepa x'tapo n' a:t para mah sepa onkaka:n okwilimeh. Komo tiktsakwak wa:n a:mo yowi ok pos n' okwilimeh mikih ya n' tein moka:wah. Moneki mah tapo:to sepa, mah sepa mo..., mah se: a:ti:ka:n n' okwilimeh. Ke:mah, ihkó:n se: kichi:wa. Ke:mah tehwa:n tik..., tikwa:tsayah wa:n sepa t'tapowa:yah *cuando** tiwa:le:wayah, t'tamite:mowah, tiktapowah wa:n yehwa ya. Komo sepa ti..., [tik]tsakwah se: *lado pero** pos se..., sepa ya..., se..., wa:n sepa t'tawehwelowah ihkó:n para oh..., oh..., mah onka[ka:n]nochipa n' okwilimeh, mah onka n' a:t. Ke:mah, komo tikwehwelo:ti n' icha:n okwilin pos *después** a:mo onkas ok n' okwilimeh. Tikinwehwelowah ya. Moneki mah sepa se:, se: kinte:mo wa:n ke:mah, se: [tami]tate:mo[wa], mah sepa se: kitapo wa:n sepa onkaka:n okwilimeh, ke:mah. A:mo mikih n' ihkó:n, ma:ski tein tikpoloh a:mo, a:mo tikwik pero sepa yo:ltos *como siempre**. Mah moskalti wa:n sepa tikwiti:w. Ke:mah, a:mo se: kitamia, ke:mah. ¿Nochi a eskia de i:n se: a:wa:tsa? Ke:mah. Ke:mah, ke:man se:, se: kiwa:tsa n' a:t, wa:n ke:[meh] nimitsi.... Nika:n i:n A:wa:tepe:k tikwa:tsayah n' tehwa:n n' a:t no: wa:n 'tama:te:mowah oso 'tapala:nkahwiah. Wa:n titama:te:mowah, tein, tein tikwikeh wa:n a:mo tikwikeh, sepa 'tapowah n' a:t wa:n sepa yetokeh n' okwiltsitsi:n. I:pa sepa kwali motate:moliah, moskaltiah sepa. Komo titapahwih wa:n yo:n, yo:n ma:xahxakameh yehwa:n nika:n se... onkakeh se[mi] ma:xahxakameh nika:n A:wa:tepe:k. Komo tikpahwih yo:n a:mo ki:sah, komo aktok tetampa ompa miki wa:n ompa moa:wilowa ya. Wa:n kachi kwali komo titama:tawia, oso tapala:nkahwia oso t'tamahma:te:mowa sah, wa:n tikpala:nkahwia n' tet wa:n ki:sah n' xilitsitsi:n wa:n a:mo pahyohkeh, nió:n tei. Chipa:wak yo:n. Ke:mah a:mo ..., kwali sepa se: kitapowa n' a:t wa:n etokeh *como siempre** n' okwiltsitsi:n. Ihkó:n, tel *mej[or]**, nika:n A:wa:tepe:k miakpa tia:wa:tskeh, miakka:n. Pero neli de a:mo tikpahwiayah n' ompa *porque** a:mo teh, a:mo teh kowa:michin, a:mo t'pahwia:yah, a:mo teh kowa:michin, soh. Tik..., tikpah..., tika:wa:tsayah n' a:tsi:n wa:n ke:mah ti..., *titapala:nkahwia:yah** ya. Ika *palanca** se: koli:nia n' tet wa:n 'ki:stiki:sa xilitsi:n wa:n tikitskia ya komo tiwelik. Iwki se: kichi:wa. Ke:mah. Komo nochi a, pos te:chtapowi moto:ka:y. Ee..., José Ernesto Vázquez. Ka:nachi xiwit tikpia wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:w. E:yi powal wa:n na:wi. Wa:n n' ts..., no..., nocha:n San Miguel Tzinacapan.