Neh nimono:tsa niRubén Macario. Nehwa no: niErnesto Vázquez. Semi kwaltsi:n *este** timonohno:tsatih *sobre** de i:n xiwtsi:n tein nika:n tikpiah. Nika:n tikte:ne:watih, nikneki nikmatis ox no: tiki:xmattok tehwa:tsi:n kiliah pi:na:wits, mm. Ke:mah no: tiki:xmattokeh ne:n .... Yo:n pané: tak ima:i ne: pané: nahna:wi ima:i sah kipia. Mm Nahna:wi ima:i para mi:xna:miki *cuando** komo se: kioli:nih yo:n, ihwa:k moma:tsakwa. Wa:n *cada** i:xna:mik motsakwa iwa:n ima:ko komo kihtowah pi..., pi:na:wa no: *por eso** moma:tsakwa yo:n Mm. Yehwwa yo:n ika tiki:xmatih wa:n iwitsiio ata chihchihkoltik, no: tehte:nko:ltik iwitsio. Ke:mah. Wa:n tehwa:tsi:n tikmattok para toni kwaltia i:n o a:mo tik..., *o** a:mo teh kwaltia. A:, a:mo. Kanah, ka:n, ka:n n'mati, ka:n n'mati para toni yo:n, ke:mah, ka:n n'mati. *Pues** xikita neh ne:chilia:yah ne:, ne:, ne:, ne:ka to:nal. Note:iskaltihka:wa:n inin..., inpopa:wa:n ya, nowe..., niwe:ita:twa:n ya nehwa ya *casi** nikihto:ti. Nowe:ina:n wa:n nowe:ita:t ke:meh yehwa:n tikmatis ne: ke:man yehwa ika mopahtia:yah tehtei weli xiwtsitsi:n. Ke:mah. Yehwa:n neli a:mo tapahtia:nih katka pero onkak, onkak tokni:wa:n a:mo, a:mo *porque** tapahtia:nih pero ke:meh yehwa ya i:n tikihtowah tehwa:n pos se: tatsi:ntokatinemi. Ke:mah. Wa:n seki tokni:wa:n pos tiki..., moeliwiswiah, kichi:wah *este** .... Kitekih teisá: xiwtsi:n, kikakih ke pahti pos ki..., kichi:wiliah no: n' i..., iehehko:lis Ke:mah. Yeh ne:chilwihtoya ne: nowe:ita:t wa:n nowe:ina:n, ne: ke:man, kihtowah ke i:n pi:na:wits no: kwaltia. Mm. Ke:meh i:n kichi:wah *este** miak, a:mo sayoh yehwa sah, sanoke kikwikih, kikwih mahyá: tikihtowah tehwa:n xiwtanechiko:l. Ke:mah. Ke:meh *cuando** yo:n se: cha:wisti.... Yo:n ata, ata tionkakeh ticha:wis..., mahyá: tito:ntihkalakih, ticha:wiskalakih. Ke:mah. Entó:s kihtowah ke mah kikwika:n yo:n xiwtanechiko:l, ke mah kisentekika:n miak taman xiwtsitsi:n, miak taman witstsitsi:n *porque** ata ke:meh i:n *a veces** tikpiah tehwa:n se:sepa tikpiah miak taman kokolistsi:n. Seki ata mahyá: kokolakih ihkó:n wa:n tewa:kih sah wa:n a:mo kimatih toni kipasa:rowa ne:n kokoxkeh Mm. Entó:s yeh ne: no..., no..., nowe..., nowe:ina:n wa:n nowe:ita:t, ne:chtapowia:ya, tehwa:n te:ch..., te:chi:ilia:ya, ke kwali yetok kit i:n pah..., para, para i:n pahti de i:n xiwtsi:ntsi:n mah kichi:waka:n xiwtanechiko:l, mah kitekika:n .... Mm. Nochi, nochi taman xiwtsitsi:n, nochi taman witstsitsi:n para ihkó:n mah kisema:nelo:ka:n, mah kimolo:nti:ka:n wa:n mah ika mopa:kaka:n. Ke:mah. Mah chi..., chi:wa xi.., xi..., mahyá: tikchi:watih tehwa:n tikmolo:nti:tih wa:n ne: e..., para ton nima:lti:s ika ne: ni..., ni..., nima:lti:s ika ke:meh weli a:t sah, mah yehwa ya nikwi ika nima:lti. Ke:mah. Entó:s yehwa ya yo:n neh nimitsilia para ke:meh i:n pos kwaltia para yehwa yo:n se: ma:ltia. Ke:meh i:n *a veces** se:sepa tikihtowah tehwa:n yo:n *es..., ** se: .... Se: cha:wiskwi, mm. Eh..., Se: cha:wiskwi. *O** yo:n ehekat te:ahsi. Mm. Entó:s kima:nelowah yehwa ya, yehwa ya i:n, yehwa ya i:n *este** pi:na:wits. Texokowits wa:n yo:n *este** ke:ní:w kiliah itskwinpahwits. Itskwinpahwits, mm. Ke:mah. Witsto:tomat. Ke:mah. Witsto:tomat yo:n a:tsi:tsika:s, tein yo:n ta:lpana:tsi:tsika:s mowila:na Mm, ta:lpana:tsitsika:s, ke:mah. Wa:n yo:n xo:kihya:kpesma. Mm. Wa:n yo:n ma:..., *este** kiliah *este** ne: mas..., mas..., masa:t i..., mas..., chacha..., *este** chochopi Chochopih..., chochopih..., chochopihxiwit. E:soh, yehwa yo:n. Entó:s nochi yo:n kisema:nelowah seko sah wa:n kisemolo:ntiah wa:n ika ma:ltia ne:n kokoxkeh. Ke:mah. Yo:n witsto:tomat onkak ne: pané: o:me taman. *Hasta** e:..., a:..., e:y..., se:, se: taman itskwinpahwits. A:, o:me taman. Aha:. Wa:n se: taman witsto:tomat yo:n ta:lpan mochi:wa ata kohkostik iteyo, pitsa:wak n' ikowyo, ta:l..., ixta:wat mochi:wa ka:sá:. Wa:n de wa:ki a moka:wa iteyo kohkostik, boh..., nohboli:tas ihkwí:n wa:n onkak seki ne: wits...,witstomat n...,no: witsto:tomat kiliah,moskaltia wehkapan ata, żTiki:xmattok? Aha:, yo:n tein kikwi. Wa:n ye:kma:papatakaxtik ke:meh po:xne. Aha:, ke:mah, ke:mah, ke:mah, ke:mah. Wa:n ye:kma:tohtomiyoh wa:n ye:kwitsioh ne:n im..., ima:kowyo, nochi witsioh. Ehe, yehwa yo:n, aha:. Yo:n yehwa yo:n no:, no: kwali pahti iwa:n kinelowah ne: ta..., tikihtowa tanechiko:lxiwit. Entó:s *este** komo ke no: ti..., no:, no: tikte:kakilia:ni oso tikchi:wani no:. Ke:mah. Pos no:, no:, no: nikakilia:ni ihkó:n no:ta:tahwa:n wa:n neh no:, no: nikaki ihkó:n ika kina:ltiah. Pero miak, nochi miak taman witsti tein .... Aha. Te:wits..., witstsitsi:n nochi. Ke:mah, mm, mm. Wa:n pero no: tehwa:n kikwiah yo:n nimitsilia yo:n tein ta:lpan mochi:wa, ixta:wat mochi:wa yo:n witsto:tomat. Wa:n nehjó:n yo:n seki witsto:tomat wehkapantia wa:n ikehke:span mopepechowa ne:n kowtet wehwei. Ko..., ko .... *Cuando** selik xoxoktik wa:n *cuando** chika:waya .... Kohkostik. Yeh mota:lia ike:span ihkó:n, komoke ihmahma:..., itech ka:mpa ma:ewa ima:xiwyo ompa mota:lia i.... Kos..., kohkostia ya. Ima:tampa. I..., ne:n kowtet. Ehe, ehe. Wa:n yo:n telwitsioh nochi ima..., ima:i:xko ne:n xiwit ye:k..., ye:k witsioh, witsioh. Pané: yo:n, mahyá: tohmit kipia, ma:..., ma:tohtomiyoh wa:n kipia iwitsio nochi ompa. Ye:kwi...,ye:kwitsioh xiwit nió:n para se: ki:tski:s yo:n. *Andale**, a: pos no: tik..., no: ti..., no: te:ka..., we:noh no: tikmattok toni, no: tikmattok pues ke no: pahti neli yo:n. Ke:mah neh nimitsilia *este** wa:n nikneltoka neh .... Yo:n no: yehwa:n kinelowah iwa:n. Ke..., ke:mah ti..., ke:mah tik..., tikte:ka..., tiki..., tikitayah. *Porque** ke:meh i:n *a veces** se:sepa tehwa:n tikimpiah topi:pilwa:n wa:n tikitah ke:ní:w mo..., yo:n mokokowah, yehwa neli yo:n, we:noh neh nimitsilia neh, a:mo, a:mo tikwih ne..., a:mo tikwih *casi** para tik..., titapahti:skeh *o** para t'moya:waskeh, *si no** ke neli ke:meh nimitsilia neh, se:sepa timoilwi:skia ke:meh i:n topi:pilwa:n tikim..., tikimpahtiah. Ke:mah. *Porque** se:sepa neli ke:meh i:n koyo:pahti, a:mo nochi kinina:miki Ka:n nochi wa:n ke:masá: ka:n t'pia tomi:n para tikwiti:wih pahti wa:n yehwa yo:n. Yehwa ya yo:n. Wa:n neh nikilia neh, ni..., nikilia ne: no..., no..., ne: no, no..., notiska:w. Nikilia "pos ta: ne: ke:man" nikilia "*cuando** ne: ke:man mopahtia:yah towe:ita:twa:n" nikilia "A poco** teh" nikilia "ka:n ke:man teh mitsilihkeh" nikilia mo..., mowe:ita:twa:n" nikilia "ke:ní:w mo..., ke:ní:w mopilpahtia:yah" nikilia wa:n .... Neh nikilia "pos, a:mo semi nikahsika:mati" nikilia pero ke:meh i:n ne:ka *tiempo** te:chilia:yah" nikilia "ne:ka to:nal te:chilia:yah tote:..., tote:iskaltihka:wa:n" nikilia ke:ní:w mo..., mopilpahtia:yah, pos se:sepa" nikilia "neh no:, no: niknemilih nik..., tikchi:waskeh". Wa:n neli, nikita ke ki..., kina:miki. Ke:mah ta: tana:miki. Tana:miki, tana:miki *porque pos neli ke:meh nimitsilia neh. *Cuando** yetok de Dios ke tana..., *Andale** mah se: kichi:wa sah wa:n *cuando** yetok de to..., Soh mah se: kichi:wa sah, mah se: kichi:wa sah. Tote:ma:kixtihka:tsi:n pos ke te:ch..., te:chma..., te:chma:ki:xti:s itech yo:n, itech yo:n kokolis, pos tine:nke:ntih. Ke:mah se: ne:nke:nti tepitsi:n. Ma:ski koyo:pah. Nikinita koyo:meh mikih, kwahkwali tapahtia:ni, sa:liwtok pahti n' ikalihtik, titi:chaktok pahti wa:n kika:wte:wah *cuando** a:mo we..., a:mo kwaltia *parejo** a:mo. Pero *cuando** a:mo yetok, *cuando** yetok de a:mo tima:ki:saskeh ma:ski koyo:pahti, ma:ski toni eski, i:pa iwki sah ta..., ta: yehwa, yehwa neli yo:n tikihtowah, yehwa ya yo:n tikihtowah. Ka:n wel mopahtiah yehwa:n wa:n kwali tapahtia:nih. Aha, yehwa yo:n tikihtowah, ahsi, ahsi a n' to:nal. Mm, *Cuando** ahsi a n' o:rah se: mikis, ke:mah. *Cuando** .... Wa:n neli ke:meh nikihtowa ihwa:k tote:ma:ki:xtihka:tsi:n kihtowa ke tipahtiskeh, tine:nke:ntiskeh ma:ski ke: .... Kehke:meh weli pahtsitsi:n pos tine:nke:ntih wa:n yehwa neh nimitsilia neh, yehwa yo:n pi:na:wits kikwih. Te:namiki pahtsi:ni. Wa:n yo:n pi:na:wits teh ka:nachi taman onkak. Pos ne: niki:xmattok pi:na:wits tein yo:n moma:tsahtsakwa, ma:pa:pata:wak, ma:yehyewaltik wa:n niki:xmattok ke, seki kiliah chi:chilwits pero. Chi:chilwits, aha:. Chi:chilwits. Yeh chi:chi:ltik ne: no:, yeh tohmiyoh no: imetskowyo, ye:kchi:chi:ltik. Mm. Wa:n nehjó:n .... We:wehka kipia iwitsio, we:wehka sah iwitsio. Yo:n, yo:n a:mo chihkoltik, yo:n mehmelaktik iwitsio. Teh tikihtowa ka:n yehwa yo:n mahyá:, mahyá: wa:xih n' i..., mahyá: wa:wa:xin ixi..., ixiwyotsi:n. Ke..., ke:meh wa:xin ima:xiwyo ma:pisi:ltik yo:n. Aha:. Yo:n no: taman, taman ima:xiwyo wa:n i:n pi:na:wits yeh .... Ma:pa:pata:wak, ma:yehyewaltik tepitsi:n. Ke:mah. *An..., andale** yehwa ya yo:n wa:n yo:n chi:chi:lwits. Ka:nachi taman onkak yeh. Neh nik..., Pos pané: se: taman sah tikitah tehwa:n. Oso onkak istak no:. Neh, neh niki:xmat..., *bueno** neh niki:xmati no: tein chi:chi:lwits. Chi:chi:lwits yehwa tein tikihtohtokeh ekintsi:n pero yo:n witsti onkak ata yo:n sentaman witsti at..., no:, no: iwkitik a. No: iwkitik a pero yeh *este** ista:k ata yo:n .... *Bueno** ata a:mo nikmati ke:ní:w. *Andale** yehwa yo:n moso:sowa sah. Yo:n mosohsowa sah, a:mo moskaltia wehkapan, mosohsowa sah. Yeh pané: kachi ma:pa:pata:wak tepitsi:n ne: ima:xiwyo yo:n. Aha:. Yo:n mochi..., mochi:wa, mosohsowa sah, a:mo, a:mo moskaltia wehkapan wa:n i:n chi:chi:lwits ye:kwehkapantia, mehmelaktik mochi:wa tako:meh Wa:n ke:meh xo:nami:lo:t wehkapan mochi:wa. Ke:mah, yehwa yo:n. *Andale** yehwa yo:ni, yehwa yo:n neh nimitsilia no: I:n chi:chilwits. Wa:n onkak ata sentaman yo:n kiliah *este** ... *Bueno** nikaki neh ki..., kito:ka:itiah *bueno** tein *este** ma:se:walkopa, ma:se:walto:ka:it, ma:se:walto:ka:it, a:mo nik..., a:mo nikto:ka:imati pero ata kilia *sierrilla** Mm. Yehwa yo:n tikiliah sie:rrahwits. Sie:rrahwits. Sie:rrahwits. Sie:rrahwits wa:n yo:n sie:rrahwits neh nikilia no: iwki, no: iwkitik a ne:n .... No: iwkitik a ne:n chi:..., chi:chi:lwits tikihtowah, sayoh ne: porin ista:k wa:n porin tel, telkwe:chtik kipia ne: n' i..., n' i..., n' i..., n' i..., iwitsio. Wa:n yo:n miakka:n, yo:n ika pa:nti tekpa:ntok ipanko kipa..., ika, ika pa:nti ne:n tekpantok iwitsio ata. Aha, yehwa yo:n. *Como** ke ke:meh ka:n chikwase:n pa:nti n' i..., tekpa:ntok. Aha:. Nochi *hasta, hasta** ka:mpa tami ikwa:payo. Aha, ke:mah. Wa:n yo:n te:tech moka:wa komo se: mokwi:ltih. *Andale**, yehwa yo:n nikilia neh, nikilia neh, nikilia neh, *bueno**, tehwa:n t'to:ka:itiah sie:rrahwits. Sierriyah. Tehwa:n tikiliah sie:rrajwits. Wa:n no: iwkitik a n' ixiwyo .... No: iwkitik a ke:meh ne: chi:chi:lwits sayoh neli porin ista:k yeh pero wa:n .... Ke:mah. Wa:n telkwe:chtik ne: n' i..., n' i..., n' i..., ixiw..., n' i..., n' i..., iwitsiotsi:n. Telkwe:chtik yo:n .... Miak i..., tekpa:ntok. Nochi witsti yo:n kipia, a:mo kipia i..., a:mo kipia itohmiyo sah, yo:n nochi witsioh Yo:n tehte:nko:ltik, te..., te:tech moka:wa komokó:n se: mokwi:ltih, itech se: itilmah oso itech se: inakayo wa:n yo:n .... Mm, nochi witsti, *andale**. Aha: yehwa yo:ni. Se: kihki:xtia *hasta** eheski:sa ya ata. Wa:n yo:n, pero yo:n a:mo pahti pané: n'mati, yo:n pané: a:mo ke:man se: kite:kakilia mah kikwika:n para pahti Yo:n pané:, pané: kanah. Pané: kanah, yo:n .... A:mo, ta: kikwih yehwa neli .... Nio:nó: chi:chi:lwits. A:mo xiwtanechiko:l pané: kikwih yehwa sah pi:na:wits. Yehwa sah pi:na:wist, yehwa sah, yehwa sah yo:n sayoh n'mati neli neh. Yehwa sah pi:na:wits, yehwa sah. Ke:mah *este** pos yehwa sah yo:ni nimitstahtanilia no: *este** ox no: tiki:xmattok para nehjó:n tik..., tikmattoskeh *casi** ke .... Ke:mah tikix..., niki:xmattok no:, niki:xmattok. Ke:mah. Mah se: motapowi, mah se: motapowi. No: tiki:xmattok, no: semi kwaltsi:n neli ke:meh i:n mah nochi tiki:xmatika:n neli nika:n tehwa:n tima:se:walmeh mah timotapowi:ka:n *porque** .... Neli, se:sepa, se:sepa tikihtowah *este** tein a:mo tiki:xmatih wa:n tein ki:xmati ne:n oksé: tokni:tsi:n Pos kwaltsi:n mah te:chili, mah a:mo no: ika mowe:ineki, mah kihto pos neh niki:xmattok yehwa i:n para pahti *o** yehwa i:n a:mo, para a:mo, a:mo kwaltia para pahti wa:n .... Ke:mah, ke:mah. Pos ihkó:n neli mah, mah *parejo** timotapowihtia:ka:n kwaltsi:n, neli mah tikihto:ka:n tehwa:n *este** tik.... Mah a:mo se: kita:ti nochi tein se: ki:xmattok talna:miki:lis. Neli ihko:ni, mah, mah kimattoka:n toni pahti se: kikwi. Yehwa yo:ni. Ke:mah. *Este** neh nimono:tsa ni Rubén Macario. A:. Ke:mah ni..., niErnesto Vázquez. *Este** yehwa yo:n tatsi:ntokalis neh nimitstahtanilia. kwaltsi:n, kwaltsi:n. Mm. Tasohka:matik. A:mo teisá:, tasohka:matik tehwa:tsi:n.