<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="TEPOXMANANIJ" audio_filename="Reparado_Activa_Tzina_Agric_AJH303_tooka-ika-yunta_2010-07-15-k" version="18" version_date="130415">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Eleuterio Gorostiza Salazar" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="Andrés Martín Juárez" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1416.176">
<Turn startTime="0" endTime="9.094" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
Ta:tah pos ekintsi:n xite:chtapowi ke:ní:w se: *tayuntahwia desde que** se: pe:wa *hasta** se: ma:tami se: to:nal. Ke:ní:w se: kichi:wa.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="9.094" endTime="729.966">
<Sync time="9.094"/>
*Bueno pues** sepa name:chilwi:ti nohjó:n de *yunta, este**, pos a:mo sayoh se: tayu:ntahwia. *Primero**,
<Sync time="21.64"/>
se: tawi:teki a, *este**, tikihtowa:yah titaxokolti:tih.
<Sync time="27.672"/>
Pero ihwa:k titato:kayah enero, febrero, a:mo ke:meh a:xka:n titato:kah ok diciembre, enero semi seki a sah.
<Sync time="38.156"/>
Entó:s nohjó:n *tiempo** titawi:tekiah diciembre para xokoyaya nehjó:n ehkaw.
<Sync time="46.25"/>
Wa:n tepitsi:n tai:xyehye:wa para *cuando** titekitiskeh ya pues tik..., ti..., a:mo t'mattok ok ke 'tawi:tekitih ok.
<Sync time="54.625"/>
Tikinkwitih ya kwa:kwehmeh komo tikimpiah *o** komohkó:n a:mo tikimpiah wa:n koma:mo tiwelih 
<Sync time="61.203"/>
pos tikyo:le:wah a:koni tekitis wa:n koma:mo pos komo tiwelih, a:mo tikimpiah ne:n kwa:kwehmeh pos tikintane:wih
<Sync time="69.14"/>
tein kwali kitila:nah nohjó:n *arado** tikilwiah.
<Sync time="72.687"/>
Entó:s nohjó:n ti..., titawi:tekiah wa:n nochi xokoyah nohjó:n ehkaw
<Sync time="79.094"/>
kwaltsi:n moka:wa nochi *cuando** 'nemiliah titekitiskeh ya pos ti..., titekitih ya
<Sync time="85.906"/>
pero *hasta** itech enero.
<Sync time="88.015"/>
De ompa ti..., ti[k]inkwitih wa:n tik..., tikte:mowayah ne:n koma:mo tikpiah toni ika titekitiskeh yehwa n' *arado**
<Sync time="98.765"/>
nochi, n' nochi ke:meh yetok, nochi ke:meh moneki.
<Sync time="102.187"/>
Pos yehwa ya name:chilia tikte:mowah pero komo tikpiah pos titatkih ya ne: ka:mpa titekitiskeh ya achi.
<Sync time="107.734"/>
Tikwi:kah n' *arado** iwa:n ne:n kilian *timón**,
<Sync time="112.015"/>
tikwi:kah ne:n *yubo** iwa:n ne:n kiliah *koyuntas. Mismo** yehwa kwa:kowkwetax.
<Sync time="120.515"/>
Tikitkih nochi wa:n a:kin tekitis, *este**, kitekis *primero** se: *garrocha**
<Sync time="129.109"/>
para kinimowtihtiá:s ika ne:n kwa:kwehmeh tein tekitiskeh.
<Sync time="134.875"/>
Pero no: tein tekitiskeh komo, komo tamachti:lmeh *pues** tekitis ise:lti iniwa:n sah.
<Sync time="143.054"/>
wa:n koma:mo pos kipia de yetos a:koni kini:xyeka:nas, se: ma:ski se: pili *o** se: ma:ski se: tein chika:wak a *más**
<Sync time="151.882"/>
*porque** ka:mpa ahsiskeh tate:n kintsakwili:s.
<Sync time="155.897"/>
Para mokepaskeh, pos kipia ki..., koma:mo welih pos kitila:nas ika *lazo**
<Sync time="161.585"/>
para sepa ya:skeh ka:mpa wa:le:waskeh.
<Sync time="164.194"/>
Wa:n ne:n a:kin kikwi:ka 
<Comment desc="Por error dijo kikwi:ka que la forma debe ser kwi:ka."/>
ne:n *arado** wa:n kiki:tskia,
<Sync time="169.632"/>
pos kipia de kitstiw, ke:ní:w ne:n tachkwatiw, ke:ní:w kwi:kah kwa:kwehmeh wa:n a:mo sayoh kowit sah.
<Sync time="178.663"/>
*Porque** nohjó:n chihchi:wtok *arado** wa:n kipia se: tepos n' ite:noh tein moto:ktiw kiliah "*reja**".
<Sync time="188.96"/>
Ihko:ni ni..., nikmattok *porque** no: se: *tiempo** nitekitik ika ke:meh,
<Sync time="194.71"/>
'tekitik ika ke:meh se: *cinco años** a sah, nehjó:n nikmattok ke:ní:w nohjó:n se: tekiti ika.
<Sync time="200.085"/>
Entó:s nohjó:n kitstiw *de que** komo panki:sa pos se: 'ki:xtilia ne:n tahsol *porque** miakia n' tahsol kipanki:xtia, a:mo wel moto:ka ok.
<Sync time="209.71"/>
Wa:n no: komo se: kimati pos moto:ka mah ipa se: taksa pero *xilisto**
<Sync time="214.725"/>
*porque** koma:mo m..., mokalaki:s momets ne: ka:mpa n...., ne:n *arado** wa:n iwa:n kwi:kas n' kwa:kweh momets.
<Sync time="221.241"/>
Wa:n nohjó:n *garrucha** pos ika se: *kimpareja:rohtiw**, se: kinoli:nihtiw, ke:mah.
<Sync time="227.319"/>
Entó:s, *este**, a:kin yo:n, a: nohjó:n kowit tein tatahko nohjó:n tsi:naktok nohjó:n *arado** iwki kilwiah *timón**, se: kowit mela:wak,
<Sync time="237.288"/>
pero tein kwali kowit.
<Sync time="239.824"/>
Wa:n tein ika iwa:n sotok, *este**, se: kowit kilwiah, *este**, tikiliah *tijerilla**.
<Sync time="251.788"/>
Ihkó:n nikakia kito:ka:itia:yah *porque** ke:yeh yehwa iwa:n sotok.
<Sync time="256.116"/>
Wa:n 'kalakiliah sayoh se: *cuña** senkaya kitili:ntiah.
<Sync time="259.116"/>
Wa:n a:mo ki:sa wa:n a:mo se: kimati ke:yeh *porque yunta** kitila:na wa:n pos sayoh kowit sah sa:liwtok.
<Sync time="265.366"/>
Wa:n ne: ka:mpa te:mpilkak itech *yugo** koyo:nia:yah ika, ika se: *barreno**
<Sync time="271.475"/>
wa:n ompa 'kalakilia:yah se: kowkla:bos wa:n no: kowkla:bos
<Sync time="276.16"/>
ne: *yugo** tatahko kit..., kilpiliah *lazo** koma:mo *mismo** yehwa ne:n *coyuntas** kite:mowa:yah tein pitsa:wak.
<Sync time="282.997"/>
kwaltsi:n kichihchi:wah, kit..., kichihchi:wah se: *agujero**
<Sync time="286.241"/>
wa:n ompa kipankalakiayah sah no: kowkla:bos.
<Sync time="289.374"/>
Wa:n yehwa yo:n ika kitila:nayah ya ne:n *yunta**. Ke:mah, kwiwilatsaya para nochi n' to:nal.
<Sync time="295.444"/>
Pero nohjó:n kowit tein mela:wak, tatahko kikwiah, kikwiah a:wa:t *o** yo:lo:xo:chit.
<Sync time="302.804"/>
*O** ne: tikiliah xa:lxokot tein mela:wak pero pos de weyak ske:ra de *cuatro metros**,
<Sync time="313.408"/>
*cuatro o cinco metros**, ompa sah. 
<Sync time="316.242"/>
Wa:n no: komo wehweliwik pos sepa se: yankwik kitekiah, a:mo wel, a:mo kwaltia ya ok,
<Sync time="323.457"/>
de ompa yo:n, *este**, k..., kimpilowilia:yah, tikinkwa:ilpia:yah ompa ne: ka:mpa titekitiah nehjó:n kwa:kwehmeh
<Sync time="330.929"/>
tik..., tikwi:kah nohjó:n *yubo**, de ohka:n, de o:me *cadena** kilwiah para o:me kwa:kweh.
<Sync time="337.773"/>
*O** tikintokiah, *tikincerca:rowah** yo:li:k, tikwih ne:n *yugo** tikinkwa:ta:liliah.
<Sync time="343.367"/>
*Primero** tikwi::ltiah sentapal wa:n sentapal ohka:n tikwi:ltiah ne:n *icuerno**.
<Sync time="348.493"/>
A:kin a:mo weli, a:mo weli, kikwi:kwi:lti:s seko sah *o** kiye:yewalo:lti:s eliwis wa:n a:mo, a:mo kwaltia.
<Sync time="355.58"/>
*Primero** se: 'kwi:ltia sentapal n' *icuerno** wa:n panowa seko *cruzado**, wa:n se: 'kwi:ltia ohpa.
<Sync time="361.115"/>
Komo ohpa kahsis, ohpa wa:n komo e:xpa se:..., para sentapal no: achi para *moparejaro:s**
<Sync time="366.65"/>
Kikwis ohka:n seko, se: *lado** wa:n ne:pa kimakas *vuelta** kiyewalo:s sepa para ikwa:ko ya nochi, ohpa *o** e:xpa.
<Sync time="375.447"/>
De ompa sepa *mocruza:ro:s** sepa pano:s sentapal *último**, sepa ohpa wa:n tikilpi:ti:w i:xkwa:ko ya.
<Sync time="384.025"/>
Para kwali tatila:nas nohjó:n kwa:kweh, oksé: no: *igual**.
<Sync time="388.166"/>
Entó:s tikinchihchi:wah nohjó:n pos ti..., tikwih ya ne:n *arado**
<Sync time="395.668"/>
wa:n komo kini:xyeka:nas oksé: pos ti..., tikiliah, "¡'Pia *cuidado**, a:mo ka:n mits..., mitstope:w kwa:kweh *o** tiwetsis!"
<Sync time="404.198"/>
Pe:wa titekitih ya.
<Sync time="406.164"/>
Tikintohtokah pero a:mo titekitis nochi n' to:nal ika se: moma:y.
<Sync time="410.909"/>
Tiá:s nika:n *lado** ika i:n tiki:tski:s, timowa:lkepati:w ika i:n tiki:tski:s.
<Sync time="415.659"/>
*Vueltas** nochi n' to:nal, *vueltas y vueltas** tikpatas moma:y, *vuelta** tikpatas moma:y, ke:mah.
<Sync time="422.284"/>
De se: siowi pos se: mose:wia tepitsi:n.
<Sync time="424.614"/>
*Lo importante** nochi kikwiti:w.
<Sync time="426.884"/>
Kikwitiá:s ne:n *tanto** de we:wehka ta:l *como** de *cuarenta** de we:wehka 'kwitiá:s.
<Sync time="435.02"/>
kwaltsi:n moka:wtiw.
<Sync time="437.369"/>
Wa:n ne:n tai:xyeka:nkeh komo te:ntok tahsol pos kiteki se: kowtsí:n 
<Sync time="443.462"/>
kahchi:wtiw ok nohjó:n tahsol komo te:ntok. Pero de xokoya ya, a:mo teh semi te:ntok ok.
<Sync time="449.758"/>
Pero komohkó:n ne:n yankwik *apenas** seki:n tawi:tektiowih pos semi miak tahsol mote:ma.
<Sync time="455.479"/>
Ke:mah, entó:s yo:n a:mo, a:mo semi, semi *ventaja porque** yo:li:k.
<Sync time="461.883"/>
Entó:s nohjó:n tik..., titekitih, seki 'tekitiah se: *cuartillo** n' to:nal, tein *más** we:lia tekitia se: *cuarto** de we:ika n' to:nal.
<Sync time="470.974"/>
Ika *yunta** titekitih, pero a:mo sayoh tikinteki:ltia:yah ihkó:n sah.
<Sync time="477.723"/>
Time:wayah *las tres de la mañana o las cuatro**, tikinkahka:watih.
<Sync time="483.731"/>
Mah takwa:ka:n nohjó:n kwa:kwehmeh, mah ixwitoka:n *porque** tikintekiti:lti:tih a:mo kikwa:tih xiwit pos *vueltas y vueltas** tekititi. 
<Comment desc="Lo dice en singular, tekititi, aunque antes todo era en plural.. En la siguiente línea también 'tai:s' está en singular"/>

<Sync time="491.251"/>
Nió:n a:t tai:s. Siowi:lis 
<Comment desc="Es sustantivo, 'cansancio', quizá una palabra formada en el instante por AJH"/>
, ke:mah.
<Sync time="495.946"/>
kwali ixwih *hasta las nueve** de kwalka:n pos ne: komo *cerca** pos titakwa:ti:w
<Sync time="503.665"/>
wa:n para tiá:s titekititi:w a. Pero komo wehka pos no: mitswi:kili:skeh moalmasa:l wa:n ompa moka:was a oksé: wa:n komohkó:n *más gente** etok pos sepa kwi:kas ne:n tein *sobra**.
<Comment desc="No está claro, quizá si sobra algo del almuerzo, la lleva otra vez a la casa?"/>

<Sync time="515.634"/>
Para las *doce, la una sepa, sepa yowih, sepa te:makatih ne:n taxkaltsí:n.
<Sync time="521.774"/>
Entó:s nohjó:n ne:, se: tekiti, se: tekiti nochi n' to:nal,
<Sync time="527.564"/>
*hasta** ahsi *las s..., las cuatro** se: kintoma ya.
<Sync time="534.047"/>
Pero kwali maya:nkeh ya i:pa kwa:kwehtsitsi:n *porque** yehwa:n nepantah pos a:mo teh toni 'kwa:tih.
<Sync time="539.326"/>
Wa:n de timoka:wah, titatomah,
<Sync time="543.825"/>
sepa tikinkahka:wah ka:mpa onkak xiwit, ka:mpa 'kwa:skeh xiwit, kipia ixwiskeh *porque** pos nochi n' to:nal tahyowiah *sin** teyi.
<Sync time="551.558"/>
Entó:s ti..., ixwih, tikchiah kwali se:wi, ma:ski se: tayowa.
<Sync time="556.897"/>
Wa:n ke:mah se: kina:maka, se: kinilpia.
<Sync time="560.979"/>
Ompa mah yetoka:n pero ihwa:k pos neli se: *tiempo** katka, a:mo ke:meh a:xka:n.
<Sync time="566.882"/>
Tikintane:wiah *o** se: 'ka:waya wehka te:tapialtsi:n pero ke:meh a:xka:n a:mo ok, miak *malo** onkak.
<Sync time="573.649"/>
Entó:s nohjó:n tikchi:wayah iwki ka:mpa kalakiah nochi ti..., titayu:ntahwia:yah ka:mpa takwalka:n, *parejo**.
<Sync time="579.707"/>
Nochi tikchi:wayah wa:n komo tik..., tiknekiah *más** tiknehnekka:tachihchi:wi:skeh tato:k, yehwa yo:n kihtowah se: kinepanowa.
<Sync time="590.957"/>
*Ticruza:rowa:yah n' ta:l, ihkó:n.
<Sync time="593.751"/>
*Lo primero** tiktapa:nas ika ohpatiká: tik..., tikohpawi:s pero taman ya,
<Sync time="601.652"/>
para *parejo** mo..., moka:wa mo..., moxe:lowa nochi n' ta:ltsi:n pero mo..., kihtowah ke moloxtia
<Sync time="607.378"/>
para *más** kwaltsi:n mochi:was tato:k.
<Sync time="610.152"/>
Pos tikihtowah kwali wa:n pos nochi *igual** sah tikitah, timokahkaya:wayah sah *porque** tikitah a:xka:n a:mo,
<Sync time="619.05"/>
titawi:tekih, titasalo:wiah pané: *igual** sah ta:ki n' tato:ktsi:n ma:ski toni tikchi:wilia:yah ne: ke:man pero i:pa *igual** sah, *porque** ke:yeh *de que** xiwit kikokowa n' tato:k.
<Sync time="629.497"/>
De ompa yo:n tik..., timoka:wayah tio:tak, mo:stika sepa *igual**.
<Sync time="635.43"/>
Sepa kwalka:n me:was ne:n ..., komo yehwa yowi oksé: n' tatama..., tatamakati:w *o** se: mi:xpatas.
<Sync time="642.855"/>
Sepa yowak ya:s, ompa mota:li:ti:w, kinkahka:was
<Sync time="647.084"/>
*hasta** kwali ixwi.
<Sync time="648.646"/>
Ke:mah.
<Sync time="650.449"/>
Wa:n ke:mah sepa *hasta las nueve** sepa se: kinilpi:s, sepa titekitih, ke:mah.
<Sync time="656.773"/>
De sepa titekitih, pos lo *mismo**.
<Sync time="659.71"/>
Timoka:wah ne: *hasta** tio:tak.
<Sync time="662.896"/>
Wa:n sepa *igual** tikinkahka:wah mah takwa:ka:n wa:n sepa tikina:makah wa:n sepa tikinwa:lka:wte:wah.
<Sync time="671.416"/>
Komo we:ika pos se: wehka:wa, koma:mo we:ika a:mo se: wehka:wa, niman se: ma:tami.
<Sync time="677.266"/>
Pos de tami a, de tate:n, ka:mpa a:mo wel kikwi ok nochi n' *arado**
<Sync time="681.68"/>
yehwa yo:n tikih..., tikihtowa:yah titate:nsalo:wi:tih.
<Sync time="687.102"/>
Tima:tankeh ya ika yu:nta pero poliwi tate:nsalo:wi:lis.
<Sync time="690.757"/>
Entó:s tik..., tiksahsalo:wihtinemih ya ka:mpa a:mo wel kalaki ok n' *arado**.
<Sync time="695.772"/>
Ke:mah. Tima:tamih nohjó:n, pos komo yetok a ne:n *semilla** pos titato:kah niman.
<Sync time="704.6"/>
Ke:mah titato:kah niman, de titato:kah pos a:mo teh tomolwia komo,
<Sync time="709.39"/>
komo, komo ne:sis se: ne:n *patrón** pos te:yo:le:was, kihto:s ne:ch..., ne:chtayu:ntahwi..., ne:chtayu:ntahli:ka:n no: n'neki neh, pos ompa se: yowi, ke:mah
<Sync time="720.803"/>
Pero ihwa:k kwaltsi:n neli katka no: pero ekintsi:n a:mo ok.
<Sync time="724.419"/>
Yehwa nohjó:n titekitiah iwki, ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="729.966" endTime="735.032">
<Sync time="729.966"/>
Wa:n kwa:kowehmeh i:pa sayoh tayu:ntahwia:yah *o** kichi:wayah okseki tekit.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="735.032" endTime="764.582">
<Sync time="735.032"/>
Pues kwa:kwehmeh miak tekit kichi:wayah,
<Sync time="738.104"/>
kichi:wayah tapa:tskayah, ki..., kwowila:nayah, yehwa ne:n *yunta**.
<Sync time="746.367"/>
Kiwi..., kiniwiwilatsaltia:yah tik..., neh no: nikchi:wak ok iwa:n *nocarnal** tikiwiwilatsaltiayah, *este**, tet
<Sync time="753.28"/>
ika *reja** para se: kiwi..., se: kisenilia ne:nke:n nohjó:n tet.
<Sync time="759.142"/>
Yehwa nohjó:n. Ihkó:n *servi:rowa:yah, mm. 
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="764.582" endTime="768.648">
<Sync time="764.582"/>
¿kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kowila:naltia:yah ne:n kwa:koweh?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="768.648" endTime="1091.234">
<Sync time="768.648"/>
Pues** i:n kwa:kwehmeh tikinwila:naltia:yah kowit,
<Sync time="771.95"/>
pos ne: ke:man *cuando** tikchi:wayah kali *o** oksé: tokni:tsi:n ihkó:n kichi:waya wa:n wehka konkwiah n' kowit,
<Sync time="779.517"/>
*pues** te:ch..., te:chtahtania:yah *favor** 
<Sync time="783.512"/>
*o** tiktahtania:yah *favor** n' okseki:n *porque** tiowih *por iguales**.
<Sync time="787.681"/>
*Este**, xa: te:chakas ma:noh mah kwi:ka ikwa:kwehtsi:n, tikwitih kowit, niman tahtanis toni kowyo.
<Sync time="793.928"/>
Tikilwi:skeh, kalikxit *o** taihtiyo:meh *o banco o** ta:nka:yo:meh.
<Sync time="801.453"/>
Komo wehwei pos kikalakia:yah o:me kwa:kweh
<Sync time="804.781"/>
wa:n koma:mo se: kwa:kweh sah tik..., tikilpilia:yah
<Sync time="808.469"/>
*porque** n'mattok neh tia:yah ne:wí:n wehka tikonkwiah kowit, tia:yah ne:wí:n Tecoltepec.
<Sync time="814.36"/>
Tikinonkwi:ltia:yah ok n' kowit kwa:kwehmeh tein tikimpiayah ok no:.
<Sync time="819.516"/>
Wa:n nohjó:n kwa:kweh se: kwa:it se: kiwi:ka
<Sync time="825.109"/>
pos kwi:ka ya *yugo** ikwa:ko.
<Sync time="827.358"/>
Pero ne: ka:mpa tiahsis
<Sync time="829.469"/>
tikwi:kas *lazos**, ne: ka:mpa tiahsis, tikte:mos o:meh kowit,
<Sync time="835.078"/>
tikto:ka:itiah x.
<Sync time="837.328"/>
Ke:meh ni:nipaka inakastan ne:n kwa:kweh ya:s nohjó:n kowtila:n
<Sync time="841.906"/>
wa:n ke:meh a:mo kikotsmagas ne:n *punta** de n' toni kwiwilatsas, wehkatsi:n para se: kilpilia.
<Sync time="849.031"/>
Nika:n inakastan sentapal se: kilpilia ika kwali *lazo** wa:n sentapal no:.
<Sync time="853.406"/>
Wa:n ne: i:ka:n moolo:chowa ya ompa se: kilpilia ya iwa:n ne:n kalikxit *o** taihtiyo:t.
<Sync time="860.844"/>
Pero yo:n kalikxit no: kichihchi:wiliah se:, se: *parte** kit..., kitek..., kitatehtekiliah ka:mpa kalakis n' *lazos**
<Sync time="869.172"/>
para a:mo kitekis 
<Comment desc="Esto es, para que no se corta o maltrata el lazo contra la tierra o piedras"/>
 n' ta:l *o** tet *cuando** momagas.
<Sync time="872.235"/>
Wa:n *vigas** moka:wayah ika to:nal,
<Sync time="876.61"/>
kikohkoyo:nia:yah ka:mpa kalakis *lazo** n' tepos kiliah *escoplo**.
<Sync time="881.673"/>
Ihkó:n kilia:yah ta:tah[meh] 
<Comment desc="Esto es 'Así le decían, lo llamaban, los ta:tameh"/>
. Neh nikimpia ok nehjó:n teposmeh, o:meh. Etokeh ok.
<Sync time="886.658"/>
*Igual barreno** no: nikpia ok pero a:mo nikwi ok *porque** pos, a:mo kanah ok yo:n tikwih, *puro clavos** de tepos ya.
<Sync time="895.376"/>
Yehwa nohjó:n ika kikohkoyo:niaya nochi wa:n ke:mah tayo:le:waya ne:n a:kin ikow,
<Sync time="900.47"/>
a:kin a kichi:w *favor** 'kwi:li:tih, pero tiahsih chihchi:wtok a kowit.
<Sync time="904.845"/>
Kite:mowah kowtila:n wa:n tik..., tikitah ka:ni tikilpili:skeh ya kwali kwa:koweh.
<Sync time="911.61"/>
Tikilpiliah ya, se: kite:wila:nas wa:n sake:ra o:me:n kitohtokaskeh wa:n sehse: *palanca** kikwih
<Sync time="918.454"/>
para kitsakwili:skeh ka:mpa tate:mpan *o** ka:mpa mo..., motili:nti:ti:w ika kownalwat *o** tet.
<Sync time="923.666"/>
Kahkokwiskeh para *kisegui:ro:s** kwa:kweh kwiwilatsa.
<Sync time="927.127"/>
Yehwa nohjó:n tikchi:wayah.
<Sync time="929.595"/>
Pero a:xka:n a:mo kanah ok, ke:mah.
<Sync time="933.58"/>
Ihkó:n t'chi:wayah komo kalikxit tikwiah kowtila:n komo ne:n taihtiyo:meh tikwiah kowtila:n.
<Sync time="940.111"/>
Pero komo ta:nka:yo:t pos yehwa wehweyi:n tiki..., tikiliah *cargadores primero**.
<Sync time="945.267"/>
Ekinikatsi:n tama:..., tama:ma nohjó:n kowit pos wehwei.
<Sync time="949.142"/>
Tiktilpiliah 
<Comment desc="quiso decir tikilpiliah"/>
*yunta**,
<Sync time="951.662"/>
tikilpiliah *lazo** n' tatahko nohjó:n kwa:kwehmeh de o:me:n *cadena** pos no: chihchi:wtok tatahko ka:mpa tikilpilia, [sa]ke:ra i:xo:meh *lazo** tein toma:wak
<Sync time="962.189"/>
wa:n tikilpiliah ya tai:ka:n ne:n kowit n' ..., ne:n *lazo** iwa:n.
<Sync time="968.986"/>
Wa:n ke:mah tikinwi:kah ya, *fuerza** ke ya:s.
<Sync time="972.564"/>
Pero a:mo, a:mo i:xsé: ya 
<Comment desc="Probablemente quiso o hubiera dicho 'i:xsé: sah', 'de una sola hebra'."/>
a:mo kixi:kowa, ihkó:n t'chi:wayah.
<Sync time="977.596"/>
Wa:n nohjó:n, *este**, ne:n tikinwi:kaltia:yah ne:n name:chilia n' tet.
<Sync time="984.221"/>
No:, no: *yunta**, no: weli se: sah pero *más ventaja yunta**.
<Sync time="990.83"/>
Se: kiteki se: kowit kamach..., kowkamachal, we:i ihkó:n,
<Sync time="995.284"/>
wa:n se: ki..., se: 'kohkoyo:nia *esquinas** ika *barreno**
<Sync time="1001.205"/>
wa:n ne:n ka:mpa n' we:i n' *trozo**, se: 'koyo:nia
<Sync time="1006.674"/>
para ka:mpa kalakis n' *lazo**.
<Sync time="1009.141"/>
*Después** nohjó:n ka:mpa ne:n kowkla:bos pankalaki, ni:nipaka.
<Sync time="1014.219"/>
Ompa se: kisohso nohjó:n de n' ekintsi:n tikitah seki tiktamo:tah no: kowkoste:rah,
<Sync time="1020.547"/>
nehjó:n ka:mpa kitek..., kitekih kowit.
<Sync time="1024.281"/>
Tiksohsoliah i..., inakastan pero mah kwali soto *porque** kwa:kweh kwiwilatsati wa:n tet kwi:kati
<Sync time="1030.125"/>
para a:mo kanah wehweliwi.
<Sync time="1032.006"/>
Ompa ike:span tiksohsoh, moka:wa se: *kowcajón**.
<Sync time="1035.156"/>
A:mo no: semi we:i *porque** eti:k tet, ompa 'ta:lia:yah nohjó:n tet,
<Sync time="1039.856"/>
Miak tikwi:kayah ya ika ne:n kwa:kwehmeh.
<Sync time="1043.843"/>
tikinta:lilia:yah sake:ra *quince** tet, kwiwilatsayah sepa sah. 
<Sync time="1049.499"/>
Tikihtowa:yah *menos, menos, este**, tehwa:n timo..., timosiowti:skeh, *mejor** kwa:kweh mah kisaka.
<Sync time="1056.421"/>
Tikchi:wayah wa:n 'sentilia:yah n' tet
<Sync time="1060.265"/>
ihkó:n, *nocarnal cuando** mo..., kiketsak n' ikali tiksakakah *cuatro mil** tet
<Sync time="1067.219"/>
seki tikma:mahkeh wa:n seki ika nehyó:n ika tapial, ika kwa:kwehmeh
<Sync time="1073.125"/>
wa:n seki i:p..., i:pa tikin..., tikimpixtiowih ne:n *caballitos**.
<Sync time="1078.094"/>
Seki ika *caballos** tiki:xtihkeh ka:mpa tehkolis
<Sync time="1082.084"/>
para 'sentilihkeh yo:n tet.
<Sync time="1084.291"/>
Ke:mah, yehwa yo:n titekitiah iwki, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1091.234" endTime="1098.864">
<Sync time="1091.234"/>
Tikihtowa oksé: chi:walis kichi:wayah no: tapa:tskayah, ke:ní:w xite:chtapowi ke:ní:w se: kinilpia kwa:kwehmeh para tapa:tskah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1098.864" endTime="1108.755">
<Sync time="1098.864"/>
*Pues** n' tapa:tskalis ne: name:chpano:ltilih ya yowi:pta.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1108.755" endTime="1110.57">
<Sync time="1108.755"/>
¿kwali sepa name:chilwi:s?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1110.57" endTime="1113.498">
<Sync time="1110.57"/>
Sayoh ke:ní:w se: kilpia ne:n kwa:koweh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1113.498" endTime="1169.169">
<Sync time="1113.498"/>
A: pos nohjó:n se: kilpia de n' tapa:tskalis, *este**,
<Sync time="1116.729"/>
no: se: *kinincerca:rowa** o:me:n wa:n se: kinkwa:ilpia no: ke:meh ekin name:chilwihtoya,
<Sync time="1122.919"/>
ka:mpa ne:n tate:n de *rueda** wa:n ke:mah se:, se: kintokia ya ne:n ka:mpa, in..., *inilugar** a
<Sync time="1131.487"/>
pero nika:n oksé: se: ki..., se: kilpilia n' inakastan *lazo** we:i para se: kilpia iwa:n *espeque**
<Sync time="1138.244"/>
kilwiah tate:nti..., tate:ntila:nalo:ni *porque** para a:mo ki:sas kalampa *cuando** ta:tayewalo:s ne:n itech n' tekit ya.
<Sync time="1146.075"/>
Wa:n tatahko kwik..., se: kita:lia se: *lazo** sake:ra i:xna:wi *o** i:xma:kwi:l tein toma:wak,
<Sync time="1152.591"/>
se: kite:mpilowa itech *espeque**, tikiliah *espeque** tein itech n' *trapiche** aktok.
<Sync time="1159.466"/>
Yehwa yo:n se: kite:mpilowa ke:meh a:mo kinko:tsmagas,
<Sync time="1163.013"/>
para ke:mah se: tapa:tska ya. Ihkó:n nohjó:n, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1169.169" endTime="1176.831">
<Sync time="1169.169"/>
Yo:n no: tikihtowa:yah ke komohkó:n se: tayu:ntahwia ne:n kwa:kweh moneki mah tamachti:lmeh, ke:ní:w yo:n se: kinimachtia.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1176.831" endTime="1286.305">
<Sync time="1176.831"/>
*Pues, lo primero** tein,
<Sync time="1180.762"/>
mahyá: tehwa:n tite:ta:tahwa:n, se: topili tikmachti:skeh pos niman tik..., tikili:skeh, "¡X'ta:li *cuidado** ke:ní:w titekitis!" Pero tehwa:n timoliah pero tapialtsitsi:n a:mo wel tahtowah nió:n no: wel tikinohno:tsah. A: pos,
<Sync time="1191.917"/>
tikwi:kah tein i:pa ki:xmati tekit
<Sync time="1194.747"/>
wa:n tikpilowiliah tein a:mo nehyó:n kimati a.
<Sync time="1198.247"/>
Entó:s komo, komo tahmati pos tikte:te:nwila:nah wa:n se: kimpe:was
<Sync time="1203.747"/>
*hasta mocalma:ro:s, hasta** kikwis a nehjó:n tekit.
<Sync time="1207.091"/>
Wa:n komohkó:n a:mo teh kichi:wak pos tika:wah ya, mah ise:lti iwa:n ya:yawi
<Comment desc="Indica ir y regresar, varias o repetidas veces"/>
 a ne:n tein tamachtia para weli.
<Sync time="1215.898"/>
*Después** de weli a pos oksé: no: ta:tahti a.
<Sync time="1220.023"/>
Tika:wah ya wa:n moka:wa oksé: tein weli para sepa se: kimachtia no:, ihkó:n nohjó:n.
<Sync time="1225.554"/>
Motohtokatiowih.
<Sync time="1227.113"/>
*Porque** komo sepa sah tikinsemachti:skeh nochi, no: weli pero semi *trabajoso**,
<Sync time="1231.601"/>
semi a eliwis tahmatih *porque** nió:n se: wa:n nió:n se: a:mo kimati ke:ní:w kichi:was nohjó:n tekit.
<Sync time="1236.773"/>
Te:siowtiah.
<Sync time="1238.116"/>
Ke:mah ihko:ni.
<Sync time="1240.38"/>
Se: kinimachtia no: tein wehweitsitsi:n ya, a:mo semi nohne:lmeh, de a:mo, a:mo kwaltia.
<Sync time="1245.273"/>
De, de *tres años**, de *dos años y medio** semi nohne:l ok.
<Sync time="1251.545"/>
De *tres años** tekitis a. Se: kimachtia.
<Sync time="1254.523"/>
*Después** pos komo welik, pos a:mo teh se: molwia.
<Sync time="1259.811"/>
Se: kihtowa kwali ki:sak a n' tapialtsi:n, tekitis, te:chpale:wi:s.
<Sync time="1263.644"/>
Pos pe:wa tikmachtiah ya ika n' yehwa n' tapa:tskalis,
<Sync time="1268.181"/>
yehwa ne:n *yunta**, kowwila:nalis, tikwi:kah ya,
<Sync time="1272.337"/>
pero weli a, kimati a ke:ní:w para mochika:was kitila:nas a ne:n teisá:.
<Sync time="1276.884"/>
Pero *menos** ke a:mo weli, a:mo, a:mo wel tikwi:kah eliwis.
<Sync time="1281.038"/>
A:mo t'wi:kayah. 
<Sync time="1282.318"/>
Ihkó:n nohjhó:n titekitiah, ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1286.305" endTime="1295.343">
<Sync time="1286.305"/>
Ta:ká:n teisá: tikelka:w de i:n ke:ní:w tekitiah kwa:kwehmeh, kwali tikelna:mikis ekintsi:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1295.343" endTime="1375.019">
<Sync time="1295.343"/>
*Pues**, pos yehwa sah ihko:ni sah tekitiah, de n' *rueda** pos,
<Sync time="1302.812"/>
ye:wa name:chilih se: kin..., ke:meh ekin name:chilih.
<Sync time="1305.984"/>
De ompa kimpe:wa se:, no: yetos semi no: tein kimpe:was, ihkó:n.
<Sync time="1310.499"/>
Kimpe:was *hasta, hasta** ma:tamis ne:n
<Sync time="1313.718"/>
n' owat *hasta** ompa te:kwi kochis *porque** neh n'mattok *porque** no: 
<Sync time="1317.64"/>
name..., name:chilwih ya:lwa yowi:pta ke no: nikchi:waltih nohjó:n de nik...,
<Sync time="1323.233"/>
nipe:wak de n'piaya de *ocho años hasta los,... 
<Sync time="1329.371"/>
a los veinte años** nika:wako nohjó:n tekit
<Sync time="1336.374"/>
*porque** ke:yeh a:mo timopale:wihkeh ok tikni:meh, ke:mah.
<Sync time="1339.894"/>
Moka:wik se: wa:n oksé: no: a:mo kinekik, pos nose:lti ton n'chi:wati.
<Sync time="1345.421"/>
Pero nikmattok nohjó:n ke:ní:w titekitiah, tik..., ti..., tikchi:wayah, *tiksufri:rohkeh**, mm, ke:mah.
<Sync time="1355.672"/>
Pero a:xka:ntsi:n *pues** tikitah a:mo kanah ok.
<Sync time="1359.144"/>
Nochi koto:nik a nohjó:n tekit tein wehka:w *toabuelitos** ika mopano:ltia:yah, ika te:chiskaltihkeh,
<Sync time="1366.159"/>
tahyowihkeh wa:n no: titahyowihkeh pero ekintsi:n a:mo kanah ok, ekintsi:n oksé: ya, ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1375.019" endTime="1381.619">
<Sync time="1375.019"/>
¿A:mo teh tikelna:miki entó:s de i:n tekit de kwa:koweh?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1381.619" endTime="1392.712">
<Sync time="1381.619"/>
xPos sayoh yehwa de nehjó:n de *yunta** wa:n de kowtila:nalis nochi name:chilwih ya wa:n de ne:, de n' kwi:kayah r..., r..., kow..., kowreja** ika ne:n *kowcarreta** ika ne:n tet.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="1392.712" endTime="1399.811">
<Sync time="1392.712"/>
<Who nb="1"/>
Yo:n no: taman, no: name:chilwih ya. Wa:n yehwa sah, ke:mah, ehe, pos tasoh..., tasohka:matik.
<Who nb="2"/>
*Bueno** pos xite:chili moto:ka:y.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1399.811" endTime="1408.539">
<Sync time="1399.811"/>
Pos neh noto:ka:y Andrés Martín Juárez
<Sync time="1402.512"/>
Nita:ltikpaktik Xaltepec, pero a:xka:ntsi:n nimoahsi Tzinacapan, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1408.539" endTime="1409.837">
<Sync time="1408.539"/>
¿Ka:nachi xiwit tikpia?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1409.837" endTime="1411.955">
<Sync time="1409.837"/>
*Cincuenta y nueve años*
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1411.955" endTime="1413.943">
<Sync time="1411.955"/>
¿A: pos tasohka:matik?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1413.943" endTime="1416.176">
<Sync time="1413.943"/>
Tashohka:matik *igual**
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
